Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Johannesburg

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **Johannesburg**

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| **Bratach a' bhaile** | **Gearradh-arm no Seula** |

 |
|  |
| **Suidheachadh** |
| **Dùthaich** |  Afraga a Deas |
| **Ceàrn** | Gauteng |
| **Sgìre** | Johannesburg |
| **Co-chomharran** | 25° 43’ Deas 28° 17’ Ear |
| **Feartan fiosaigeach** |
| **Farsaingeachd** | 334.81 km² |
| **Àireamh-shluaigh** | 957,441 (2011) |
| **Dlùths** | 2,859.65/km² |
| **Àireamh fòn** | 011 |
| **Duilleag oifigeil** | Duilleag Oifigeil |

Tha **Johannesburg** (IPA: **joˈɦɐnəsbœrx**, isiZulu: eGoli) na bhaile mòr ainmeil ann an Afraga-a-Deas, ann an taobh a tuath den dùthcha. Rinn Johannesburg beartas aige air mèinean, gu h-àraid mèinean daimean. Chaidh am baile a steidheachadh ann ann 1886. Tha e suidhichte aig 1,753m os cionn ìre na mara agus tha 957,441 duine a' fuireach ann. Thathar a' bruidhinn ceithir cànain sa bhaile seo: Beurla: 31.1%, Zulu: 19.6%, Afrikaans: 12.1% agus Xhosa: 5.2%. 'S e an treas baile as motha na dùthcha a tha' ann Pretoria.

## Daoine ainmeil

* F. W. de Klerk (1936). Seann Cheann-suidhe Afraga a Deas.

## Bailtean Co-cheangailte

* Luanda
* Eabhraig Nuadh
* Pretoria

## Iomraidhean
# 1974

|  |
| --- |
| **Bliadhna:**
1971 |
1972 |
1973 |
**1974** |
1975 |
1976 |
1977 |
| **Deichead:**
1950an | 1960an | 1970an | 1980an | 1990an |

**MCMLXXIV**

## Tachartasan

* Chaidh Niue a stèidheachadh.
* Chaidh Poblachd Malta a stèidheachadh.
* Chaidh Inírida (Coloimbia) a stèidheachadh.
* Bhuannaich Eyvind Johnson agus Harry Martinson an Duais Nobel ann an Litreachas.

## Breithean

* 28 am Faoilleach - Ty Olsson, cleasaiche à Alba Nuadh.
* 8 am Màrt - Ash Denham, neach-poileataigs Albannach.
* 13 an Gearran - Robbie Williams, seinneadair Sasannach.
* 22 an Cèitean - Arseniy Yatsenyuk, ann an Chernivtsi. Neach-lagha, eaconamaiche agus neach-poileataigs às An Ucràin.
* 24 an t-Ògmhios - Magnus Carlsson, ann am Borås. Ceòladair agus seinneadair às an t-Suain.
* 1 an t-Sultain - Stephen Gallacher ‎ann an Dechmont, Lodainn an Iar. Cluicheadair goilf.
* 2 an t-Sultain - Shirley-Anne Somerville, ann an Cair Chaladain. Neach-poileataigs à Alba.
* 16 an t-Sultain - Marie-José van der Kolk, ann an IJmuiden. Seinneadair às na Tìrean Ìsle.
* 4 an t-Samhain - Michael Bauer, ann am München. Cànanaiche na Gàidhlig às a' Ghearmailt.

## Bàsan

* 2 am Màrt - Salvador Puig i Antich, ann am Barcelona. Anarcach à Catalòinia.
* 24 am Màrt - Eduardo Santos, ann am Bogotá. Neach-poileataigs à Coloimbia.
* 2 an Giblean - Georges Pompidou, ann am Paris. Ceann-suidhe na Frainge bho 1969 gu ruige 1974.
* 9 an t-Ògmhios - Miguel Ángel Asturias, sgrìobhadair à Guatamala, ann am Madrid.
* 1 an t-Iuchar - Juan Domingo Perón, ann am Buenos Aires. Saighdear agus deachdaire às An Argantain.
* 11 an t-Iuchar - Pär Fabian Lagerkvist, ann an Stockholm. Sgrìobhadair às an t-Suain.
* 10 an Dàmhair - Lyudmila Pavlichenko, ann am Mosgo. Snaidhpear agus eachdraiche Ucràineach/Sobhiatach.
# Teòthachd

Teas-mheidh airson teothachd a thomhas
'S e tomhas-theas a tha ann an **teòthachd**. Tha dà rud aig an aon teòthachd ma tha iad an taice ri chèile agus chan eil teas a' sruthadh eatarra. Tomhaisear teothachd aig teas-mheidh. Tha an raon Kelvin a' toiseachd aig dearbh-neoini. Cleachdar e ann an saidheans ach mar as trice cleachdar an raon Celsius far a bheil an teothachd leaghaidh de dh'uisge aig 0 °C agus an teòthachd goilidh aig 100 °C.

## Iomraidhean

**Bun-uireadan is bun-aonadan SI**

| Uiread | Aonad |  |
| --- | --- | --- |
| Ainm | Samhla | Ainm | Samhla |
| Ùine | *t* | diog | s |
| Faid | *x*, *r* | meatair | m |
| Tomad | *m* | cileagram | kg |
| Sruth-dealain | *I* | Ampere | A |
| Teòthachd | *T* | Kelvin | K |
| Suim stutha | *N* | mòl | mol |
| Dèine sholasach | *l*v | candela | cd |
# Bòron

| Bòron |
| --- |
|  |
|
Bòron. |
|

| **Clàr pillteach** |
| --- |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| H |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | He |
| Li | Be |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | B | C | N | O | F | Ne |
| Na | Mg |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | Al | Si | P | S | Cl | Ar |
| K | Ca | Sc | Ti | V | Cr | Mn | Fe | Co | Ni | Cu | Zn | Ga | Ge | As | Se | Br | Kr |
| Rb | Sr | Y | Zr | Nb | Mo | Tc | Ru | Rh | Pd | Ag | Cd | In | Sn | Sb | Te | I | Xe |
| Cs | Ba | \* | Hf | Ta | W | Re | Os | Ir | Pt | Au | Hg | Tl | Pb | Bi | Po | At | Rn |
| Fr | Ra | \*\* | Rf | Db | Sg | Bh | Hs | Mt | Ds | Rg | Cn | Nh | Fl | Mc | Lv | Ts | Og |
|  |  | ↓ |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| \* | La | Ce | Pr | Nd | Pm | Sm | Eu | Gd | Tb | Dy | Ho | Er | Tm | Yb | Lu |  |
| \*\* | Ac | Th | Pa | U | Np | Pu | Am | Cm | Bk | Cf | Es | Fm | Md | No | Lr |  |

 |

 |
| Buadhan |
| Samhla |
B |
| Àireamh |
5 |
| Buidheann |
13, Bòron |
| Ùine |
2 |
| Bloca |
p |
| Seòrsa |
Neo-mheatailtean |
| Buadhan stuthach |
| Dath |
Dubh/donn |
| Teothachd leaghaidh |
2349 K ​(2076 °C, ​3769 °F) |
| Teothachd goilidh |
4200 K ​(3927 °C, ​7101 °F) |
| Buadhan atamach |
| Tomad atamach/Da |
10.806–10.821 |
| Comh-dhealbhadh atamach |
[He] 2s22p1 |
| Cor ogsaideachaidh | **+3**, +2, +1, -5 |
| 1mh lùth aidheonachaidh/kJ mol–1 |
800.6 |
| 2mh lùth aidheonachaidh/kJ mol–1 |
2427.1 |
| 3mh lùth aidheonachaidh/kJ mol–1 |
3659.7 |
| * v
* t
* e
 |

'S e eileamaid cheimigeach a tha ann am **bòron** le samhla B agus àireamh atamach 5.

Tha an cor ogsaidicheadh III as cudromaiche san ceimigeachd de bhòron, mar eisimpleir ann an searbhag bhòraig (B(OH)3) agus salann-tàthaidh (Na2B4O7), na co-thàthaidhean de bhòron as cudromaiche.

Tha dà iosatòp nàdarra is seasmhach de bhòron, 10B agus 11B.

## Taisgealadh

Ann an 1808, theasaich Humphry Davy ann an Lunnainn agus Joseph Louis Gay-Lussac is Louis Jacques Thénard anns an Fhraing searbhag bhòrasaig le potasium agus chinneasaich e bòron.

Ann an 1909 chinneasaich Ezekiel Weintraub bòron fìor-ghlan.

## Cleachdadh

Tha bòron ga chleachdadh ann an glainne-shnàithlichean agus ann an gloine. Cleachdar glainne bòrosileacaid, le ainm-brannd Pyrex, ann an cidseanan agus deuchainn-lannan. Is urrainn don ghlainne seo sgailcean teasach a bhacadh.

Cleachdar bòron mar shalann-tàthaidh ann an stuth-nighe agus 's e loit-leigheas is puinnsean meanbh-fhrìdean a tha ann an searbhag bhòraig.

## Iomraidhean
# Comann Aimeireaganach na Feallsanachd

| Comann Aimeireaganach na Feallsanachd |
| --- |
|  |
| Stèidhichte |
1743 |
| Dùthaich |
Na Stàitean Aonaichte |
| Oifis |
Philadelphia |

'S e **Comann Aimeireaganach na Feallsanachd** an comann fiosraichte as sine anns na Stàitean Aonaichte.

Chaidh a stèidheachadh le Benjamin Franklin ann an 1743 airson "eòlas feumail a bhrosnachadh".

Tha e a' foillseachadh iris, *Proceedings of the American Philosophical Society* a tha ri faighinn air JSTOR, agus dà sreath leabhraichean, *Transactions of the American Philosophical Society* is *Memoirs of the American Philosophical Society*. Tha oifis ann am Philadelphia far a bheil cuideachd taigh-tasgaidh agus leabharlann.

## Iomraidhean
# Mathematics Genealogy Project

Minard Hall, togalach ann am Fargo, ND, anns a bheil Roinn Matamataig aig Oilthigh na Stàite Dakota a Tuath, a tha a' cumail am pròiseact
'S e pròiseact aig Oilthigh na Stàite Dakota a Tuath le amas fiosrachadh mu gach matamataigear anns an t-saoghal a chruinneachadh a tha anns am **Mathematics Genealogy Project**. Tha am pròiseact a' chruinneachadh matamataigearan, tiotalan an teusasan is cò stiùir am pròiseactan.

Tha a' Chomann Mhatamataigeach Aimeireaganach is Oilthigh Bhielefeld a' cumail sgàthanan dheth.

Tha siostam smachd ùghdarrais aig Uicipeid a' cleachdadh aithnichearan bhuaithe.

## Iomraidhean
# Uranium

| Uranium |
| --- |
|  |
|
Ciùbaichean uranium dèanta sam Pròiseact Manhattan |
|

| **Clàr pillteach** |
| --- |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| H |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | He |
| Li | Be |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | B | C | N | O | F | Ne |
| Na | Mg |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | Al | Si | P | S | Cl | Ar |
| K | Ca | Sc | Ti | V | Cr | Mn | Fe | Co | Ni | Cu | Zn | Ga | Ge | As | Se | Br | Kr |
| Rb | Sr | Y | Zr | Nb | Mo | Tc | Ru | Rh | Pd | Ag | Cd | In | Sn | Sb | Te | I | Xe |
| Cs | Ba | \* | Hf | Ta | W | Re | Os | Ir | Pt | Au | Hg | Tl | Pb | Bi | Po | At | Rn |
| Fr | Ra | \*\* | Rf | Db | Sg | Bh | Hs | Mt | Ds | Rg | Cn | Nh | Fl | Mc | Lv | Ts | Og |
|  |  | ↓ |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| \* | La | Ce | Pr | Nd | Pm | Sm | Eu | Gd | Tb | Dy | Ho | Er | Tm | Yb | Lu |  |
| \*\* | Ac | Th | Pa | U | Np | Pu | Am | Cm | Bk | Cf | Es | Fm | Md | No | Lr |  |

 |

 |
| Buadhan |
| Samhla |
U |
| Àireamh |
92 |
| Ùine |
7 |
| Bloca |
f |
| Seòrsa |
Actanach |
| Buadhan stuthach |
| Dath |
Airgead-liath |
| Teothachd leaghaidh |
1405.3 K ​(1132.2 °C, ​2070 °F) |
| Teothachd goilidh |
4404 K ​(4131 °C, ​7468 °F) |
| Buadhan atamach |
| Tomad atamach/Da |
238.02891(3) |
| Comh-dhealbhadh atamach |
[Rn] 5f3 6d1 7s2 |
| Cor ogsaideachaidh |
+1, +2, +3, +4, +5, +**6** |
| 1mh lùth aidheonachaidh/kJ mol–1 |
597.6 kJ/mol |
| 2mh lùth aidheonachaidh/kJ mol–1 |
1420 kJ/mol |
| * v
* t
* e
 |

'S e eileamaid cheimigeach a tha ann an **uranium** le samhla **U** agus àireamh atamach 92.

'S e actanach agus meatailt beagan rèidio-bheò a tha ann.

## Eachdraidh

Ann an 1789 lorg Martin Heinrich Klaproth nuair a dh'obraich e le *pitchblende*. Rinn e pùdar dubh agus chreid e gum b' e uranium fhèin a bha ann, ach 's dòcha gum bu e uranium ogsaid a bha ann.
Dh'ainmich e air Urànus a lorgadh le William Herschel ann an 1781.

Ann an 1841 rinn Eugène-Melchior Péligot uranium fìor-ghlan nuair a theasaich e uranium ceithir-chlòraid còmhla ri potasium.

## Iomraidhean
# L

B’ e **L** an dàrna litir deug den aibidil Laidinneach, agus an deicheamh ann an aibidil na Gaidhlig. Tha seann-ainm aige sa Ghàidhlig – “Luis”

|  |
| --- |
| L |
|

| Aibidil Ròmanach |
| --- |
|  | Aa | Bb | Cc | Dd |  |
| Ee | Ff | Gg | Hh | Ii | Jj |
| Kk | Ll | Mm | Nn | Oo | Pp |
| Qq | Rr | Ss | Tt | Uu | Vv |
|  | Ww | Xx | Yy | Zz |  |

 |

| *`wt* Eiphiteach | L Ro-Sheimeach | L Phoenicianach | L Etruscanach | Lambda Greugach |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 |  |  |  |  |
# Fulangach (gràmar)

Tha gniomhair “fulangach” (Beurla ‘’passive’’) den riochd a bheir buaidh air a’ chùisear. Tha “buail” na riochd fulangach ann an “Bhuaileadh am bòrd leis an òrd”.

* spreigeach
# Cearcall

Cearcall
Is e cruth geomatrach a tha ann an **cearcall**. Tha cearcall coltach ri fàinne, ach gun tiughad, théid a riochdachadh le loidhne a chromas gu cunbhalach mus an còinneach e le a phuing tòiseachaidh. Is feart chearcaill sam bith, gum bith gach puing air a chuairt-loidhne aig a h-aon astar bho puing stéidhichte. Chanar **lar a' chearcaill** ris a' phuing seo agus an reidius ris an astar eadar lar agus cuairt-loidhne. Tha e soilleir gu bheil an reidius co-ionnan ris an leth-phàirt de trast-thomhais a' chearcaill.

Tha cruth chearcall coltach ri cruth cearcall air bith eile, agus do bhrìgh sin, tha e soilleir gum bith an riochd eadar trast-thomhais chearcaill agus fad cuairt-loidhne a' chearcall na cunbhalach coitcheann.

Far a bheil an litir *T* a' riochdachadh fad an trast-thomhais agus an litir *C* a' riochdachadh fad a' chuairt-loidhne is fìor gu bheil

**C/T=Cunbhalach Coitcheann**

Tha an Cunbhalach coitcheann seo comharraichte leis an litir Greugais π ( "pi")

Mar sin: **π = C/T**

Cha lorgar Dearbhadh Deireannach air luach **π**, ach tomhaisear e a bhith dlùth ri **22/7** neo **3.142**.

## Feartan chearcaill

### Foirmle airson cuairt loidhne

O chionn 's gu bheil π = *C*/T

*C* = π*T*
Ach, far a bheil *r* a riochdachadh reidius a' chearcaill, o chionn 's gu bheil *T* = 2*r*

Cuairt-Loidhne = 2 × π × reidius
Sgrìobhta gu àbhaisteach: *C* = 2π*r*

### Foirmula airson farsaingeachd

Tha π a' nochdadh a-rithist anns an fhoirmle airson farsaingeachd de chearcall. Tomhaisear farsaingeachd an aonadan ceàrnach, stéidhichte air tomhais fad, tha gach aonad ceàrnach a' riochdadh farsaingeachd de raon a bhitheadh aonad farsaingeachd cho fad agus cho leatha ri tomhais an fhad a' cuibhrigeadh. Nan robh ceàrnach le taobh *T* aonadan 's an fhad sgrìobhta air raon, bhiodh farsaingeachd a' cheàrnaich = *T* x T *tomhaiste an aonadan cheàrnach.*

Far a bheil an litir *A* a riochdachadh farsaingeachd chearcaill, reiteachar tomhais an fharsaingeachd leis an fhoirmle:

farsaingeachd = π × reidius × reidius
neo, *A* = π*r*2.

## Ceanglaichean a-mach

* “Co-aontar cearcaill - An cearcall - Àrd Ìre Matamataig”. BBC Bitesize. Air a thogail 10mh dhen Dàmhair 2023.
# 1801

|  |
| --- |
| **Bliadhna:**
1798 |
1799 |
1800 |
**1801** |
1802 |
1803 |
1804 |
| **Deichead:**
1780an | 1790an | 1800an | 1810an | 1820an |

**MDCCCI**

## Tachartasan

* 2 Samhuinn 1801: Poblachd na Fraing air cuir an Siostam Metreachd an gniomh mar siostam tomhais oifigiuil na dùthcha.
* Worms fo riaghladh na Frainge.
* Taisgealadh niobium le Charles Hatchett
* Chaidh Thomas Jefferson a thaghadh ceann-suidhe na Stàitean Aonaichte.
* Chaidh Buffalo (Stàitean Aonaichte) a stèidheachadh.
* Chaidh Sligh'-uisge a' Chrìonain a dh'fhosgladh ann an Earra-Ghàidheal.

## Breithean

* 28 an t-Iuchar - Rufino Cuervo y Barreto, ann an Tibiritá. Neach-poileataigs à Coloimbia
* 10 an t-Samhain - Vladimir Dal, ann an Luhansk. Cànanaiche, sgrìobhadair, turc-eòlaiche agus faclairiche Ruiseanach/Urcàineach

## Bàsan

* 4 an t-Samhain - Eobhann MacDiarmaid, ministear ann an Eaglais na h-Alba.
# 20 an t-Iuchar

|  |
| --- |
|  <<       **an t-Iuchar**       >>  |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 | 31 |  |  |  |  |

'S e **20 an t-Iuchar** an 201mh latha dhen bhliadhna a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich (202mh ann am bliadhna-leum). Tha 164 latha air fhàgail gus deireadh na bliadhna.

## Tachartasan

Aodh Mór Ó Néill
* 1810 - Neo-eisimeileachd Choloimbia.
* 1969 - 'S e Neil Armstrong a' chiad duine a choisich air a' Ghealaich.

## Breithean

* 1822 - Gregor Mendel, manach is bith-eòlaiche.
* 1864 - Erik Axel Karlfeldt, ann an Karlbo. Sgrìobhadair às an t-Suain.

## Bàsan

* 1616 - Aodh Mór Ó Néill, anns an Ròimh.
* 1903 - Vicenzo Pecci, ann an Cathair na Bhatacain. Pàp bho 1878 gu 1903.

## Fèillean