Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Innis-Tìlis

| Innis-Tìlis |
| --- |
| **Luchd-labhairt iomlan** |
mu 320,000 |
| **Teaghlach-chànan** |
Cànanan Innd-Eòrpach
* Gearmaineach a Tuath
	+ Lochlannais an Iar
		- Lochlannais eileanach
			* Innis-Tìlis
 |
| **Siostam-litreachaidh** | Aibidil Laideannach |
| **Inbhe Oifigeil** |
| Far a bheil i 'na chànan oifigeil | Innis Tìle |
| 'Ga riaghladh le | Institiud Árni Magnússon |
| **Còdan Cànan** |
| ISO 639-1 | is |
| ISO 639-2 | ice isl |
| ISO 639-3 | isl |
| Gorm: far a bheil i ga bhruidhinn mar chànan màthaireil |

Is i **Innis-Tìlis** an cànan oifigeil ann an Innis Tìle. Tha an Institiud Árni Magnússon an sàs anns a' chànan seo. Is e cànan Gearmaineach a th' innte. Tha mun cuairt air 320,000 duine le Innis-Tìlis ann an Innis-Tìle fhéin agus barrachd is 8000 eile anns an Danmhairg.

## Iomraidhean

## Ceanglaichean a-mach

* Innis-Tìlis aig glottolog
* Innis-Tìlis aig Omniglot
# Gearmailtis

Dorch Oraibdsear: Òg-aois, Oraibdsear: Prìomh Cànan, Soilleir Oraibdsear: Dàrnach.
’S e cànan a tha sa **Ghearmailtis** a tha mu 100 millean ga bruidhinn, agus a' mhórchuid dhiubh, mu 80 millean, a’ fuireach anns a' Ghearmailt. Tha luchd-labhairt eile a' fuireach anns an Ostair agus anns an Eilbheis.

'Se cànan Gearmaineach, Innd-Eòrpach a th’ innte.

## Eisimpleirean

| Gàidhlig | Gearmailtis |
| --- | --- |
| Gearmailtis | *Deutsch* |
| Halò | *Hallo* |
| Ciamar a tha thu? | *Wie geht es Ihnen?* |
| Ciamar a tha sibh? | *Wie geht es Euch?* |
| Madainn mhath! | *Guten Morgen!* |
| Feasgar math! | *Guten Tag!* |
| Oidhche mhath! | *Gute Abend!* |
| Fàilte | *Willkommen* |
| Latha math agad! | *Schönen Tag noch!* |
| Mas e do thoil e | *Bitte* |
| Tapadh leat! | *Danke!* |
| Tha mi duilich. | *Es tut mir leid.* |
| Dè an t-ainm a th' ort? | *Wie heißt du?* |
| Dè an t-ainm a th’ oirbh? | *Wie heißen Sie?* |
| ’S e [ainm] a th' orm. | *Ich heiße [Name].* |
| Chan eil mi a' tuigsinn. | *Ich verstehe nicht.* |
| Cuidich mi! | *Hilf mir!* |
| Tha thu ceart/ceàrr | *Du hast Recht/Unrecht* |
| Dè an uair a tha e? | *Wie spät ist es?* |
| Chan eil mi a' tuigsinn Gearmailtis. | *Ich verstehe kein Deutsch.* |

## Ceanglaichean a-mach

* Faclairean Gearmailtis-Gàidhlig tro Multidict
* Schottisch-Gälische Wörterbücher le Olaf Klöcker *(Faclairean Gàidhlig-Gearmailtis - Leabhraichean-d airson Kindle)*
* Kurzgrammatik Schottisch-Gälisch le Olaf Klöcker *(Gràmar na Gàidhlig tro mheadhan na Gearmailtis - Leabhar-d airson Kindle)*
# Nirribhis

| Nirribhis |
| --- |
| **Far a bheil i 'ga bruidhinn** | * Nirribhidh
* An Danmhairg
 |
| **Luchd-labhairt iomlan** |
5m |
| **Teaghlach-chànan** |
Innd-Eòrpach
* Gearmanach
 |
| **Siostam-litreachaidh** | Aibidil Nirribeach |
| **Inbhe Oifigeil** |
| Far a bheil i 'na chànan oifigeil | Nirribhidh |
| 'Ga riaghladh le | Comhairle Cànain an Nirribhidh (Bokmål agus Nynorsk) Acadamaidh an Nirribhidh (Riksmål) |
| **Còdan Cànan** |
| ISO 639-1 | no |
| ISO 639-2 | nor |
| ISO 639-3 | nor |

'S e **Nirribhis** (*norsk*) an cànan a tha air bruidhinn ann an Nirribhidh. Tha i air bruidhinn ann an Danmhairg cuideachd. Ann an 1814 chuir Nirribhidh air leth bhon Danmhairg, ach bha Danmhairgis air cleachdadh anns na sgoiltean gus na 1830ean. Bha Dainmhairgis sgrìobhte gu math eadar-dhealaichte ri Nirribhis air bruidhinn agus bha gluasad ann ri cruathachadh cànan aonaichte. Bha dà chànan air a nochdadh: Landsmål, bho chainntean air a bhruidhinn agus Riksmål a bha gu math coltas ris Dainmhairgis sgrìobhte. Chuireadh ainm ùr Nynorsk air Landsmål agus 's e Bokmål an t-ainm a th' air Riksmål.

## Iomraidhean
# Danmhairgis

| Danmhairgis |
| --- |
| **Far a bheil i 'ga bruidhinn** | * An Danmhairg
* Na h-Eileanan Fàro A' Ghraonlainn
 |
| **Luchd-labhairt iomlan** |
5.5m |
| **Teaghlach-chànan** |
Innd-Eòrpach
* Gearmaineach
 |
| **Siostam-litreachaidh** | Aibidil Laideannach + å æ ø |
| **Inbhe Oifigeil** |
| Far a bheil i 'na chànan oifigeil | An Danmhairg Na h-Eileanan Fàro A' Ghraonlainn |
| 'Ga riaghladh le | Dansk Sprognævn (Comhairle Cànain an Danmhairg) |
| **Còdan Cànan** |
| ISO 639-1 | da |
| ISO 639-2 | dan |
| ISO 639-3 | dan |

'S e **Danmhairgis** neo **Dànais** (*dansk*) an cànan a tha ga bruidhinn ann an Danmhairg, na h-Eileanan Fàro agus a' Ghraonlainn. Tha i faisg air Suainis agus Nirribhis. Nuair a b' e Nirribhidh agus an Danmhairg an aon dhùthaich, bha cainnt Danmhairgeach ga bruidhinn. Tha i ga bruidhinn anns a' Ghearmailt, Nirribhidh, Innis Tìle agus Canada. B' e cànan oifigeil ann an Nirribhidh gu mu 1830, agus ann an Innis Tìle gu 1944. 'S e a' chiad chànan cèin a tha air theagasg ann an Innis Tìle an-diugh.

## Aibidil Danmhairgis

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Mòr | A | B | C | D | E | F | G | H | I | J |
| Beag | a | b | c | d | e | f | g | h | i | j |
| Mòr | K | L | M | N | O | P | Q | R | S | T |
| Beag | k | l | m | n | o | p | q | r | s | t |
| Mòr | U | V | W | X | Y | Z | Æ | Ø | Å |  |
| Beag | u | v | w | x | y | z | æ | ø | å |  |

Duration: 30 seconds.0:30Aibidil Danmhairgis.

## Teacs

Nu var det sådan at hele jorden havde ét sprog og ét sæt ord.

*Agus bha an talamh uile de aon teanga, agus na h-aon fhacail aig gach neach.*

## Iomraidhean
# Suainis

Roinnean far a bheil Suainis ga bruidhinn
'S e cànan Innd-Eòrpach a tha ann an **Suainis**. Tha Suainis air a bruidhinn anns an t-Suain mar chànan oifigeil, ann am pàirt de Suòmaidh agus air na h-eileanan Åland. Thàinig an cànan bhon t-Seann-Lochlannais. Thòisich Suainis mar dual-chainntean eadar-dhealaichte ann am meadhan na Suaine anns an 19mh linn. An-diugh tha barrachd air 10 millean duine ga bruidhinn.

## Sgrìobhadairean

* Henning Mankell

## Faic cuideachd

* Wikipedia Suainis
# Duitsis

Na roinnean far a bheil Duitsis ga bruidhinn
'S e cànan Innd-Eòrpach agus Gearmaineach a tha ann an **Duitsis** (no **Òlaindis**). Tha Duitsis air a bruidhinn anns na Tìrean Ìsle agus anns a' Bheilg is Suranam.

Tha timcheall air 25 millean duine a' bruidhinn Duitsis

## Gràmar

### Ainmearan

Tha trì gnèithean ann: gnè neodrach, gnè bhoireann agus gnè fhireann. Ach tha an diofar eadar gnè bhoireann agus gnè fhireann glè bheag, gu sònraichte anns an tuath.

Tha alt cinnteach agus neo-chinnteach ann.

| Alt | fir/boir | neod | iolra |
| --- | --- | --- | --- |
| cinnteach | de | het | de |
| neo-cinnteach | een | - |

## Eisimpleirean

| Gàidhlig | Duitsis | Fuaimneachadh |
| --- | --- | --- |
| Duitsis | Nederlands |  |
| Halò | Dag! |  |
| Mar sin leibh! | Tot ziens! |  |
| Ciamar a tha thu? | Hoe gaat het met je? |
| Ciamar a tha sibh? | Hoe gaat het met u? |
| Madainn mhath! | Goedemorgen! |  |
| Feasgar math! (gu 18:00) | Goedemiddag! |  |
| Feasgar math! (àrd-fheasgar) | Goedenavond! |  |
| Oidhche mhath! | Goedenacht! |  |
| Caidil gu math! | Welterusten! |  |
| Fàilte [do...] | Welkom [in ...] |  |
| Mas e do thoil e | Alsjeblieft |  |
| Tapadh leat! | Dankjewel! |  |
| Gabh mo leisgeul | Neem me niet kwalijk |
| Dè an t-ainm a th' ort? | Hoe heet je? |
| Tha [ainm] an t-ainm a th' orm | Ik heet [naam] |  |
| Chan eil mi a' tuigsinn | Ik begrijp het niet |
| Cuidich mi! | Help! |  |
| Chan eil mi a' tuigsinn Duitsis | Ik versta geen Nederlands |
# Uaireadair-grèine

Uaireadair-grèine
'S e innleachd a tha ann an **uaireadair-grèine** a sheallas an uair le faileas na grèine. Tha tursachan mar uaireadair-grèine mòr, agus bha iad aig na Ròmanaich.
# Domhan

Domhan

universe| Name in kana | うちゅう  |
| Named by | Philipp von Zesen  |
| Thòisich | 13798 million years BCE  |
| Has cause | Brag Mòr  |
| Cuspair eòlais | cosmology, Q12771345  |
| Tuairisgeul aig URL |   |
| Contains | baryonic matter, dark matter, dark energy  |
| Feart | Iom-tharraing, fundamental interaction  |
| History of topic | chronology of the universe  |
| Shape | unknown value, flatness  |
| Stack Exchange tag |     |
| Opposite of | antiverse  |

  From Wikidata
'S e fànas agus ùine agus a h-uile rud a tha annta a tha anns an **domhan**.

Lorg Edwin Hubble gun robh reul-chriosan eile a' dol air falbh bhon Talamh is an luaths co-chuideil ris an astar. Tha seo a' ciallachadh gu bheil an domhan ag atachadh agus mar sin bha a h-uile rud aig an aon phuing - seo am Brag Mòr agus a-rèir an saideal Planck bha e 13.82 billean bliadhna air ais.

Tha fianais ann airson a' Bhrag Mhòir anns an rèididheachd chosmaig chùlanach, air sgàth 's gun robh an domhan glè theth o thùs is e air fuarachadh mar a tha e ag atachadh. Ro-innis Robert Alpher seo ann an 1948 is lorg Arno Penzias is Robert Wilson le tuiteamas ann an 1965 e.

## Iomraidhean
# An Crios-Grèine

An Crios-Grèine
'S e **an Crios-Grèine**, an **rian-grèine** neo **siostam na grèine** a tha an t-ainm air a' Ghrian agus a h-uile planaid a tha a' dol mu a cuairt.

Tha 99.86 % dhen tomad a tha sa Chrios-Grèine aig a' Ghrian fhèin.

Seo na planaidean a tha 'na bhroinn:

* Mearcair
* An Rìbhinn/Bheanas
* An Talamh (A' Ghealach\*)
* An Corg/Màrt
* Am Bliogh/Iupatair
* Satarn
* Ùranas
* Neaptun
* Plùto (Troich-phlanaid)
* Cuspairean Tras-Neaptunach
	+ Quaoar
	+ Sedna
	+ Ixion
	+ Varuna
	+ Crios Kuiper
	+ Neul Oort

A bharrachd air a' ghrian 's na planaidean, tha 169 fadagan (gealaich) san rian-grèine a' dol mun cuairt nam planaidean (agus 's docha barrachd dhiubh air nach eil sinn eòlach fhathast) agus mìltean de reultan earballach ("comaidean") agus clachan mòra.

## Ceanglaichean a-muigh

* National Geographic

**An Crios-Grèine**[hide]

|  |  |
| --- | --- |
| **Planaidean** | Mearcar • An Rìbhinn/Bhèineas • An Talamh (A' Ghealach\*) • An Corg/Màrs • Am Bliogh/Iupatar • Satarn • Ùranas - Neaptun |
| **Fo-phlanaidean** | Plùto • Sedna • Ceres • Eris • Makemake • Haumea |
| **Eile** | Grian • Crios Reultan Seachrain • Reultan earballach • Crios Kuiper • Diosg Sgapte • Neul Oort • 2003 UB313 |
| \* Chan e planaid a th' anns A' Ghealach ach saideal ann an reul-eòlas seach anns an t-siostam Ptolemy. |
# Am Bliogh

**Bliogh** neo **Iupatar**
Se **Iupatar**, neo **am Bliogh** (samhla: ), an còigeamh planaid agus am fear as motha. Tha an dath air orains, le stiallan ruadh, dearg, is buidh.

Tha moran de fadagan aige.

Am Bliogh o Voyager 1

**An Crios-Grèine**[hide]

|  |  |
| --- | --- |
| **Planaidean** | Mearcar • An Rìbhinn/Bhèineas • An Talamh (A' Ghealach\*) • An Corg/Màrs • Am Bliogh/Iupatar • Satarn • Ùranas - Neaptun |
| **Fo-phlanaidean** | Plùto • Sedna • Ceres • Eris • Makemake • Haumea |
| **Eile** | Grian • Crios Reultan Seachrain • Reultan earballach • Crios Kuiper • Diosg Sgapte • Neul Oort • 2003 UB313 |
| \* Chan e planaid a th' anns A' Ghealach ach saideal ann an reul-eòlas seach anns an t-siostam Ptolemy. |
# 15 an t-Ògmhios

|  |
| --- |
|  <<       **an t-Ògmhios**       >>  |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 |  |  |  |  |  |

'S e **15 an t-Ògmhios** an 166mh latha dhen bhliadhna a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich (167mh ann am bliadhna-leum). Tha 199 latha air fhàgail gus deireadh na bliadhna.

## Tachartasan

Ella Fitzgerald
* 1836 - Inbhe stàite do dh'Arkansas.
* 1932 - Thòisich Cogadh Chaco, eadar Boilibhia agus Paraguaidh.

## Breithean

* 1904 - Tormod MacLeòid (Am Bàrd Bochd)‎, bàrd Gàidhlig às an Rubha, Leòdhas.
* 1916 - Herbert Simon, ann am Milwaukee. Eaconamaiche às na Stàitean Aonaichte.
* 1917 - John B. Fenn, ann an Eabhraig Nuadh. Ceimigear às na Stàitean Aonaichte.
* 1948 - Eanraig MacGillÌosa, ann am Meadhchill. Neach-poileataigs à Alba.

## Bàsan

* 1849 - James K. Polk, Neach-poileataigs, 11mh ceann-suidhe nan Stàitean Aonaichte
* 1971 - Wendell Meredith Stanley ann an Salamanca. Ceimigear às na Stàitean Aonaichte.
* 1991 - Sir Arthur Lewis, eaconamaiche às an eilean Naomh Lùisia.
* 1996 - Ella Fitzgerald, ann am Beverly Hill, Calafòrnia. Seinneadair Aimeireaganach.

## Fèillean
# Newton

Newton

SI derived unit, unit of force, SI unit with special name, UCUM derived unit| Ainmichte às dèidh | Isaac Newton  |
| Defining formula |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_0   |
| In defining formula |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 ,  WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 ,  WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 ,  WIKINIUM\_MATH\_PH\_8   |
| Measured physical quantity | force  |
| Derived from base unit | kilogram, meatair, second  |

  From Wikidata
'S e aonad forsa den SI a tha anns an **Newton**.

A rèir an 2na Lagh Newton,

forsa = tomad x luathachadh.
Is e a tha ann an luathachadh, atharrachadh ann an luaths rè ùine.

Tomhaisear luaths le aonadan de meatairean anns an diog (m/s).

Mar sin, tomhaisear luathachadh (atharrachadh de luaths rè diog) an aonadan de (meatairean/diog)/diog (m/s/s).

## Mìnicheadh

'S e a tha ann an Newton:

**Am forsa a dh'aobhrachas: luathachadh de 1 meatair/diog/diog, an rian na forsa, cho fàd 's a bhitheas e a gnàthadh air corp le tomad de 1 kg.**
## Eisimpleirean

Tha an cuideam de ubhal le meall de 102 gram (1/9.8 kg) co-ionnan ri forsa de 1 Newton.

## Cleachdadh air an kilonewton (kN)

Is e a tha ann an kilonewton (kN) forsa de 1,000 N. Cleachdar an aonad seo gu tric ann an gnìomhachas togail agus le luchd-innlichidh.

## An decanewton (daN)

Is aonad eu-cumanta a tha anns an decanewton. Comharraichte le **daN** tha e faisg air co-ionnan ri forsa cuideam chileagraim. Cleachdar e uairean an formulae empiriceal innleadaireachd. bu sònraichte an formulae airson bacadh mu choinneamh carbadan rathad-iarainn- a tha a measadh bacadh anns an aonad de decanewton per tonna (daN/T).
# Geòlas

Đavolja Varoš (Bail' an Diabhail) anns an t-Sèirb.
Is e **eòlas-talmhainn** neo **sgoil-chreige** an saidheans nàdarra a sgrùdas stuth agus cruth na talmhainn.

Suas dhan 18mh linn, bha feallsanaichean Eòrpach a' creidsinn nach robh an talamh ach mu 7000 bliadhna dh'aois. Is e an sgeul a dh'adhbharaich am beachd sin an sgeul on Bhìobaill gun do chruthaich Dia an talamh ann an seachd latha agus na sgeulachdan as dèidh siud a thaobh na clann de Àdhamh agus Eubha. Oir bha daoine a' creidsinn gur e an dearbh fhìrinn a bha anns a' Bhìoball mun chùise seo.

Chuireadh ceistean doirbhe an aghaidh am feallsanachd seo ro deireadh an 18mh linn.

## Àiteachan inntinneach a thaobh geòlas.

* Gleann Bhaltois
* An Gleann Mòr no Gleann na h-Albann
* Hawaii
* Na Himalayan
* Innis Tìle
* Sealainn Nuadh

## Creagan

* Clach
* Cailc
* Clach-ghainmhich
* Clach-ghràin
* Criadh

## Rudan geòlach

* Beinn-theine
* Crith-thalmhainn
# Eoràisia

Eoràisia
Tha **Eoràisia** ("Eurasia") na *portmanteau* de "Europe" is "Asia", agus a' ciallachadh an Roinn-Eòrpa, agus Àisia còmhla ri chèile.

| **Mòr-roinnean an t-Saoghail** |
| --- |
|  Afraga-Eoràisia |  Na h-Aimearagan |  Eoràisia |
|  Afraga |  Antargtaga |  Àisia |  Astràilia |  An Roinn-Eòrpa |  Aimearaga a Tuath |  Aimearaga a Deas |  Roinn a' Chuain Shèimh |
# Taisead

Taisead
'S ann à deatach an uisge a tha san àile, a bheir buaidh air a' ghnàth-shìde, a thig **taisead** (Gaeilge: *Bogthaise*). 'S e gum bi an deatach a' tighinn às na marannan agus cuantan, na h-aibhnichean, lochan, lusan agus rudan eile a tha beò tro dheatachadh. Tha na shùigheas an adhar de dh' uisge crochte air an teodhachd a th' ann. Sùighidh adhar blàth nas motha na adhar a tha fuar. Cleachdar fliche-inneal ris an taisead a mheudachadh. Chan eil deatach an uisge cho tiugh na an t-adhar agus le sin, chan eil an t-adhar bog (adhar agus deatach an uisge ri chèile) cho tiugh na an t-adhar tioram. A bharrachd air sin, bidh gach rud a tha blàth a' leudachadh, a bheir an dlùths air falbh. Le sin, bidh an t-adhar blàth - a tha làn dheatach an uisge - ag èirigh suas ann an àile. Thig teodhachd na h-àile sìos mu 0.6 °C airson gach 100m ann an adiabataig bhog, agus mu 1.0 °C, ann an adiabataig thioram. Nuair a thig deatach an uisge gu àiteachan a tha nas fhuaire co-dhlùthaichidh e agus bidh sgòthan ann (boinnealaich uisge air neo criostalan-deighe). Tuitidh iad dhan talamh nuair a bhios iad gu math trom mar shileadh no sneachd.

## Ceanglaichean A-muigh

* Holzfragen
* Météo France
* SMHI
* Ilmatieteen Laitos

## Iomraidhean

.
# Tiomor an Ear

| Repúblika Demokrátika Timór Lorosa'e República Democrática de Timor-Leste |
| --- |
|  Bratach |  Lùireach |
|  |
| Laoidh Nàiseanta |
| *Pátria* |
| Sluagh-ghairm nàiseanta |
| *"Unidade, Acção, Progresso"*(Portagailis) "Unity, Action, Progress" |
| Cànan(an) oifigeil | Tetum, Portagailis |
| Mion-chànan(an) | Indonesian, Beurla |
| Prìomh-bhaile | Dili |
| Baile as motha | Dili |
| Riaghaltas | Poblachd |
| **Ceann-suidhe** | José Ramos-Horta |
| **Prìomh-mhinistear** | José Maria Vasconcelos (Taur Matan Ruak) |
| Stèidheachadh |
| **Neo-eisimeileachd** bhon Phortagail | 28mh an t-Samhain 1975 |
| aithnichte | 20mh an Cèitean 2002 |
| Farsaingeachd |
| Iomlan | 15,410 km² (158mh) |
| Uisge | - % |
| Àireamh-shluaigh (2005) |
| Iomlan | 947,000 (155mh) |
| Dlùths | 64/km² (132mh) |
| LTD/CCC (2005) |
| gach pearsa | $800 (188) |
| Roinn tìde | (UTC+9) |
| Ruith-airgid | U.S. Dolair |
| Prìomh àrainn-lìn | .tl |
| Còd Àireamh fòn | 670 |

‘S e dùthaich anns an dàrna leth den eilean Tiomor a tha ann an **Tiomor an Ear** neo **Timor an Ear**; ainm oifigeil: *Poblachd deomocrasach Timor-Leste*. Tha i 'san earra-thuath Astràilia agus mu 640 cilemeatair air falbh bho Dharwin. Tha i a’ gabhail a-steach na h-eileanan Atauro, Jaco agus Oecussi-Ambeno.

Chan eilear cinnteach an e Tiomor an Ear pàirt den Àisia a Deas neo pàirt de Roinn a' Chuain Shèimh.

## Iomraidhean

## Ceangal a-mach

* Duilleag oifigeil riaghaltas Thiomor an Ear

Muinntir Thiomor anns an stoidhe tràidiseanta
Cairt: Tiomor an Ear
# 1443

|  |
| --- |
| **Bliadhna:**
1440 |
1441 |
1442 |
**1443** |
1444 |
1445 |
1446 |
| **Deichead:**
1420an | 1430an | 1440an | 1450an | 1460an |

**MCDXLIII**

## Tachartasan

## Breithean

* 5 an Dùbhlachd – Pàpa Julius II (ch. 1513)

## Bàsan
# 1955

|  |
| --- |
| **Bliadhna:**
1952 |
1953 |
1954 |
**1955** |
1956 |
1957 |
1958 |
| **Deichead:**
1930an | 1940an | 1950an | 1960an | 1970an |

**MCMLV**

## Tachartasan

* 14 an Cèitean - Chaidh Co-aonta Warszawa a chur air dòigh.
* 20 an Dùbhlachd - Chaidh Caerdydd (Cardiff) a ghlaodhadh mar prìomh-bhaile na Cuimrigh.
* Bhuannaich Halldór Laxness an Duais Nobel ann an Litreachas.

## Breithean

* 18 am Faoilleach - Kevin Costner, actair Aimeireaganach.
* 26 am Faoilleach - Eddie van Halen, ann an Nijmegen. Ceòladair às Na Tìrean Ìsle.
* 28 am Faoilleach - Nicolas Sarkozy, ann am Paris. Neach-poileataigs às An Fhraing.
* 16 an Gearran - Brùs Creamhain, ann an Glaschu. Neach-poileataigs à Alba.
* 17 an Gearran - Mo Yan, sgrìobhadair à Sluagh-Phoblachd na Sìne
* 19 am Màrt - Bruce Willis, ann an Dar Oberstein. Actair às na Stàitean Aonaichte.
* 29 am Màrt - Rolf Lassgård, ann an Östersund. Actair às An t-Suain.
* 27 am Màrt - Mariano Rajoy Brey, ann an Santiago de Compostela. Neach-poileataigs às An Spàinn.
* 12 an Giblean - Viktor Arnar Ingólfsson, ann an Akureyri. Sgrìobhadair à Innis Tìle.
* 20 an Cèitean - Anton Corbijn, ann an Strijen. Dealbhadair chamara às Na Tìrean Ìsle.
* 30 an Cèitean - Brian Kobilka, ceimigear às Na Stàitean Aonaichte.
* 1 an t-Iuchar Augusto De Luca, ann an Napoli. Gràbhaltaiche-solais às An Eadailt.
* 8 an t-Iuchar - Monty Don, ann am Berlin. Preasantair telebhisein à Sasainn.
* 4 an Lùnasdal - Steingrímur Jóhann Sigfússon, ann an Svalbarðshreppur. Neach-poileataigs à Innis Tìle.
* 24 an Gearran - Steve Jobs, ann an San Francisco. Eòlaiche choimpiutair às Na Stàitean Aonaichte.
* 8 an t-Ògmhios - Tim Berners-Lee, ann an Lunnainn. Neach nàdar-fheallsanachd, eòlaiche-choimpiutaireachd à Sasainn.
* 28 an Dàmhair - Bill Gates, ann an Seattle. Neach-choimpiutair às Na Stàitean Aonaichte.

## Bàsan

* 11 an Gearran - Olha Kholkova, ann an Nizhyn. Dannsair às an Ucràin.
* 11 am Màrt - Alexander Fleming, ann an Lunnainn. Làmh-lèigh, baictear-eòlaiche agus bith-eòlaiche à Alba, a lorg penicillin.
* 29 am Màrt - Einar Arnórsson, ann an Reykjavík. Neach-poileataigs à Innis Tìle.
* 18 an Giblean - Albert Einstein, ann am Princeton. Fear-saidheans às A' Ghearmailt.
* 12 an Lùnastal - Thomas Mann, ann an Zürich. Sgrìobhadair às a' Ghearmailt.
* 12 an Lùnastal - James Batcheller Sumner, ann am Buffalo (Eabhraig Nuadh). Ceimigear às na Stàitean Aonaichte.
# 305

|  |
| --- |
| **Bliadhna:**
302 |
303 |
304 |
**305** |
306 |
307 |
308 |
| **Deichead:**
280an | 290an | 300an | 310an | 320an |

**305**

## Tachartasan

## Breithean

## Bàsan
# Bandar Seri Begawan

|  |
| --- |
| **Bandar Seri Begawan بندر سري بگاوان** |
|  |
| **Suidheachadh** |
| **Dùthaich** | Brùnaidh |
| **Co-chomharran** | 4° 55' Tuath 114° 55 Ear |
| **Feartan fiosaigeach** |
| **Farsaingeachd** | àrd-bhaile: 100.36 km² |
| **Duilleag oifigeil** |  |

'S e prìomh-bhaile Brùnaigh a tha ann am **Bandar Seri Begawan** (Cànan Jawi: بندر سري بگاوان). Tha ainm a’ bhaile a’ ciallachadh: *port-mara den riaghladair* anns a’ chànan Mhalaidhsianach.
Tha am baile suidhichte air bruach na h-Aibhne Brunei.

Is math as fhiach an lùchairt *Istana Nurul Iman* fhaicinn. Tha còrr is 1,800 seòmraichean ann. Tha an lùchairt cho mòr ri 200,000 meatair ceàrnagach agus mar sin dheth 's e seo an lùchairt as motha air an t-saoghail. Chaidh *Mosg Omar-Ali-Saifuddin* a thogail anns a' bhliadhna 1958. Faisg air a' mhosg tha *Kampong Ayer*, (Gàidhlig: baile-uisge). 'S e baile a th' ann a chaidh a thogail anns an uisge, coltach ri Venice.

## Bailtean co-cheangailte

* Santiago de Cuba

## Iomraidhean

## Ceanglaichean a-mach

* Duilleag oifigeil
* Sealladh Bhandar Seri Begawan
# Ho Chi Minh (baile)

|  |
| --- |
| **Ho Chi Minh (baile)** |
| Faidhle:Location of Ho Chi Minh within Vietnam.png |
| **Suidheachadh** |
| **Dùthaich** | Bhiet-Nam |
| **Ceàrn** | Dong Nam Bo |
| **Co-chomharran** | 10° 46' Tuath 106° 40' Ear |
| **Feartan fiosaigeach** |
| **Farsaingeachd** | 2,095 km² |
| **Àireamh-shluaigh** | 7,123,340 (2009) |
| **Dlùths** | 3,400.16/km² |
| **Duilleag oifigeil** | Ho Chi Minh City |

'S e **Baile Ho Chi Minh** prìomh-bhaile a' cheàrn Dong Nam Bo, Bhiet-Nam. Anns a' bhliadhna 2009 bha 7.123.340 duine a' fuireach an-seo. Mar sin 's e Ho Chi Minh am baile as motha ann am Bhiet-Nam. Tha Port Adhair Tan Son Nhat faisg air a' bhaile.

## Bailtean Co-cheangailte

* San Francisco (Calafòrnia)

## Iomraidhean
# 9 an Giblean

|  |
| --- |
|  <<       **an Giblean**       >>  |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 |  |  |  |  |  |

'S e **9 an Giblean** an 99mh latha dhen bhliadhna a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich (100mh ann am bliadhna-leum). Tha 266 latha air fhàgail gus deireadh na bliadhna.

## Tachartasan

Isambard Kingdom Brunel
* 1605 - Chaidh Oulu (Suòmaidh) a stèidheachadh.
* 1865 - Chaidh an Cogadh Catharra Ameireaganach gu crìoch.
* 1991 - Fhuair a' Chairtbheil a chuid neo-eisimeileachd bhon Aonadh Sobhiat.

## Breithean

* 1806 - Isambard Kingdom Brunel ann am Portsmouth. Innleadair.

## Bàsan

Portmeirion, chruthaiche le Sir Bertram Clough Williams-Ellis
* 1565 – Giovanni Angelo Medici di Marignano, ann an Cathair na Bhatacain. Pàp bho 1559 gu ruige 1565.
* 1945 - Dietrich Bonhoeffer, ann am Breslau. Diadhaire às a' Ghearmailt.
* 1948 - Jorge Eliecer Gaitán, ann am Bogotá. Neach-poileataigs à Coloimbia.
* 1959 - Frank Lloyd Wright, ann am Phoenix (Arizona). Ailtire às na Stàitean Aonaichte.
* 1978 - Sir Bertram Clough Williams-Ellis, ailtire a chruthaich am baile Portmeirion anns a' Chuimrigh.

## Fèillean
# Diàbha

Suidheachadh Diàbha

'S e **Diàbha** (neo **Java**) eilean a th' anns an Innd-Innse. Tha e suidhichte anns a' Chuan Sèimh.

Tha Diàbha cho mòr ri ~150,000 cilemeatair ceàrnagach agus mar sin 's e Diàbha an 13mh eilean as motha air feadh an t-Saoghail.

Anns a' bhliadhna 2014 bha timcheall air 143,000,000 duine a’ fuireach air an eilean fhèin, tha Jakarta am baile as motha a tha ann.
# Uaireadair

Uaireadair-làimh
'S e inneal a tha ann an **uaireadair** a sheallas dè an uair a tha e. Tha iad gu math beag, agus cuirear air caol an dùirn gu h-àbhaisteach. Tha dà sheòrsa ann: digiteach air a bheil àireamhan, agus uaireadair-làimh mar cleoc traidiseanta.

Bho àm gu àm, cleachdar uaireadair airson cleoc air fad.

* Uaireadair-gainmhich
* Uaireadair-greine
* Uaireadair-uisge