# Berlin

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **Berlin**

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| **Bratach a' bhaile** | **Gearradh-arm no Seula** |

 |
|  |
| **Suidheachadh** |
| **Dùthaich** | a' Ghearmailt |
| **Co-chomharran** | 52° 31' Tuath 13° 25' Ear |
| **Feartan fiosaigeach** |
| **Farsaingeachd** | 891.82 km² |
| **Àireamh-shluaigh** | 3,405,000 (2006) |
| **Dlùths** | 3,818.04/km² |
| **Àireamh fòn** | 030 |
| **Duilleag oifigeil** | berlin.de |

Is e prìomh-bhaile Poblachd na Gearmailt a tha ann am **Berlin** o chionn 1990 a-rithist. Tha stàit-bhaile Bherlin aon de sia stàitean feadarail deug anns a' Ghearmailt. An-diugh tha 3.4 millean a' fuireach ann am Berlin. Is e am baile as motha anns a’ Ghearmailt agus am baile as motha ach aon anns an Roinn Eòrpa. Is dòcha gun robh am facal Slabhais *berl* a' ciallachadh mòinteach, agus thug sin ainm air Berlin. Tha 3,400,500 daoine a' fuireach ann am Berlin, is le sin 's e am baile as motha na dùthcha a th'ann.

Berlin
## Suidheachadh

Tha Berlin suidhichte am measg Bhrandenburg, stàit feadarail eile anns a' Ghearmailt, 512 km air falbh bho Stuttgart.

## Eachdraidh

Tha a’ chiad fhianais sgrìobhte againn mu Chölln mar phàirt den bhaile dhùbailte
Bherlin-Chölln anns an *Spreeinsel* (Eilean Spree) anns a’ bhliadhna 1237. Tha a’ chiad fhianais sgrìobhte againn mu Bherlin aig bruach an Abhainn *Spree* anns a’ bhliadhna 1244. Bha talla a’ bhaile cumanta air a thogail ann an 1307.

Bhitheadh an cinneadh *Hohenzollern* a’ riaghladh Berlin gu 1918 mar diùc Bhrandenburg, Rìgh Phrùisea agus Ceusar nan Gearmailteach

Ann an Cogadh na trichead bliadhna (1618 agus 1648) chaidh 30 % de na taighean ann am Berlin a sgrios agus chaidh an dàrna leth den t-sluagh a mharbhadh.

Ann an 1640 ghabh Frederic Uilleam, an *Kurfürst* mòr, sealbh air an ìompaireachd.
Thòisich e air poileataigeachd den fulangas cràbhach agus den imrich a chur a-steach. Mu 1700 bha 20% de mhuinntir Bherlin nam Frangaich às an Fhraing oir thug Frederic Uilleam na Pròstanaich Frangach do Bherlin.
Thàinig mòran daoine gu Berlin. Dh’ imrich iad às a' Phòlainn, à Bohàimia agus à
Salzburg.

Chaidh Frederic I. air a chrùnadh anns a’ bhaile seo ann an 1701 agus dh' fhàs Berlin na phrìomh-bhaile na Prùise.

Ann an 1807 thàinig Napoleon Bonaparte do Bherlin agus ghoid e an Quadriga bhon Geata *Bhrandenburger Tor*. Ann an 1814 chaidh an Quadriga a thoirt air ais.

Chaidh dàrna Ìompaireachd na Gearmailt a stèidheachadh anns a’ bhliadhna 1871 agus bha Berlin na phrìomh-bhaile a-rithist. Bha Ceusair Uilleam II an ceusair mu dheireadh a bha ann.

Às deidh a' chiad chogadh ann an 1918 chaidh Poblachd a stèidheachadh anns a' Ghearmailt ann am Berlin.

Anns an 1933 chaidh na Nàsaich agus Adolf Hitler a thaghadh agus stèidhich iad
treasa Ìompaireachd na Gearmailt.

Ann an 1945 bha an Dàrna Cogadh seachad agus chaidh Berlin a roinn ann an ceithir roinnean. Bha Berlin an Ear aig na Rùisich agus bha
Berlin an Iar aig na Stàitean Aonaichte, aig an Fhraing agus aig Breatainn.

Bha na trioblaidean poileataigeach air stiùireadh am Blockade den Bherlin. Chuidich am feachd eadar-nàiseanta às na Stàitean Aonaichte agus eile gus am baile
a chumail beò le chuir iad drochaid adhair Bherlin air chois.

Ann an 1949 chaidh an GDR, Gearmailt an Ear, a stèidheachadh. B' e prìomh-bhaile a
bha ann am Berlin an Ear agus dh' fhàs trioblaidean poileataigeachd cho dona
gu Cogadh Fuar.

Bha cuir cudthrom air na trioblaidean eadar nan Ear agus nan
Iar ann an 1961. Chaidh Balla Bherlin a thogail.

Balla Bherlin
Chaidh an t-sluagh mì-thoilichte agus diombach.
Às t-samhradh 1989 thòisich na ùrnaighean sìthe anns an Eaglais Nicolai ann an Leipzig
agus às deidh bha na caismeachdan-Di-Luain ann gach seachdain.
Anns an Dàmhair thuit GDR am broinn a chèile.
Thuit am Balla Bherlin aig 9mh den t-Samhain 1989.
Chaidh a’ Ghearmailt ath-aonadh anns a’ bhliadhna 1990 agus b’ e prìomh-bhaile na Gearmailt a bha ann am Berlin a-rithist.

O chionn 1999 tha a' phàrlamaid agus cuid de na ministearan ann am Berlin cuideachd ach tha seachd ministearan fhathast ag obair anns an t-seann phrìomh-bhaile, Bonn.

## Cànan

Tha Gearmailtis air a bhruidhinn ann am Berlin ach tha barrachd chànanan rim cluinntinn air sgàth’ s gu bheil am baile glè ioma-chultarach. Cluinnear Beurla, Arabais is Sìonais gu math tric. Tha mòran choigreach a’ fuireach anns a' bhaile seo agus bidh mòran luchd-turais a' tadhal air Berlin.

Tha dualchainnt ann ris an canar "*Berlinerisch*". Mar eisimpleir bithear ag ràdh *icke* an àite *ich* (Gàidhlig: mi), *loofen* an àite *laufen* (a' ruith) neo *wa'*  an àite *nicht wahr* (...nach eil?)

## Eaconomaidh

Ionad *Sony* san oidhche
Tha 36% de na h-obraichean ceangailte ris an roinn-seirbhis.

* 33% ris a' ghnìomhachas
* 13% ri malairt agus ri trafaig
* 18% ris an t-seirbhis Poblachd.

Tha tòrr stèisean telebhisein is rèidio ann mar RB, MTV, Nick, VIVA, Sat 1, N24 agus gu nàdarra tha studio aig ARD, ZDF no RTL ann am Berlin cuideachd.
Tha 80% de na gnìomhachasan a’ buntainn ris an treas roinn. Tha an treas roinn glè chudthromach airson Berlin agus mar sin tha
turasachd a’ fàs nas cudthromaiche ri taobh bhancaichean agus sheirbhisean eile.

Is e DaimlerChrysler, Sony, Springer-Verlag, Walter de Gruyter na companaidhean as cliùitiche a tha ann. Chan eil tòrr àiteachas ann agus chan eil ach beagan gnìomhachas ann am Berlin. Is e obair mheatailt, cheimigeachd agus bhidh am meur gnìomhachais as motha ann
am Berlin.

## Cultar

### Gus am meadhan-aois tràth

**Farsaingeachd**

‘S e sluagh na Semnonaich a bha anns an sgìre Bherlin.
Ach ‘s e Sueben an t-ainm a bha air an treubh.
Cha robh sluagh Gearmanach coitcheann ann.
Bliadhnaichean às deidh bha cumhachd phoilitigeach a dh’ fhàs an t-aonadh
sluaigh na Gearmanaich.
‘S e treubh na Sueben a bha a’ dol a-steach an t-Sluagh Mòr na
h-Alamannaich.
Bha iad a' fuireach ann an clachain agus bha taighean aca, a bha air a thogail
bho choille is bhon chailc.
Bha cumadh-cruidh is àiteachas ann.

**Creideamh**

Bha pàganach ann gu tric leis na h-ìobart nan daoine .
Bha a' Chrìosdachd a’ toirt air na Gearmanaich anns an 5mh linn.

**Ealain**

Tha a’ chiad fianais sgrìobhte mu gu bhith 200 às deidh Dia.
‘S e Futhark a bh’ ann na chiad litrichean Ghearmanaich.
Bha cuid na bu lugha sgrìobhaidhean den an àm seo.
Cha mhòr dh' aithnich na daoine dealbhan.
O chionn na 5mh linn bha àilleagan òir ann.
Bha dealbhan na tuirc is nam fèidh àbhaisteach mar na eisimpleirean Ròmanach.

### Gus an latha an-diugh

**Creideamh**

Às deidh an Ath-leasachadh anns an 15mh linn 's e an cuid a bu mhotha nan
daoine Pròstanaich a bh' annta.
Anns an 18mh linn thoir Frederic Mòr an ceadachas-cràbhach.
An-diugh 's e baile mòr glè ioma-chultarach a th' ann am Berlin agus
tha torr chreideimh ann.

**Saidheans/ Eòlas**

Tha ceithir oilthighean ann. ( 'S e am Medizinische Fakultät coitcheann as motha
ann an Roinn Eòrpa.)
Tha trì colaisdean-ealain is seachd colaisdean le cuspairean sònraichte is deich
colaisdean phrìobhaideach ann.
Tha gu bhith 140.000 oileanaich aig Berlin.

## Ealain

### Togalachan ainmeil is cudthromach

* an Geata Bhrandenburg leis an Quadriga, air a thogail eadar 1788 agus 1791
* an Leabharlann na Gearmailt, air a thogail eadar 1774 agus 1780
* an taigh-opra na Gearmailt, air a thogail 1743
* an Zeughaus, air a thogail eadar 1695 agus 1706
* Oilthigh Humboldt Berlin, a chaidh fhosgladh ann an 1809
* an Reichstag, air a thogail eadar 1884 agus 1894
* an Caisteal Bellevue, air a thogail ann an 1785
* an Caisteal Charlottenburg, toiseach a thogail ann an 1695
* an Kaufhaus des Westens (Bùth nan Siar), a' bhùth as motha ann an Roinn Eòrpa
* am Funkturm Berlin, air a thogail eadar 1924 agus 1926 airson na treasa Funkausstellung
* am Fernsehturm Berlin, an togalach as àirde anns a' Ghearmailt air fad (368m)

### Eaglaisean cliùiteach

* a' chathair-eaglais Bherlin
* a' chathair na Hedwig, air a thogail eadar 1747 agus 1773
* a' chathair Fhrangach air a' mhargaidh na Gendarmen
* an tobhta nan eaglaise "Cuimhne an Ceasar-Uilleam", air a thogail eadar 1891 agus 1895 agus air an sgrios anns an dàrna cogadh
* an eaglais na Màiri

### Taighean-tasgaidhean

* Eilean na taigh-tasgaidh (o chionn 1999 dualchas an t-saoghal cultar UNESCO )
* an t-seann lobhta nàiseanta
* an t-seann taigh-tasgaidh anns a' gharradh nam miann (Lustgarten) [no ann an gàrradh nam miann]
* an taigh-tasgaidh ùr
* an taigh-tasgaidh Bode
* an taigh-tasgaidh Pergamon
* an taigh-tasgaidh na h-ealain
* an taigh-tasgaidh na h-eachdraidh anns an Zeughaus
* an tasglann Bauhaus
* an taigh-tasgaidh na h-Iùdhaich
* torr chruinneachaidh na deilbh anns na taighean diofraichte

## Fèisteas

* taighean-chluiche leis na phrògraman cunbhalach
* còisirean-ciùil leis na phrògraman cunbhalach
* orcastra is opra leis na phrògraman cunbhalach
* Fèis Fiolm eadar-nàiseanta
* Berlinale, leis an duais mathan Bherlin
* agus fèisean eile

## Daoine ainmeil, a tha/ bha ceangailte ris Berlin

* Friedrich II na Prùise (1712- 1786)
* Willy Brand (1913 - 1992), neach-poilitigs/probhaist as àirde na bu tràithe
* Marlene Dietrich (1901-1992), actair is seinneadair
* Monty Don - 6 an t-Iuchar 1955 Gàrnailear
* Walter Gropius (1883-1969), ailtire is neach-stèidheachadh Bauhaus
* Paul Johann Ludwig von Heyse
* Alexander von Humboldt (1769-1859), eòlaiche uile-coitcheann
* Gustav Kirchhoff, (1824 - 1884), fiosaiche a lorg caesium agus ruibidium.
* Hildegard Knef (1925-2002), actair is seinneadair
* Viktor Meyer (1848 - 1897) Ceimigear.
* Theodor Mommsen
* Helmut Newton (1920-2004), neach-togail-dhealbh
* Iain Noble (8 an t-Sultain 1935 - 25 an Dùbhlachd 2010)
* Nelly Sachs
* Kurt Tucholsky (1890-1935), sgrìobhadair is neach-naidheachd
* Klaus Wowereit (rugadh 1953), neach-poilitigs/ mèar as àirde an-dràsda
* Adolf Otto Reinhold Windaus (1876 - 1959), Ceimigear.
* Johann Friedrich Wilhelm Adolf von Baeyer (1835 - 1917), Ceimigear.
* Georg Wittig (1897 - 1987), Ceimigear.
* John C. Polanyi (1929). Ceimigear.
* Monty Don (1955). Preasantair telebhisein.

## Bailtean Co-cheangailte

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * A' Bhruiseal
* Beijing
* Budapest
* Buenos Aires
* Istanbul
* Jakarta
 | * Kyiv
* Los Angeles
* Lunnainn
* Madrid
* Meagsago (baile)
* Mosgo
* Paris
 | * Pràg
* Tashkent
* Tokyo
* Warsaw
* Windhoek
* Köln
 |

## Ann an Litreachas

* Der Mauerspringer

## Aistean co-cheangailte

* Prìomh-Bhailtean

## Ceanglaichean a-muigh

Meadhan a' bhaile
* Wikivoyage - Berlin
* Duilleag oifigeil Bherlin (anns a’ Bheurla)
* “Berlin's official travel website” (Beurla). visitBerlin. Air a thogail 5mh dhen Fhaoilleach 2023.
* Fiosrachadh agus dealbhan mu sheallaidhean UNESCO ann am Berlin (anns a’ Bheurla)
* EXBERLINER – Iris Bherlin anns a’ Bheurla
* Ailtearachd ann am Berlin (anns a’ Bheurla)
* Berlin an Ear, mar a bha e agus mar a tha e an-diugh (anns a’ Bheurla)
* Mapa Bherlin (anns a’ Bheurla)

## Iomraidhean

Stàitean anns a' Ghearmailt

Baden-Württemberg • Bayern • Berlin • Brandenburg • Bremen • Hamburg • Hessen • Mecklenburg-Vorpommern • Nordrhein-Westfalen • Rheinland-Pfalz • Saarland • Sagsainn • Sagsainn-Anhalt • Sagsainn Iosail • Schleswig-Holstein • Thüringen