Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Bliadhna

'S e **bliadhna** a tha ann an tìde a chaitheas an Talamh ann a bhith a’ dol timcheall air a’ ghrèin. Tha dà mhìos deug ann, agus 365 làithean ann (366 aig bliadhna leum).

Ged a tha linn a’ ciallachadh ùine mhòr san fharsaingeachd, bidh ciall nas caoile ann – 100 bliadhnaichean, m.e. 's e am 20mh linn a tha eadar 1901 is 2001 ('s e na 1900s a tha eadar 1900 agus 1999 – canar cuid “20mh linn” ris).

|  |
| --- |
| Am Faoilleach | An Gearran | Am Màrt | An Giblean | An Cèitean/A' Mhàigh | An t-Ògmhios | An t-Iuchar | An Lùnastal | An t-Sultain | An Dàmhair | An t-Samhain | An Dùbhlachd |
# Di-Luain

The Boomtown Rats
'S e **Diluain** (neo **Di-Luain**) an latha den t-seachdain a tha a' tighinn eadar Didòmhnaich agus Dimàirt.

Tha e a' ciallachadh "Latha na Gealaich".

Tha ciall gu math eadar-dhealaichte aig "Latha Luain" - m.e. "gu Latha Luain", i.e. "gu siorraidh".

| Làithean na seachdain v • d • e |
| --- |
| Di-Dòmhnaich/Là na Sàbaid | Di-Luain | Di-Màirt | Di-Ciadain | Di-Ardaoin | Di-haoine | Di-Sathairne |

## Faic cuideachd

* Diluain Traoighte neo "Luan nam Ban Math", a' chiad Dhiluain den bhliadhna

## Iomraidhean
# Di-Màirt

'S e **Dimàirt** (neo **Di-Màirt**) an latha den t-seachdain a tha a' tighinn eadar Diluain agus Diciadain.

Tha e a' ciallachadh "Latha de Mars".

| Làithean na seachdain v • d • e |
| --- |
| Di-Dòmhnaich/Là na Sàbaid | Di-Luain | Di-Màirt | Di-Ciadain | Di-Ardaoin | Di-haoine | Di-Sathairne |
# Di-Ciadain

'S e **Diciadain** (neo **Di-Ciadain**) an latha den t-seachdain a tha a' tighinn eadar Dimàirt agus Diardaoin.

Tha e a' ciallachadh "Latha na ciad aoine".

| Làithean na seachdain v • d • e |
| --- |
| Di-Dòmhnaich/Là na Sàbaid | Di-Luain | Di-Màirt | Di-Ciadain | Di-Ardaoin | Di-haoine | Di-Sathairne |
# Di-Ardaoin

'S e **Diardaoin** (neo **Di-Ardaoin**) an latha den t-seachdain a tha a' tighinn eadar Diciadain agus Dihaoine.

Tha e a' ciallachadh "Latha eadar aoine".

## Iomraidhean

| Làithean na seachdain v • d • e |
| --- |
| Di-Dòmhnaich/Là na Sàbaid | Di-Luain | Di-Màirt | Di-Ciadain | Di-Ardaoin | Di-haoine | Di-Sathairne |
# Di-haoine

'S e **Dihaoine** (neo **Di-haoine**) an latha den t-seachdain a tha a' tighinn eadar Diardaoin agus Disathairne.

Tha e a' ciallachadh "latha na h-aoine".

Tha Dihaoine mar Shàbaid dha na Muslamaich.

| Làithean na seachdain v • d • e |
| --- |
| Di-Dòmhnaich/Là na Sàbaid | Di-Luain | Di-Màirt | Di-Ciadain | Di-Ardaoin | Di-haoine | Di-Sathairne |
# Di-Sathairne

Saturnus, Caravaggio, 16mh linn
'S e **Disathairne** (neo **Di-Sathairne**) an latha den t-seachdain a tha a' tighinn eadar Dihaoine agus Didòmhnaich.

Tha e a' ciallachadh "Latha na Saturn".

Tha Disathairne mar Sàbaid nan Iùdhach agus Seventh Day Adventists.

| Làithean na seachdain v • d • e |
| --- |
| Di-Dòmhnaich/Là na Sàbaid | Di-Luain | Di-Màirt | Di-Ciadain | Di-Ardaoin | Di-haoine | Di-Sathairne |
# Di-Dòmhnaich

'S e **Didòmhnaich** (no **Di-Dòmhnaich**) an latha den t-seachdain a tha a' tighinn eadar Disathairne agus Diluain. Bidh feadhainn a' gabhail **Latha na Sàbaid** (no **Là na Sàbaid**) air.

Tha e a' ciallachadh "Latha an Tighearna" (*Domines*), neo "Sàbaid".

Air an latha seo, is tric a bhith Crìosdaidhean a' dol dhan eaglais. (Bidh na Seventh Day Adventists a' dol air Disathairne)

* "a' Chàisg Mhòir", "Didòmhnaich na Càisge", "Dòmhnaich-Càisg", "Latha Bàs nan Uighean" 7 "Latha Guileagan" (*Easter Sunday*)
* "Didòmhnaich Tùrnais" (*Palm Sunday*)
* "Didòmhnaich nan Cuimhneachan" (*Remembrance Sunday*)

| Làithean na seachdain v • d • e |
| --- |
| Di-Dòmhnaich/Là na Sàbaid | Di-Luain | Di-Màirt | Di-Ciadain | Di-Ardaoin | Di-haoine | Di-Sathairne |
# Uair

Se aonad-thìde a tha ann an **uair**. Sa Ghàidhlig, ged a tha ciall farsaing aige, mar “tha cuimhne agam nuair (an uair) a thàinig iad”, tha ciall nas cumhainge aige, “uair a thide”, agus se seo air a bheil an aiste seo. Tha 24 uairean aig gach latha, agus tha 60 mionaidean aig gach uair.

* cleoc
* uaireadair
* uaireadair-grèine
* bliadhna
* là
# Oidhche

Melbourne san oidhche
Se ainm dorch a tha ann an **oidhche** nuair a tha an grìan air taobh eile den saoghal. Aig an àm seo, agus nuair a tha an adhar soilleir, is urrainn dhaibh mòran reultan fhaicinn. Mar is àbhaist, bidh daoine nan cadal san oidhche.

## Artagailean ceangailte

* Là
# Grian

A' Ghrian
'S e reul a tha anns **a' Ghrian** (samhla: ). Tha i glè fhaisg oirnn, agus 's e seo a chumas am planaid againne blàth.

## Faic cuideachd

* Gath na greine

**An Crios-Grèine**

|  |  |
| --- | --- |
| **Planaidean** | Mearcar • An Rìbhinn/Bhèineas • An Talamh (A' Ghealach\*) • An Corg/Màrs • Am Bliogh/Iupatar • Satarn • Ùranas - Neaptun |
| **Fo-phlanaidean** | Plùto • Sedna • Ceres • Eris • Makemake • Haumea |
| **Eile** | Grian • Crios Reultan Seachrain • Reultan earballach • Crios Kuiper • Diosg Sgapte • Neul Oort • 2003 UB313 |
| \* Chan e planaid a th' anns A' Ghealach ach saideal ann an reul-eòlas seach anns an t-siostam Ptolemy. |
# Beatha

Beatha

type of property, natural phenomenon, biological process| Fo-sheòrsa de | being, lyfe  |
| Théid a chleachdadh ann an | unknown value  |
| Has immediate cause | not yet determined  |
| Cuspair eòlais | life sciences, bith-eòlas  |
| Tuairisgeul aig URL |   |
| Hashtag | life  |
| History of topic | history of life, timeline of evolutionary history of life  |
| Manifestation of | list of values as qualifiers  |

  From Wikidata
'S e saidheans mu rudan aig a bheil **beatha** a tha anns a' bhith-eòlas. Ach dè tha beatha fhèin?

Tha mòran deifiniseanan ann. A rèir Plato bha beatha lusach, aig a bheil a h-uile fàs-bheart, beatha bheathach, aig a bheil na beathaichean, agus beatha reusanach, aig a bheil daoine. Ach a rèir Aristotle 's urrainn do a h-uile rud beò a chruth a chumail an aghaidh atharraichean, agus a rèir Descartes b' e an rud as cudromaiche an diùrr no an deò, a bhios a' roinn daoine bho beathaichean nach biodh ach innealan. Sin *vitalism* agus chreid mòran luchd-saidheans ann gus an 20mh linn.

Lorg Edward Trifonov 123 deifiniseanan na beatha anns a' bhith-eòlas. Tha gineadh agus atharrachadh anns a h-uile mìneachadh. Feumaidh beatha lùths cuideachd, agus nam biodh atharrachadh ann, bhiodh ioma-fhillteachd ann cuideachd. Bidh teine a' gintinn teine, ach chan eil beatha ann.

## Connspaid

A bheil bìorasan beò? Chan eil seo soilleir. A rèir aon teaghlach de dheifiniseanan tha iad beò, a rèir mìneachaidhean eile chan eil iad beò agus a rèir treas seòrsa chan eil iad beò ach nuair a bhios iad ag obair ann an ceallan beò. Mhol James Lovelock gur e siostam singilte a bha anns an Talamh is e ga riaghailteachadh fhèin agus mar sin beò.

## Beatha fhuadain

Tha eachdraidh fhada de mhodalan beatha ann an coimpiutairean, le riaghailtean sìmplidh mar Geama na Beatha le John Horton Conway no eag-shiostaman ioma-fhillte.

## Iomraidhean
# Gealach

'S i **a' Ghealach** (samhla: ; Laideann: *Luna*) an aon saideal nàdarrach aig an t-Saoghal. 'S ise a' chòigeamh ghealach as motha anns a' Chrios-ghrèine. Tha an t-astar cuibheasach eadar meadhan an t-Saoghail agus meadhan na Gealaich 384,403 cileameatairean (238,857 mìltean), mu 30 uiread trast-thomhas an t-Saoghail. Tha trast-thomhas na Gealaich 3,474 cileameatairean (2,159 mìltean) - beagan a bharrachd air cairteal fhir an t-Saoghail. Tha sin a' dèanamh gu bheil tomhas-lìonaidh na Gealaich faisg air 1/50mh fhir an t-Saoghail. Tha iom-tharraing aig a h-uachdair mu 1/6mh iom-tharraing an t-Saoghail. Tha a' Ghealach a' cuartachadh An Saoghal gu lèir turas ann an 27.3 làithean, agus 's iad na h-atharrachaidhean cuartach ann an cruinneadaireachd siostam an t-Saoghail, na Gealaich 's na Grèine a tha an urra ri na ceumannan-Gealaich a bhios ag ath-thachairt sna h-uile 29.5 làithean.

'S iad iom-tharraing agus na forsaichean meadhan-aomachdail, air an gineadh le cuartachadh na Gealaich 's an t-Saoghail mun timcheall na h-aon aisil, am barycentre, a tha an ìre mhath an urra ri tìde-mhara an t-Saoghail. 'S i a' chumhachd, a tha ga caitheamh ann a bhith a' gineadh an tìde-mhara, a tha gu dìreach an urra ris an lùghdachadh ann an cumhachd chomasach aig reul-chuairt na Gealaich 's an t-Saoghail mun timcheall air a' bharycentre, a tha ag adhbharachadh meudachadh bliadhnail 3.8cm a dh'astar eatorra. Leanaidh A' Ghealach oirre a' gluasad gu socrach air falbh bhon t-Saoghail gus nach bi buil na tìde-mhara eatorra cudthromach tuilleadh. An uairsin, socraichidh reul-chuairt na Gealaich.

Solais na gealaich mar a chithear i o thaobh tuath na cruinne. Air taobh deas na cruinne, chithear gach solas dhith mar gum biodh i air a cuairteachadh le 180°. Chan eil an dealbh a-rèir sgèile.

**An Crios-Grèine**

|  |  |
| --- | --- |
| **Planaidean** | Mearcar • An Rìbhinn/Bhèineas • An Talamh (A' Ghealach\*) • An Corg/Màrs • Am Bliogh/Iupatar • Satarn • Ùranas - Neaptun |
| **Fo-phlanaidean** | Plùto • Sedna • Ceres • Eris • Makemake • Haumea |
| **Eile** | Grian • Crios Reultan Seachrain • Reultan earballach • Crios Kuiper • Diosg Sgapte • Neul Oort • 2003 UB313 |
| \* Chan e planaid a th' anns A' Ghealach ach saideal ann an reul-eòlas seach anns an t-siostam Ptolemy. |
# Coimpiutair

Tha **coimpiutair** (Beurla: *computer*) na inneal a nì tomhasan, a dh’fhuasglas ceistean 7c, gu luath agus air a cheann fhèin. Tha an t-ainm **àireamhadair** neo **àireamhair** air cuideachd, ach cleachdar an t-ainm seo airson *calculator*.

Leanaidh iad stiùiridhean foirmeil ris an abrar prògraman.

Gheibhear na prògraman, còmhla ris an dàta air an obraich iad, anns a' bhathar-bog. Is e am bathar-cruaidh an inneal fhèin.