Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Bith-eòlas

Aristotle, a' chiad bhith-eòlaiche
'S e an saidheans na beatha agus nam fàs-bheairtean, mar eisimpleir luibhean agus ainmhidhean, a tha ann am **bith-eòlas**.

## Na Seachd Comharraidhean Beatha

Tha na seachd comharraidhean beatha aig gach nì beò. Bithidh na feartan gu lèir seo aig gach gnè fàs-bheairt. Is iad

1. Cli: Comas gluasad
2. Beathachadh: Gum bi rudeigin ga neartachadh
3. Ailleachadh: Gum bi iad a' tarrainn aille beatha (ocsaidean) às an aille,
4. Caitheadh: i.e a' cur às an sgudal a tha air fhàgail às dèidh gabhail an neart à biadh
5. Fas: Bho shìol gu craobh.
6. Gineadach: Comas aig an fhàs-bheairt ri ginideach a leithid às ùr.
7. Response

## Ceallan

Is i a' chealla prìomh stèidh na beatha. Lorgar muilleanan de cheallan ann am fàs-bheairt mòr.

## Roinnean de bhith-eòlas

Anns an latha an diugh tha Bith-eòlas na cuspair ioma-fhillte. Ainmichear cuid de na mirean de bith-eòlas fodha:

* Gintinneachd
* Bith-eòlas na mara
* Meanbh-bhith-eòlas
* Bith-eòlas na feise
* Ainmh-eòlas

## Bith-eòlaichean

Chan eil Duais Nobel airson bith-eòlais fhèin ann, ach tha bith-eòlaichean mar as trice a' buannachadh nan duaisean ann an ceimigeachd no ligheas.

## Ceanglaichean a-mach

* Comann Rìoghail Bith-eòlais
* gd.SuperBugs.online – *sa Ghàidhlig, airson sgoiltean*
# Saidheans

Chan ann an saidheans (sòisealta, nàdurra neo diadhachd) ach cruinneachadh fiosrachaidh air a chuir an eagar.

Mar is tric 's an latha an diugh, is e na saidheansan nàdurra a-mhain a tha daoine a' ciallachadh nuair a chanas iad "saidheans".

## Saidheans Nàdurra

Is iad na prìomh roinnean de saidheans nàdurra

* Nàdair-fheallsanchd (neo Fiosaig): A dhèiligeas leis an dòigh a bhios rudan fa-leth a' gnàthachadh air a chèile. Rinneadh cuid den fheallsanachd seo a mach o chionn cor is 2 mhìle bliadhna, ri linn nan seann Greugais- mar eisimpleir an modh a lorg dluthad stuighe, a h-uraiche am feallsanachd Archimedes. Tha uidheam obair-lann don ainm "Cnogan Eureka", fhathast ga cuimhneachdh 's an latha an diugh.
* Ceimigeachd: Saidheans nan dùil, agus an dòigh a bhios iad comh-nasgadh. Chanar *iom-obraich* ris an rud a bhios a' tachairt nuair a chuireadh dà cheimidh ri chèile agus gun cosg iad a chèile.
* Bith-eòlas

Dèiligidh Bith-eòlas le rudan a tha beo. Chanar fàs-bheairt ri gach nì, beag neo mòr, lus neo beathaich a tha (neo a bha uaireigin) beò. Tha gach nì a tha beò a' comharraich seachd comasan, gu ìre beag neo mòr.

1. comas gluasaid
2. comas a ghabh beathachadh
3. comas ath-ghineachaidh
4. comas a chac
5. comas fàs
6. comas tharruinn aille
7. freagairt

## Ceanglaichean a-mach

* Briathrachas saidheans sa Ghàidhlig *(An Seotal)*
* Saidheans is Soisgeul *(bhideo 5:00)* - saidheans agus creideamh
# Eòlas-bodhaige

Leasan eòlas-bhodhaige ann an Leipzig
'S e saidheans structar a' chuirp a tha ann an **eòlas-bodhaige**, no **corp-eòlas**, no **anatomachd**.

'S e saidheans obrachaidh a' chuirp a tha ann am beò-eòlas.

## Eachdraidh

Bha Galen na chorp-eòlaiche ainmeil san dàrna linn. Sgrìobh Andreas Vesalius a' chiad leabhar eòlais-bhodhaige nuadh ann an 1543.

## Iomraidhean

**Eòlas-bodhaige**

|  |  |
| --- | --- |
| **Ceann** | Bathais • Sùil • Cluas • Sròn • Beul • Teanga • Fiaclan • Peirceall • Aodann • Eanchainn |
| **Com** | Cridhe • Muineal • Sgamhan • Broilleach • Balg • Imleag • Buill-gineamhainn |
| **Buill-bhodaige** | Gàirdean • Uileann • Caol an dùirn • Làmh • Corrag (Òrdag • Sgealbag • Gunna fada • Mac-an-aba • Lùdag) • Cas • Uchd • Glùn • Adhbrann • Meur-coise (Òrdag-coise) |
| **Craiceann** | Falt |
# Ball-gineamhainn

Tha **ball-gineamhainn** na roinn na bodhaig a chleachdar airson gineamhainn, feis ⁊c.

* Bod
* Clachan (corp)
* Faighean
* Uchd

**Eòlas-bodhaige**

|  |  |
| --- | --- |
| **Ceann** | Bathais • Sùil • Cluas • Sròn • Beul • Teanga • Fiaclan • Peirceall • Aodann • Eanchainn |
| **Com** | Cridhe • Muineal • Sgamhan • Broilleach • Balg • Imleag • Buill-gineamhainn |
| **Buill-bhodaige** | Gàirdean • Uileann • Caol an dùirn • Làmh • Corrag (Òrdag • Sgealbag • Gunna fada • Mac-an-aba • Lùdag) • Cas • Uchd • Glùn • Adhbrann • Meur-coise (Òrdag-coise) |
| **Craiceann** | Falt |
# Cruinn-eòlas

## Dùthchannan an t-Saoghail

A h-uile dùthaich gu lèir:

* Dùthchannan an t-Saoghail

## Mòr-roinnean

| **Mòr-roinnean an t-Saoghail** |
| --- |
|  Afraga-Eoràisia |  Na h-Aimearagan |  Eoràisia |
|  Afraga |  Antargtaga |  Àisia |  Astràilia |  An Roinn-Eòrpa |  Aimearaga a Tuath |  Aimearaga a Deas |  Roinn a' Chuain Shèimh |

## Afraga

* Afraga

## Àisia

* Dùthchannan ann an Àisia

| Àisia |
| --- |
| **Àisia an Iar** | Afghanistan | Bahrain | An Eiphit (Rubha Sinai) | Ioran | Iorac | Iordan | Israel | Kuwait | Lebanon | Oman | A' Bhruach an Iar | Gaza Strip | Qatar | Saudi Arabia | Ciopras | Siria | An Tuirc (Aisia Bheag) | United Arab Emirates | Yemen |
| **Àisia a Deas** | Bangladesh | Bhutan | Na h-Innseachan | Maldives | Nepal | Pacastan | Sri Lanka| Tibet |
|  **Meadhan Àisia** | Afghanistan | Kazakhstan | Kirgyzstan | Mongolia | Tajikistan | Tibet | Turkmenistan | Uzbekistan |
| **Àisia an Ear** | An t-Sìn | Iapan | Coirea a Deas | Coirea a Tuath | Coirea |
| **Àisia an Iar-dheas** | Brunei | Cambodia | Indonesia | Laos | Malaysia | Myanmar (Burma) | Philippines | Singapore | Thailand | Timor-an-Ear | Vietnam |

## Ameireaga a Deas

* Dùthchannan Ameireaga a Deas

## Ameireaga a Tuath

* Dùthchannan Ameireaga a Tuath
* Canada
	+ Alba Nuadh
	+ Eilean a' Phrionnsa
	+ Talamh an Èisg
	+ Quebec
* Meagsago
* Na Stàitean Aonaichte

## Antargtaga

## Astralàisia

* Dùthchannan Astralàisia

## Roinn a' Chuain Shèimh

Tha Roinn a' Chuain Shèimh na laighe eadar Àisia agus Astralàisia.

* Dùthchannan ann an Roinn a' Chuain Shèimh

## An Roinn-Eòrpa

* Dùthchannan san Roinn Eòrpa

### Na h-Eileanan Breatannach

* Na Dùthchannan sna h-Eileanan Breatannach
* Alba
	+ Cruinn-eòlas na h-Alba
* A’ Chòrn
* A' Chuimrigh
* Èirinn a Tuath
* Èirinn (Eilean na h-Èireann)
* Guernsey
* Jersey
* Sasainn

## Faic cuideachd

* Ainmean Bailtean Eòrpach
* An t-Aonadh Eòrpach
* Dùthchannan Ceilteach

## Ceanglaichean a-mach

* Briathrachas Cruinn-eòlais sa Ghàidhlig (Ainmean-àite as motha) *(An Seotal)*

**Na Ceiltich**

|  |  |
| --- | --- |
| **Dùthchannan** | Alba • A' Chòrn • A' Chuimrigh • Èirinn • A' Bhreatainn Bheag • Manainn |
| **Cànanan eileanach** | Gàidhlig • Còrnais • Cuimris • Gàidhlig na h-Èireann • Breatannais • Gàidhlig Mhanainn • †Seann-Ghàidhlig |
| **Cànanan mòr-thireach** | †Ceilt-Ìbeiris • †Galatais • †Gallaicis • †Gallais • †Leapontais • †Nòraicis |
| **Cuspairean eadar-Cheilteach** | Uile-cheilteachd • An Comann Eadar-Cheilteach • A' Chòmhdhail Cheilteach • Celtic Connections • Festival Interceltique de Lorient |
# Eag-eòlas

Eugenius Warming (1841-1924) a chur an Eigeòlas air bonn
Is e **eag-eòlas** (Beurla: *ecology*) an saidheans a rannsachas na h-eadar-oibrichean eadar rudan beòthail agus am farsaingeachd. Tha am facal cruthaichte a-mach à οἶκος, facal Greugais airson "taigh", agus am facal Gàidhlig "eòlas". Chan ionnan eaco-eòlas leis an àrainneachd, neo idir le àrainneachdas.

## Buidhnean Eigeòlais

* Cairdean an t-Saoghail
* Sìth Uaine

## Iomairtean Eigeòlach

* Hanna Mhòr
* Joy Bheag
# A' Ghrèig Àrsaidh

Mapa na Grèige Àrsaidh le Matthäus Seutter.
B' e sìobhaltas anns a' Ghrèig agus air feadh na Mara Meadhanaiche eadar 1000 RC agus 600 an dèidh Chrìosta a bha anns **a' Ghrèig Àrsaidh**.

Tha i cudromach ann an saoghal an litreachais, mar h-eisimpleir le obair aig Homer, eachdraidh agus cruinn-eòlas aig Herodotus agus saoghal na feallsanachd, gu h-àraid Plato agus Aristotle.

Ath-chum Alasdair Mòr an t-saoghal leis a cheannsachaidhean anns an Ear-mheadhanach.

## Spòrs

Chaidh na Geamannan Oilimpigeach a stèidhicheadh ann an Olympia agus b' e Koroibos à Elis a' chiad bhuannaiche ann an 776 RC, a-rèir traidisein. Ghabh na Geamannan Oilimpigeach àite gach ceithir bliadhna. Ghabh geamannan eile àite gach dà no ceithir bliadhna cuideachd ann an Corinth (na geamannan Isthmiach), ann an Delphi (na geamannan Pithiach) agus na geamannan Nemeach ann an Nemea.

## Iomraidhean