Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Los-leathann

Los-leathann

tacson| Fo-sheòrsa de | herbivore  |
| Théid a chleachdadh ann an | saibhreachd na h-ùire  |
| Ainm an tacsoin | Castor  |
| Rang an tacsoin | gèineas  |
| Pàrant an tacsoin | Castoridae, Castorinae, Castorini  |
| Bun-sheòrsa an tacsoin | Castor fiber  |
| Bheir e dhuinn | Castor, beaver meat, beaver, beaver dam, beaver canal  |
| Thòisich | 24 million years BCE  |
| Toirt buaidh | dìle, talamh fliuch, caitheamh  |
| Dealbh le | bratach Oregon  |
| Caractar Unicode | 🦫  |

  From Wikidata
'S e mamal a tha ann an **los-leathann** (Beurla *beaver*; "beubhair"/"biobhair").

Mhair an t-ainm “los-leathann” ann an Lochabar gu deireadh an 18mh no toiseach an 19mh Linn, rud a tha a’ toirt oirnn creidsinn gun robh na biastan sin dùchasach ann an Albainn suas dhan àm sin. Chan eil am facal *los* bitheanta ann an Gàidhlig an latha an-diugh, ach a-mhàin san t-seagh “torradh, sliochd, beachd”, ach is e “llost” am facal àbhaisteach air ‘earball’ anns a’ Chuimris.

## Dealbhan

*

## Ceanglaichean a-mach

* BBC Naidheachdan 2014-11-21: Buaidh nam bìobhairean na buannachd
* BBC Naidheachdan 2016-11-25: Cead-fuirich ga thoirt do bhìobhairean
* BBC Naidheachdan 2021-02-18: Baile Mòr nam Bìobhairean *(an los-leathann san Abhainn Tatha ann am Peairt)*
* FAQ: How do we know that beavers were once in Scotland? *(Sa Bheurla, mu’n ainm los-leathann)*
# Gearra-mhuc

Gearra-mhuc

tacson, model organism| Ainm an tacsoin | Cavia porcellus  |
| Rang an tacsoin | spèiseas  |
| Pàrant an tacsoin | Cavia  |
| Ainm cumanta | Domesticated Guinea Pig  |
| Ainm eile an tacsoin | Cavia cobaya  |
| Chiad ainm Laideann a bh’aige | Mus porcellus  |
| Linn | Holocene  |
| Àrainn àbhaisteach | Pearù  |
| Patran gnìomhachd tron latha | camhanach  |
| Sreath-gineoim |    |

  From Wikidata
Se seòrsa creimiche a tha ann an g**earra-mhuc** (Beurla: “guinea pig” neo "cavy"), mamal beag, a tha cumanta mar peata. Tha iad den aon meud ri coineanach, agus a tha orains agus geal. Bho thus, thàinig gearra-mhuc a Aimearaga a Deas, agus chum na Incan iad airson biadh.

## Dealbhan

* Cuilean gearra-mhuc aig 8 uair a dh'aois
# Hamstair

|  |
| --- |
| **Hamstair** |
|  |
| *Mesocricetus auratus* |
| **Rangachadh saidheansail** |
|  **Rìoghachd**  | Animalia |
|  **Fìleam**  | Chordata |
|  **Clas**  | Mammalia |
|  **Òrdugh**  | Rodentia |
|  **Teaghlach**  | Myomorpha |
| **Fo-theaghlach**  | **Cricetinae** Fischer de Waldheim, 1817 |

'S e seòrsa creimiche a tha ann an **Hamstair**, mamal beag, a tha cumanta mar peata. Tha hamstairean coltach ri luch orains.

## Ceangal a-mach

* Mu dheidhinn Hamstairean 7 an Hamstair Sirianich
# Maigheach

|  |
| --- |
| **Maigheach** |
|  |
| **Rangachadh saidheansail** |
|  **Rìoghachd**  | Animalia |
|  **Fìleam**  | Chordata |
|  **Clas**  | Mammalia |
|  **Òrdugh**  | **Leporidae** |

Se seòrsa mamal a tha ann am **maigheach** no **geàrr**.

Dhealbh Albrecht Dürer dealbhadh ainmeil de mhaigheach ann an 1502.

Maigheach le Albrecht Dürer
## Iomraidhean

## Ceanglaichean a-mach

* FoghlamGaidhlig: Geàrr
* Bella Caledonia 2016-03-27: Raon-Cluiche no Tìr Fhiadhaich: Marbhadh nam Maigheach a’ Togail Cheistean - *beachd le Daibhidh Rothach*
* BBC Naidheachdan 2016-11-17: Fianais ga togail mu spadadh nan geàrr
* BBC Naidheachdan 2017-01-19: Triùir fo aithris mu shealg gheàrr
* BBC Naidheachdan 2017-02-13: Dragh gu bheil àrdachadh air tighinn air na tha de dhaoine an sàs ann an ruith gheàrr *(aithris-bhideo 2:26)*
* BBC Naidheachdan 2021-03-23: Sgrùdadh air àireamh nan geàrran-bàna an Alba
# Coineanach

|  |
| --- |
| **Coineanach** |
|  |
| Coineanach eòrpach (*Oryctolagus cuniculus*) |
| **Rangachadh saidheansail** |
|  **Rìoghachd**  | Animalia |
|  **Fìleam**  | Chordata |
|  **Clas**  | Mammalia |
|  **Òrdugh**  | Lagomorpha |
|  **Teaghlach**  | Leporidae |

Tha **coineanach** (neo **rabaid**) (iolra: coineanaich; rabaidean) na sheòrsa sineach beag, ann an teaghlach Leporidae. Tha cluasan fada aca, agus ithidh iad feur. Tha iad cumanta ann an iomadh àite, ach rinn iad sgrios mòr ann an Astràilia nuair a chuir na h-Eòrpaich fear no dha ann.

Tha seachd gèineasan san teaghlach seo, air a bheil an t-ainm "coineanach":

* Coineanach Eòrpach (*Oryctolagus cuniculus*, ri fhaighinn an an Alba)
* *Cottontail* (gèineas *Sylvilagus*; 13 spèiseasan),
* Coineanach Anami (*Pentalagus furnessi*, spèiseas ann an cunnart ann an eilean Amami Oshima, an Iapan).

Tha iomadh seòrsa eile ann, agus tha iad, còmhla ri *pikas* agus maighich, anns an òrdugh *Lagomorpha*.

## Iomraidhean

## Ceanglaichean a-mach

* FoghlamGaidhlig: Coineanach no rabaid
* BBC Naidheachdan 2015-09-09: Nisich a' dol an tòir air na rabaidean
* BBC Naidheachdan 2016-07-21: Còrr air 1,000 rabaid air an spadadh ann an Nis
* BBC Naidheachdan 2016-07-21: Sgeama spadaidh nan coineanach *(aithris-bhideo 1:47)*
# Laurasia

Laurasia
Bha **Laurasia** na seann-mòr-roinn. Thàinig a' mhorchuid den *hemisphere* a-tuath a Laurasia.

| **Mòr-roinnean an t-Saoghail** |
| --- |
|  Afraga-Eoràisia |  Na h-Aimearagan |  Eoràisia |
|  Afraga |  Antargtaga |  Àisia |  Astràilia |  An Roinn-Eòrpa |  Aimearaga a Tuath |  Aimearaga a Deas |  Roinn a' Chuain Shèimh |
# Aimearaga a Deas

Aimearaga a Deas

'S e mòr-roinn a th' ann an **Aimearaga a Deas** , aon de na seachd mòr-roinnean, agus 's e pàirt de na h-Aimearagan. Tha an Cuan Siar air taobh an ear, agus an Cuan Sèimh air an taobh an iar, agus tha am Muir Caraibeach air an oirthir a tuath. Ged a tha Aimearaga Mheadhanach ann an Aimearaga a Tuath, san fhirinn, gu tric tha e cruinnichte le Aimearaga a Deas air sgàth gu bheil iad ann an Aimearaga Laideannach còmhla.

'S e Spàinntis a tha aig a' mhòrchuid ann an Aimearaga a Deas, ach tha Braisil a' cleachdadh Portagailis (a tha gu math càirdeil ris), agus gheibhear cànanan eile ann: cànanan Eòrpach mar Beurla, Fraingis is Duitseis, agus mòran cànanan tùsach. Ged a tha an àireamh de chànanan tùsach gu math àrd, chan eil ach dà neo trì aig a bheil mòran luchd-bruidhinn ann fhathast - Quechua (cànan Incach) is Guaranaidh (cànan oifigeil ann am Paraguaidh, agus làidir)

| Ainm na dùthcha agus bratach | Farsaingeachd (km²) | Àireamh shluaigh (1ad an t-Iuchar 2005 tuairmse) | Dlùths (gach km²) | Prìomh-bhaile |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  An Argantain | 2,766,890 | 39,537,943 | 14.3 | Buenos Aires |
|  A' Bheiniseala | 912,050 | 25,375,281 | 27.8 | Caracas |
|  Boilibhia | 1,098,580 | 8,857,870 | 8.1 | La Paz Sucre |
|  Braisil | 8,514,877 | 187,550,726 | 22.0 | Brasília |
|  Coloimbia | 1,138,910 | 42,954,279 | 37.7 | Bogotá |
|  Eacuador | 283,560 | 13,363,593 | 47.1 | Quito |
|  Na h-Eileanan Fàclainn | 12,173 | 2,967 | 0.24 | Stanley |
|  Guiana Fhrangach (an Fhraing) | 91,000 | 195,506 | 2.1 | Cayenne |
|  Guiana | 214,970 | 765,283 | 3.6 | Georgetown |
|  Paraguaidh | 406,750 | 6,347,884 | 15.6 | Asunción |
|  Pearu | 1,285,220 | 27,925,628 | 21.7 | Lima |
|  An t-Sile | 756,950 | 15,980,912 | 21.1 | Santiago |
|  Seòirsia-a-Deas is na h-Eileanan Shandwich-a-Deas (RA) | 3,093 | 20 | 0 | Grytviken |
|  Suranam | 163,270 | 438,144 | 2.7 | Paramaribo |
|  Uruguaidh | 176,220 | 3,415,920 | 19.4 | Montevideo |

| **Mòr-roinnean an t-Saoghail** |
| --- |
|  Afraga-Eoràisia |  Na h-Aimearagan |  Eoràisia |
|  Afraga |  Antargtaga |  Àisia |  Astràilia |  An Roinn-Eòrpa |  Aimearaga a Tuath |  Aimearaga a Deas |  Roinn a' Chuain Shèimh |
# Madagascar

Madagascar
'S e eilean ann an Afraga a tha ann am **Madagasgar** no **Madagascar**.

Le 587.042 cilemeatair ceàrnagach 's e Madagascar an ceathramh eilean as motha air feadh an t-Saoghail.

Tha Antananarivo na phrìomh-bhaile.

## Iomraidhean
# Peata

Gearra-mhuc
Mar is trice, tha còin nam peataichean, ach bidh cuid ag obair cuideachd
An cat agus an cù na peataichean as fheàrr le daoine
Tha **peata** na bheathach nach eil fiadhaich, neo a tha callda neo soitheamh, agus nach eil ag obair, mar cù-chaorach, bò neo each agus nach eil airson itheadh/bainne mar cearc, muc neo gobhar.

Bho àm gu àm, cleachdar "peata" mar ainm dhuine, gu h-àraid clann.

## Peataichean cumanta

* Buidsidh (Budgie)
* Canari
* Cat
* Chinchilla
* Coineanach
* Crùban-coille
* Cù
* Gearra-mhuc
* Gerbil
* Hamstair
* Nathair
* òr-iasg/òradair agus mòran eisg eile.
* Piorraid
* Radan