Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Jéométri

**Jéyométri**-a sa parti-a dé matématik ki ka étidjé figir-ya di plan é di lèspas-a (jéyométri éklidjenn).

Dipi finisman-an di xviiie syèk, jéyométri-a ka étidjé égalman figir-ya ki ka apartni à ròt tip di lèspas (jéyométri projèktiv, jéyométri ki pa éklidjenn, pa lègzanp).

Dipi koumansman-an di xxe syèk, sèrtenn métòd di étid di figir di sa lèspas-ya transfòrmé yé kò an branch otononm dé matématik : topoloji, jéyométri diféransyèl, é jéyométri aljébrik, pa lègzanp.

Si nou lé anglobé tout sa asépsyon-yan, i difisil di défini sa ki fika, jòdla, jéyométri-a. A ki inité-a dé divèrs branch di « jéyométri kontanporenn »-an ka rézidé plis annan dé lorijin istorik ki andan roun kèlkonk kominoté di métòd oben di lòbjè.

Òbtansyon di sèksyon konik-a pa projèksyon-an di Dé sfè di djamèt distenk(wè téyorenm di Dandelin-an).
## Nòt ké référans

## Wè osi
# Vwa lakté

Sant di Vwa lakté-a ka aparèt laro di Òbservatwè di Cerro Paranal (réyon-an sa roun zétwèl gid lazè pou téleskòp).
**Vwa lakté**-a, osi nonmen Galaksi-a(ké roun majiskil), sa roun galaksi èspiral barré don djamèt sa pli souvan-an èstimé ant 100 000 ké 120 000 lannen-limyè. Li ka konprann di 200 à 400 milyar di zétwèl é o minimum 100 milyar di planèt. Li é so kòrtèj di galaksi satélit ka fè parti di Group lokal, li-menm rataché o superamas di Vyèrj-a. Sistenm solèr-a ka sitchwé so kò à anviron 27 000 lannen-limyè di sant di Vwa lakté-a, lakèl sa konstitchwé di roun radjosours konplèks, Sajitèr A (don roun dé konpozant, Sajitèr A\*, sa probabman roun trou nwè supermasif).

Obsèrvé di Latè-a, Galaksi-a ka rousanblé à roun bann blanchat. Bann pas Sistenm solèr-a sa sitchwé asou bò di so èstriktir an fòrm di disk.

## Nòt ké référans

## Artik konnèks
# Téritwar britanik di loséyan Endyen

| **Téritwar britanik di loséyan Endyen British Indian Ocean territory (en)** |
| --- |
|   |
|  |  |
|  |
| Lanng ofisyèl | Annglé |
| Kapital | Pa gen |
| Siperfisi total | 60 km² |
| Jantilé |  |
| Popilasyon total | 4 000 zab. (2004) |

**Téritwar britanik di loséyan Endyen** (an annglé British Indian Ocean Territory, abréjé an BIOT) sa roun téritwè britannik di lout-lanmè ki sitchwé andan loséyan Endjen. Étandou di so jouridiksyon téritoryal évolwé annan tan-an pou limité so kò atchwèlman à archipèl-a di Chagos ki li ka administré.
# Endistri

Oun sit endistriyèl.
**Endistri** sa roun tèrm polisémik ka roukouvri laplipa dé aktivité di moun. Istorikman, tèrm-a dabò ka dézigné ablité-a pou fè tchèk kichoz, (oben oun aktivité doutéz ki moral-a ka réprouvé). Épi sans-a ka élargi é so kò à tout fòrm d'aktivité prodiktiv, é pa rounso sa ki ka prodjwi dé byen matéryèl. (Sa dannyé sans vyéyi, mè li ka dominé òkò an anglé). À partir di tournan di xviiie syèk é di xixe syèk, endistri-a ka entansifyé so kò, répozan asou di nouvèl sours d'énèrji, ki ka bay lyé o fénomenn aplé révolisyon endistriyèl, ké aparisyon-an konkomitant di kapitalism.

## Nòt ké référans

## Wè osi
# James Cook

James Cook pa Nathaniel Dance-Holland (1776).
**James Cook** sa roun navigatò, èsploratò é kartograf britannik, né 7 novanm 1728 (27 òktòb 1728 soulon kalandriyé grégoryen-an) atè Marton (Middlesbrough) é mouri 14 févriyé 1779 koté Haway.

I ka aksédé o grad di kapitenn di Royal Navy-a, i ka fè trwa vwayaj annan loséyan Pasifik pou lokazyon-an dèkèl li sa pronmyé Éropéyen ki débarké asou kot Lès di Ostrali, an Nouvèl-Kalédoni, o zil Sandwich di Sid ké koté Haway.

## Nòt ké référans

## Annèks
# Pi

Si dyamèt di sèrk sa 1, so konférans sa π.
**Pi**, aplé pafwè **konstant d’Archimèd**, sa roun nonm rouprézanté pa lèt grèk miniskil di menm non : π. A rapò konstant di sirkonférans-a di roun sèrk à so djamèt annan roun plan éklidjen. Nou pouvé égalman défini li kou rapò di lè di roun disk o karé di so réyon.

So valò aprochée pa défo à mwen di 0,5×10–15 prè sa 3,141 592 653 589 793 an ékritir désimal.

Di nonbréz fòrmil, di fizik, d'enjényéri é byen sir di matématik, ki ja enpliké π, ki sa roun dé konstant ki pli enpòrtant dé matématik

Nonm-an π sa irrasyonèl, a-pou-di ki roun pa pouvé èsprimé li kou roun rapò di Dé nonm antché ; sa ka antréné ki so ékritir désimal sa ni fini, ni péryodik. A menm roun nonm ki transandan, sa ki ka signifyé ki i pa ka ègzisté di polinom ki pa nil à koéfisyan antché don π sa roun rakaba.

## Nòt ké référans

## Wè osi
# Sumer

Sit prensipal-ya di Bas Mézopotami douran péryòd suméryenn-an.
**Sumer** sa roun réjyon sitchwé à ègstrenm sid-a di Mézopotami antik-a (atchwèl Irak), ki ka kouvri oun vas plenn parkouri pa Tig-a ké Éfrat-a, bòrdé, o sidès, pa golf Persik-a. Oun enpòrtant sivilizasyon dévlopé so kò à konté di finisman-an di IVe milénèr anv. J. K. douran IIIe milénèr anv. J.‑K. Nou ka distengé plizyò faz majò andan listwè-a di Mézopotami-a di Sid : péryòd-a d'Uruk final (b. 3400 - 3100 anv. J.-K.), péryòd-a dé dinasti arkayik (b. 2900 - 2340 anv. J.-K.), anpir-a d'Akkad (b. 2340 - 2190 anv. J.-K.) é trwazyèm dinasti-a d'Ur (b. 2112 - 2004 av. J.-K.).

## Nòt ké référans
# Fon monétèr enternasyonal

**Fon monétèr entèrnasyonal**-ya (FME) sa enstitisyon ki ka rougroupé 189 péyi, don lòbjèktif-a sa di « promouvwè koopérasyon monétèr entèrnasyonal-a, garanti èstabilité finansyèr, fasilité échanj entèrnasyonal-ya, kontribiyé à roun nivo élvé di anplwa, à èstabilité ékonomik é fè tchoulé povté-a ».

FMI gen ensi pou fonksyon d'asiré èstabilité di sistenm monétèr entèrnasyonal(SME) ké jésyon-an dé kriz monétèr ké finansyèr. Pou sala, li ka fourni dé krédi o péyi ki ka konnèt dé difikilté finansyèr ki ka mété an péril òrganizasyon gouvèlmantal di péyi, èstabilité di so sistenm finansyé (labank, marché finansyé) oben flux d'échanj di komèrs entèrnasyonal ké ròt péyi-ya.

## Nòt ké référans

## Wè osi
# Makao

| **Makao 中華人民共和國澳門特別行政區 (zh) Região Administrativa Especial de Macau da República Popular da China (pt)** |
| --- |
|   |
|  |  |
|  |
| Lanng ofisyèl | Chinwa, potidjé |
| Kapital |  |
| Siperfisi total | 30,04 km² |
| Jantilé | Makannéyen |
| Popilasyon total | 650 834 zab. (2016) |

Makao
**Makao** (chinwa tradisyonèl : 澳門 ; chinwa semplifyé : 澳门 ; pinyin : àomén ; kantonè Jyutping : ou mun ; potidjé : Macau), ofisyèlman **Réjyon administrativ spésyal di Makao di Répiblik popilèr di Lachin**, sa roun réjyon administrativ spésyal (RAS) di Répiblik popilèr di Lachin dipi 20 désanm 1999.
# Bèl

Tanp bouddik annan montagn-ya, kopi ansyenn daprè Li Cheng. Oun tèz kourant ka asosyé kontanplasyon di bèlté ké élévasyon spiritchwèl.
**Bèl** ou **bèlté** sa roun nosyon abstrèt lyé à di nombré aspè di lègzistans di moun. Sa konsèp sa étidyé prensipalman pa disiplin filozofik di estétik, mè i sa égalman abordé an parti pa ròt domenn (istwè, sosyoloji, psikoloji, lar).