Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Global Positioning System

**Global Positioning System** (**GPS**) (an gwiyanè **Sistenm mondjal di pozisyonnman**[litéralman] oben **Jéyo-pozisyonnman pa satélit**), osi byen konnèt anba non-an di Navstar sa pronmyé sistenm di jéyolokalizasyon mondjal ki ka fonksyonnen asou èsplwatasyon-an di signal radjo ki émèt pa roun konstélasyon di satélit ki dédjé. Mété an plas pa départman di Défans-a dé Étazini à dé fen militèr à partir di 1973, sistenm-an ké 24 satélit sa totalman opérasyonèl an 1995 é ka ouvri so kò o sivil an 2000.

Signal-ya ki transmèt pa satélit-ya pouvé fika libman rousouvè é èsplwaté pa kikonk. Itilizatò-a, ki li sa asou Latè, asou lanmè, oben annan lè-ya, pouvé konnèt so pozisyon à tout lò é an tout lyé asou sirfas-a oben o vwézinaj di sirfas-a di Latè-a ké roun prédizyon san présédan, dè lò ki li sa ékipé di roun résèptò GPS é di lojisyèl nésésèr o trétman dé enformasyon ki rousouvè.

## Nòt ké référans

## Wè osi
# Sistèm di koòrdoné

Sistèm di koòrdoné katézyenn andan oun plan.
Sistèm di koòrdoné katézyenn an 3 dimansyon.
An matématik, oun sistenm di koòrdoné ka pèrmèt di fè korèsponn à chak pwen di roun lèspas à N dimansyon, oun (é roun sèl) N-uplet di èskalèr. Annan bokou di ka, èskalèr-ya ki konsidéré sa dé nonm réyèl, mè li sa posib d'itilizé dé nonm konplèks oben dé éléman di roun kò komitatif kèlkonk . Pli jénéralman, koòrdoné-ya pouvé provini di roun anno oben di rounòt èstriktir aljébrik ki aparanté.

Nou ka konsidéré ki lèspas ka ègzisté an li-menm endépandaman di chwa di roun sistenm di koòrdoné partikilyé.

## Nòt ké référans

## Wè osi
# Sfèr

Oun sfè annan roun lèspas éklidjen
An jéyométri annan lèspas-a, oun **sfè** sa roun sirfas ki konstitchwé di tout pwen-yan ki sitchwé à roun menm distans di roun pwen ki aplé sant. Valò-a di sa distans sa aplé réyon di sfè-a. Jéyométri sférik-a sa syans-a ki ka étidjé propriyété-ya dé sfè. Sirfas-a di Latè-a pouvé, an pronmyé aproksimasyon, fika modélizé pa roun sfè don réyon-an sa anviron 6 371 km.

Pli jénéralman an matématik, annan roun lèspas métrik, oun sfè sa ansanm-an dé pwen ki sitchwé à menm distans di roun sant. Yé fòrm pouvé alò fika trè diférant di fòrm ronn izwèl-a. Oun sfè sa égalman oun élipsoyid déjénéré.

Pwen-yan distans-a o sant sa entéryò oben égal o réyon ka konstitchwé oun boul.

## Nòt ké référans

## Wè osi