Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Térorism

Vidéyo di sékirité di batiman di Pentagonn ki té pran pou sib lò dé atanta di 11 sèptanm 2001.
**Térorism**-an sa anplwa-a di térò-a pou dé fen politik, rélijyéz oben idéyolojik.

Miltip définisyon-yan(Alex Schmidt ké Berto Jongman an 1988 an kaz lisé 109 diférant) ka varyé asou : izaj-a di vyolans-a (sèrtenn ka konprann dé group ki oak itilizé vyolans-a mè ki gen roun diskour ki radikal), tèknik-ya ki itilizé, lanatir-a di sijè (ka mété apar térorism di Léta), izaj-a di pè-a, nivo-a d'òrganizasyon, idéyoloji-a, etc. Andan nonm di définisyon ka entèrvini osi kritèr-a di viktim-an di térorism (sivil, dézarmé, inosant, atak kont roun Léta démokratik ki té pèrmèt o téroris di èsprimé légalman yé kò, etc.).

## Nòt ké référans

## Wè osi
# Rasism

Oun Afro-Amériken ki ka bwè dilo ki inikman rézèrvé pou moun « di koulò »,
 an Oklahoma City, 1939
**Rasism**-an sa roun idéyoloji ki, ka pati di postila di ègzistans-a di ras osen di lèspès moun-an, ka konsidéré ki sèrtenn katégori di moun sa entrensèkman sipéryò à ròt. Sa idéyoloji pouvé mennen à priviléjyé oun katégori ki bay di moun pa rapò à ròt. *Le Petit Larousse* ka défini rasism-an, o sans larj di tèrm, kou « roun atitid d'ostilité ki répété é menl sistématik à légar-a di roun katégori détèrminé di moun ».

Sa ostilité anvèr rounòt apartnans (kiltirèl) ké étnik - oben tou senpman à roun koulò di lapo détèrminé - ka anmòrfwézé so kò pa dé fòrm di zénofobi oben d'éthnosantrism.

## Nòt ké référans

## Wè osi
# Fasism

**Fachism**-an sa roun sistenm politik otoritèr ki ka asosyé popilism, nasyonalism ké totalitarism o non di roun idéyal kolèktif souprenm. Mouvman révolisyonèr, li ka opozé so kò frontalman à démokrasi parlmantèr é à Léta libéral garan dé drwè endividjwèl. Isou di divèrs konpozant di filozofi éropéyenn di xixe syèk, fachism-an trouvé annan sirkonstans ékonomik-a é istorik di aprè-pronmyé lagèr mondjal kontèks-a ki pèrmèt li di aksédé o pouvwar, dabò an Itali annan lannen-yan 1920 ké Mussolini, épi anba roun varyant aksantchwé, militaris, an Almagn annan lannen-yan 1930 ké nazism-an ké Hitler.

## Nòt ké référans

## Wè osi
# Nasyonalism

**Nasyonalism**-an sa roun prensip politik, né à finisman-an di xviiie syèk, ki ka tann à léjitimé ègzistans-a di roun Léta-nasyon pou chak pèp (inisyalman pa opozisyon à rwayalté-a, réjim politik ki an Lafrans ké sa answit nonmen Ansyen Réjim). Sa prensip politik ka progrésivman enpozé so kò an Éròp o kour di xixe syèk é o koumansman di xxe syèk. Istoryen-yan pa ka prézanté sa nasyonalism, an jénéral, kou roun idéyoloji, pas li sa pa bokou é mal argimanté oben jistifyé pa dé entélèktchwèl. Dipi so avennman li sa an révanch fasilman prézanté kou roun évidans annan lavi politik ké sosyal.

Sa tèrm ka dézigné osi dé mouvman politik ki ka déklaré ki li lé ègzalté roun nasyon anba tout so fòrm-yan (Léta, kiltir, rélijyon, étni, lanng, listwè, tradisyon, préférans nasyonal pou anplwa-a...), pa opozisyon o ròt nasyon ké popilasyon.

## Nòt ké référans

## Wè osi
# Islam

Kaaba, sitchwé atè La Mecque an Arabie saoudit, sa sant di islam.
Mihrab di Grann Moské di Kairouan.
**Islam**-an (arab : الإسلام ; Alʾislām, soumisyon-an ké sijésyon o lòrd di Bondjé ; menm rakaba sémitik ki As-salam, lapè) sa roun rélijyon abrahamik ki ka apiyé so kò asou dogm-an di monotéyism absoli (تَوْحيد, tawhid) é ki ka pran so sours annan Koran-an, konsidéré kou résèptak-a di palò-a di Bondjé (الله, Allah) révélé à Mahomet (محمّد, Muḥammad), proclamé pa adéran-yan di islam-an kou fika dannyé profèt-a di Bondjé, o viie syèk an Arabi o sid-wès di Azi-a. Oun adèp di islam-an sa aplé oun musulman ; li gen dé dévwar kiltirèl, « pilyé di islam-an ».

## Nòt ké référans

## Wè osi
# Lis di endikatif téléfonik entèrnasyonal pa péyi

Oun **endikatif téléfonik entèrnasyonal** sa roun préfiks téléfonik itilizé andan niméro di téléfonn dé péyi ou dé réjyon manm di Inyon entèrnasyonal di télékonminikasyon. Endikatif ka endiké péyi-a où propriyétèr di niméro ka trouvé so kò.
# Vil

Vil di Saint-Pétersbourg (Risi).
Vil di New York (Létazini).
Vil di Berlen (Lanlmangn).
Oun **Lavil** oben **vil** sa roun milyé fizik — milyé irben — où ka konsantré oun fòrt popilasyon di moun, é don lèspas sa aménajé pou fasilité é konsantré so aktivité : abitat, komèrs, endistri, édikasyon, politik, vwa di sirkilasyon, transpò, kiltir, etc. Prensip-ya ki ka réjisé striktir ké òrganizasyon-an di lavil sa étidjé pa sosyoloji irbenn, irbanism ou òkò ékonomik irbenn.

## Nòt ké référans

## Wè osi
# Politik

* **Politik** an so sans pli larj, sa di sivilité ou Politikos, ki ka endiké kad jénéral andan lakèl oun sosyété ou oun popilasyon sa jéré pa so (sé) dirijan ;

* An jénéral, politik di oun kominoté, di oun sosyété, di oun group sosyal, o sans di Politeia, ka obéi a oun konstitisyon ki rédijé pa so fondatò ki ka défini so striktir ké so fonksyonman (métodik, téorik é pratik). Politik ka poté asou so aksyon, ékilib, dévlopman entern ou extern di sa sosyété, so rapò entern é so rapò annan ròt ansanm. Politik sa donk prensipalman sa ki a trè o kolektif, a oun sòm di endividwalité é/ou di miltiplisité. A andan sa optik ki étid politik-ya ou syans politik ka élarji yé kò a tou sé domèn di oun sosyété (ékonomi, drwa, sosyoloji, etc.).

## Nòt ké référans

## Wè osi
# Démokrasi

Oun èstati di jenn wonm touni ki ka tchenbé oun kayé andan so lanmen, alégori di Répiblik, ki ka enstrwi Démokrasi-a rouprézanté an jenn fanm ki drapé.
Tèrm-an **démokrasi** (di grèk ansyen δημοκρατία / dēmokratía, konbinézon di δῆμος / dêmos, « téritwar » (di daiesthai, partajé) épi « ansanm dé sitwayen », ké kratos, « pouvwar »), ka dézigné pli souvan-an oun réjim politik annan lakèl sitwayen-yan gen pouvwar-a. Li pouvé osi dézigné oben kalifyé pli larjman oun fòrm di sosyété, oun fòrm di gouvèlnans di tout òrganizasyon, oben òkò roun sistenm di valò.

Soulon sélèb fòrmil d'Abraham Lincoln(16e prézidan dé Étazini di 1860 à 1865) prounonsé lò di diskou di Gettysburg, démokrasi-a sa « gouvèlman-an di pèp, pa pèp-a, pou pèp-a ». Sa roun dé définisyon kanonik kouraman roupran, ensi k'an ka témwagné artik 2 di Konstitisyon di 1958 di Senkyenm Répiblik franséz (Tit Ié: Di souvrennté-a).

## Nòt ké référans

## Wè osi
# Pati politik

Oun **pati politik** sa roun lòrgannizasyon politik ki ka sasé à enfliyansé roun politik gouvèlmantal, an nonman so pròp kandida é an tantan di òbténi dé manda politik.

Pli jénéralman, nosyon-an di parti politik ka posédé dé définisyon. Pronmyé-a, di lòrd idéyolojik, sa prèsk sinonim di faksyon : ki sa, pou roupran tèrm-ya di Benjamin Constant, di roun « réynyon di wonm ki ka profésé lamenm dòktrin politik ».

Ségon-an, di lòrd enstitisyonèl, ka tchenbé li pou éléman ésansyèl di jé démokratik : « li ka konsisté à sézi parti politik antan ki fòrm politik, èstriktir di lòrgannizasyon di démokrasi-a ».
# Léta

**Léta** ka posédé oun trip signifikasyon :

* sosyolojik ;
* òrganizasyonèl ;
* jouridik.

Asou plan sosyolojik-a, Léta sa roun ansanm di moun vivan asou roun téritwar détèrminé é soumèt à roun gouvèlman ki bay. Sa définiston ka roujwenn sa di pronmyé édisyon di diksyonnèr di Akadémi franséz-a di 1696 ki na défini Léta-a kou « gouvèlman-an di roun pèp vivan anba dominasyon-an di roun prens oben an répiblik », oben péyi-a li-menm, ki lé di Léta-a ki tandé « pou péyi-a menm ki sa anba roun tèl dominasyon ».

Di mannyè di wè òrganizasyonèl, a roun fòrm di òrganizasyon ki sosyété-a ka itilizé pou oryanté so kò ké jéré so kò. Léta-a ka dézigné égalman roun ansanm di moun ki ka asèpté di enpozé so kò roun lòrd.

## Nòt ké référans

## Wè osi