Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Réyon X

**Réyon X**-ya sa roun fòrm di réyonnman élèktromagnétik à rot frékans ki konstitchwé di foton don longò-a d'onn sa konpriz aprosikmativman ant 0,001 nanomèt é 10 nanomèt (10−12 m é 10−8 m), ki ka korèsponn à dé frékans di 30 pétahertz à 300 exahertz (3×1016 Hz à 3×1020 Hz). Énèrji-a di sa foton-yan k'alé di roun santenn d'ev (élèktron-vòlt), à anviron roun MeV.

Réyon X-ya té dékouvri an 1895 pa fizisyen alman-an Wilhelm Röntgen, ki té rousouvè pou sa pronmyé pri Nobel di fizik ; i ka bay yé non abitchwèl di enkonnèt-a an matématik, X.

Réyon X-ya ké réyon gamma-ya sa di menm natir, mè sa prodjwi diféraman : réyon X-ya sa prodjwi pa dé tranzisyon élèktronik alò ki réyon gamma-ya sa prodjwi lò di dézentégrasyon radjoaktiv-a dé nwayo dé atom oben di ròt processus nikléyèr oben sibatomik.

## Nòt ké référans

## Wè osi
# Tchad

| **Répibilk di Tchad جمهورية تشاد (ar) Jumhuriat Tashad (ar) République du Tchad (fr)** |
| --- |
|   |
|  |  |
|  |
| Lanng ofisyèl | Arab é fransé |
| Kapital | N'Djanména |
| Siperfisi total | 1 284 000 km² |
| Jantilé | Tchadjen |
| Popilasyon total | 17 000 000 zab. (2020) |

**Tchad**, an fòrm lonng **Répiblik di Tchad**, an arab جمهورية تشاد, sa roun péyi di Lafrik santral sitchwé o sid di Libi, à lwès di Nijèr, di Nijérya é dk Kamroun, o nò di Répiblik santrafrikenn, à lès di Soudan.

## Not ké référans
# 1980

Sé lannen **1980** ka kouvri péryod di 1é janvyé 1980 o 31 désanm 1989.

Li sa marké pa roun vag néyo-libéral ki ka porté tchòk di gras o konminism andan sé péyi di Lès.
# Lanmizik

Jean-Sébastien Bach, konpozitò di Lanmizik baròk.
Henri Salvador, chantò, konpozitò é gitaris gwiyannen.
Lalégori ki ka évoké lanmizik ké enstriman-yan.
**Lanmizik** sa roun lar é roun laktivité kilitirèl ki ka konsisté annan konbinnman di son ké silans o kour di tan. Zengrédjan prensipal-a sa ritm (fason di konbinen son-yan annan tan-an), lotò (konbinézon annan frékans-ya), nitans-ya ké tenmb-a.

Lanmizik ka bay rounlo kréyasyon (dé zòv di lar ki kréyé pa konpozitò-ya), dé rouprézantasyon. Li ka itilizé sèrten larèl oben sistenm di konpozisyon, dé pli senp o pli konplèks (souvan nòt-ya di lanmizik, ganm-yan ké ròt). Li pwé itilizé dé lòbjè diféran, kò-a, vwè-a, men osi enstriman-yan di lanmizik èspésyalman konsouvwè, é di pizanpi tout son-yan (konkrè, di sentèz, abstrè, etc.).

## Nòt ké référans

## Wè osi
# 1920

**1920** sa roun lannen bisekstil ki ka koumansé oun jédi.

## An brèf

## Èvenman

## Nésans an 1920

## Désè an 1920

## Nòt ké référans

## Lyen ekstern
# Risi

| **Fédérasyon di Larisi Росси́йская Федера́ция (ru) Росси́я (ru)** |
| --- |
|   |
|  |  |
|  |
| Lanng ofisyèl | Ris Nombréz lanng ofisyèl lokal |
| Kapital | Moskou |
| Siperfisi total | 17 125 191 km² |
| Jantilé | Ris |
| Popilasyon total | 146 544 710 zab. (2016) |

**Larisi**-a oben **Risi**-a, an fòrm lonng **fédérasyon di Risi** (an ris : Россия ; fòrm lonng : Российская Федерация), sa roun Léta fédéral transkontinantal don téritwar-a sa pli vas-a di planèt-a.

So popilasyon sa èstimé à 146,88 milyon di zabitan an 2018. Péyi-a sa an menm tan asou Azi di Nò (74,7 % di so sipèrfisi) é asou Éròp-a (25,3 % di so sipèrfisi, mè 78% di so zabitan sa an Éròp). So téritwar ka étann so kò di lwès an lès (di Kaliningrad à Vladivostok) asou pli di 9 000 km pou roun sipèrfisi di dis-sèt milyon di kilomèt karé (17 000 000 km2) é ka konté onz fizo orèr.

## Listwè

### Anpir ris

### Inyon di sé répiblik sosyalis sovyétik

## Nòt ké référans

## Wè osi
# Syans di lanatir

**Syans di lanatir**, oben **syans natirèl** gen pou òbjè monn natirèl-a.

## Sibansanm dé syans di lanatir

Lis pa lòrd alfabétik, pa ègzostiv :

### Syans di lavi é di anvironnman-an

* agroékoloji
* agronomi
* anatomi
* anbriyoloji
* antomoloji
* lantropoloji
* larkéyoloji
* botanik
* byochimi
* byofizik
* byojéyografi
* byoklimatoloji
* byoloji
* byoloji di dévlopman
* ékofizyoloji
* ékoloji
* ékotòksikoloji
* èrpétoloji
* farmakoloji
* fizyoloji
* ichtyoloji
* istoloji
* hydrobioloji
* mammaloji
* médsin
* mikoloji
* mikrobyoloji
* òrnitoloji
* paléyoantropoloji
* paléyoékoloji
* paléyontoloji
* sistématik
* sitoloji
* tòksikoloji
* viroloji
* zooloji

### Syans di Latè é di Linivèr

* astrochimi
* astrofizik
* astronomi
* hydrojéyoloji
* hydroloji
* jéyochimi
* jéyofizik
* jéyografi fizik
* jéyoloji
* klimatoloji
* loséyanografi
* météyoroloji
* minéraloji
* pédoloji
* pétroloji
* sédimantoloji
* sismoloji
* spéléyoloji
* volkanoloji

### Syans di matyèr-a

* chimi
* chimi inòrganik
* chimi òrganik
* fizik
* fizik kantik
* fizik nikléyèr
* fizik ondilatwar
* fizik òptik
* mékanik kantik
* tèrmochimi
* tèrmodinamik

## Dichotomi ant syans di lanatir ké syans natirèl

An Frans, apélasyon-an « syans natirèl » ka dézigné jénéralman ansanm-an dé disiplin syantifik ki ka pòrté asou étid-a di lanatir o sans ékolojik oben anvironmantal di tèrm. Ki lé di di « ansanm-an ki fòrmé pa syans-ya di lavi é sa-ya di ékosistèm-a ki pèrmèt éklozyon-an di lavi ». Li ka konprann notaman zooloji-a, botanik-a ké sèrtenn syans di Latè. Di nou jou, sa asòrtiman di syans sa anségné annan laklas-ya di ansègnman primèr anba apélasyon-an « syans natirèl ».

Syans-ya di lanatir sa ensi asosyé à anvironnman byofizik. Séparasyon-an té enstitisyonèlman établi an Frans an 1958, ké aparisyon-an dé lòpsyon « syans di Latè » é « syans byolojik » o sen di agrégasyon-an di syans natirèl.

## Nòt ké référans

## Wè osi

### Bibliografi

### Artik konèks

* Istwè di listwè natirèl
# Téokrasi

Oun **téyokrasi** sa roun gouvèlman koté titilèr-a di souvrennté-a sa diven. Tèrm-an « téyokrasi »— θεοκρατία (theokratía) — sa fòrmé asou mo grèk-ya « Θεός (Theós) » pou « Bondjé » ké « κράτος (krátos) » pou « pouvwar ».

Tèrm-an téyokrasi sa envanté pa Flavius Josèphe, ki ja dézigné annan so asépsyon pronmyèr lidé-a ki Bondjé ka gouvèlné, afen di jistifyé roun dézentérè dé krwayan pou politik-a. An sa sans, lidé-a di téyokrasi ka enpliké ki « aji moun-an, annan tout so anplò, ka rousouvri so nòrm di diven », mè pa ka korèsponn à pyès fòrm di gouvèlman moun.

O kontrèr, dipi xixe syèk, tèrm-an di téyokrasi sa pli souvan anplwayé pou dézigné dé réjim politik fondé asou dé prensip rélijyé oben gouvèlné pa dé rélijyé.

## Nòt ké référans

## Annèks