Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ségonn Lagèr mondyal

**Ségonn Lagèr mondjal**-a oben **Dézyèm Lagèr mondjal**-a sa roun konfli armé à léchèl planétèr-a ki té douré di 1er sèptanm 1939 o 2 sèptanm 1945. Sa konfli té ka opozé chématikman Dé kan : Alyé-ya ké Aks-a.

Provoké pa règman-an ensatisfézan di Pronmyé Lagèr mondjal-a é pa anbisyon éspanstonis ké égémonik dé trwa prensipal nasyon di Aks-a (Almagn nazi, Itali fachis épi Anpir di Japon).

## Nòt ké référans

## Wè osi
# Lalfabé laten

**Lalfabé laten**-an (oben lalfabé romen) sa roun lalfabé bikaméral ki ka konpòrté venn-sis lèt di baz, prensipalman itilizé pou ékri lanng-yan d'Éròp di Lwès-a, d'Éròp di Nò ké d'Éròp santral, ensi ki lanng-yan di nonbré péyi ki té èspozé à ron fòrt enfliyans éropéyenn, notaman atravè kolonizasyon éropéyenn-an dé Amérik, di Afrik-a é di Loséyani-a. A, an konkirans ké lalfabé sirilik-a é annan roun byen mwenn pa lalfabé grèk-a, sistenm-an d'ékritir pa défo annan monn ògsidantal-a.

## Nòt ké référans

## Annèks
# Lalfabé grek

**Lalfabé grèk**-a sa roun lalfabé bikaméral di vennkat lèt, prensipalman itilizé pou ékri lanng grèk-a dipi finisman-an di ixe oben koumansman-an di viiie syèk anv. J.-K. A pronmyé ké pli ansyen lalfabé, annan asépsyon-an ki pli rédjwit-a di sa mo, pas li ka noté chak vwayèl é konsonn ké roun grafenm ki séparé. Jòdla òkò, grèk modèrn-an ka itilizé sa lalfabé. Pa pasé-a, lèt-ya té sèrvi égalman pou nimérasyon grèk-a, dipi iie syèk-a anv. J.-K., mè chif arab-ya ka tann pou ranplasé yé an Lagrès. Dabò inikman ékri an kapital, lalfabé grèk progrésivman doté so kò di miskil épi di djakritik.

## Nòt ké référans

## Annèks
# Lanng chinwaz

|  |
| --- |
| **Chinwa 汉语 ou 漢語 [Hànyǔ]；中文 [zhōngwén]** |
| **Péyi** | Lachin, Taywan, Singapour, Endonézi, Filipin ké ròt péyi ki gen dé kominoté chinwaz. |
| **Réjyon** |  |
| **Nonm di lokitò** | pli di 1,3 milyar |
| **Klasifikasyon di fanmi** |
| **Fanmi** | ▪ lanng sino-tibétenn
* lanng chinwaz
 |
| **Kod di lanng** |
| **ISO 639-1** | zh |
| **ISO 639-2** | chi, zho |
| **ISO 639-3** | zho |
| **Kart** |
| **Kart** |  |
| **Léjann kart** |  |

**Lanng chinwaz**-ya (chinwa senplifyé : 中国语文 ; chinwa tradisyonèl : 中國語文 ; pinyin : zhōnggúo yǔwén) oben lanng sinitik, souvan dézigné annan yé ansanm anba non-an di « chinwa » (中文, zhōngwén), ki ka apartni à fanmi-a dé lanng sino-tibétenn. Annan yé karaktèr pli inivèrsèl-a, nou ka konsidéré lanng-an ki ékrit (文, wén), transandan prounonsyasyon-an dé divèr palé. Lanng palé-a annna so karaktèr pli jénéral-a sa pli souvan aplé hanyu (汉语 [4]), swé « lanng dé Han », menm si ròt group étnik té progrésivman adòpté sa lanng.

## Nòt ké référans

## Wè osi
# Kyoto

| **Kyoto 京都** |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
|  |
| **Administrasyon** |
| **Péyi** | Japon |
| **Mèr** | Taisaku Kadokawa (dipi 2014) |
| **Démografi** |
| **Jantilé** |  |
| **Popilasyon** | 1 463 723 zab. (2020) |
| **Dansité** | 1 743 zab./km² |
| **Jéyografi** |
| **Altitid** | m. |
| **Siperfisi** | 82,783 ha = 827,83 km² |

**Kyoto** (京都, Kyōto?) sa oun lavil di Japon. An 2020, li ka konté 1 463 723 zabitan.

## Nòt ké référans

## Wè osi
# Tokyo

| **Métropòl di Tokyo 東京都 *Tōkyō-to |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
|  |
| **Administrasyon** |
| **Péyi** | Japon |
| **Mèr** |  |
| **Démografi** |
| **Jantilé** |  |
| **Popilasyon** | 13 622 267 zab. (2016) |
| **Dansité** | 6 218 zab./km² |
| **Jéyografi** |
| **Altitid** | m. |
| **Siperfisi** | 2 190,93 km² |

**Tokyo** (東京, Tōkyō?, litéralman « Kapital di Lès »), ansyenman **Edo** (江戸?), ofisyèlman **préfektir métropolitèn di Tokyo** (東京都, Tōkyō-to?), sa kapital di Japon. Li sa pli grann vil di Japon, ké pli di 13 622 267 zabitan intra-muros an 2016 é 42 794 714 annan so aglomérasyon, é ka formé lè irbenn pli péplé o monn. Sitchwé asou kôt lès di lil prensipal di archipel japonè, Honshū, Tokyo sa roun di sé karant-sèt préfektir di Japon.

## Nòt ké référans

## Wè osi
# Brounéy

| **Sultanat di Brounéy Kesultanan Brunei (ms)** |
| --- |
|   |
|  |  |
|  |
| Lanng ofisyèl | Malè |
| Kapital | Bandar Seri Begawan |
| Siperfisi total | 5 765 km² |
| Jantilé | Brounéyen(n) |
| Popilasyon total | 436 620 zab. (2016) |

**Brounéy**, an form long **Sultanat di Brounéy Darussalam** (an malè : Kesultanan Brunei) sa roun piti Léta sitchwé annan nò di zilé di Bornéo, an Lazi di Sid-Lès. I ka partajé ké Malézi é Endonézi
# Bibliotèk

Bibliotèk di abbaye di Sen-Gall (IXe syèk, patrimwann mondjal, Swis).
Bibliyotèk di Òbsèrvatwar di Cambridge.
Oun **bibliyotèk** (di grèk ansyen βιβλιοθήκη : biblio, « liv » ; thêkê, « dépo ») sa lyé-a koté sa konsèrvé é sa li oun kolèksyon òrganizé di liv. I ka ègzisté dé bibliyotèk privé (osi di rich bibliyotèk ouvèrt o piblik) é dé bibliyotèk piblik. Bibliyotèk-ya ka propozé souvan ròt dokiman (journal, péryodik, anréjisman sonòr, anréjisman vidéyo, kart ké plan, partisyon) ensi ki dé laksè à internet é sa pafwè aplé médjatèk oben enfòrmatèk.

## Nòt ké référans

## Annèks
# Kolonyalism

**Kolonyalism**-an sa roun dòktrin oben roun idéyoloji ki ka jistifyé kolonizasyon-an ki tandé kou ègstansyon-an di souvrennté di roun Léta asou dé téritwar sitchwé an dèrò di so frontchèr nasyonal-ya. Nosyon entélèktchwèl-a di kolonyalism sa soupannan souvan konfondou ké pratik-a menm di kolonizasyon-an pis ki ègstansyon-an di so souvrennté pa roun Léta ka enpliké annan Dé ka-ya dominasyon politik ké èsplwatasyon ékonomik-a di téritwar anèksé.

Idéyoloji kolonyalis-a té dévlopé douran ségonn parti-a di xixe syèk pa mouvman kolonyal annan bokou di Léta éropéyen. Li té fondé asou nosyon-an d'enpéryalism é té ka tchenbé di bay roun fon di dòktrin politik à nouvèl vag-a di kolonizasyon. Li apiyé so kò asou dòktrin jouridik-a ki élaboré dipi xvie syèk ki ka jistifyé okipasyon-an di téritwar san mèt oben pa konstitchwé anba fòrm di Léta kou mòd légal d'akizisyon.

## Nòt ké référans

## Wè osi
# Révolousyon endistrièl

Ésprésyon **révolisyon endistriyèl** té itilizé pou pronmyé fwè an 1837 pa ékonomis fransé Adolphe Blanqui annan so Listwè di ékonomi politik-a épi té rouprann annan lannen-yan 1840 pa Friedrich Engels. Vilgarizé an Anglétèr an 1884 pa istoryen-an Arnold Toynbee, li ka fè parti dipi di vokabilèr izwèl.

Li ka dézigné processus istorik di xixe syèk ki ka fè baskilé — di mannyè plis oben mwen rapid soulon péyi-ya ké réjyon-tan — oun sosyété à dominant agrèr é artizanal bò'd roun sosyal komèrsyal ké endistriyèl.

## Nòt ké référans

## Wè osi
# Byélorisi

| **Répiblik di Byélorisi Рэспубліка Беларусь (be) Республика Беларусь (ru)** |
| --- |
|   |
|  |  |
|  |
| Lanng ofisyèl | Byéloris ké ris |
| Kapital | Minsk |
| Siperfisi total | 207 600 km² |
| Jantilé | Byéloris |
| Popilasyon total | 9 498 700 zab. (2016) |

**Byélorisi**, an byéloris : Беларусь (Biélarous'), an ris : Белоруссия (Béloroussia) ou Беларусь (Bélarous'), sa roun péyi di Léròp oryantal ki pa gen aksè à lanmè.
# Thomas Edison

Edison an 1922.
**Thomas Alva Edison**, né 11 févriyé 1847 atè Milan annan Ohio é mouri 18 òktòb 1931 atè West Orange annan New Jersey, sa roun envantò, roun syantifik é roun endistriyèl amériken.

Fondatò di General Electric-a, roun dé pronmyé pwisans endistriyèl mondjal, li sa roun envantò prolifik (pli di 1 000 brévè) é kontrovèrsé. Pyonyé di élèktrisité-a, difizò, vilgarizatò, li sa égalman roun dé envantò di sinéma é di anréjisman-an di son.

## Nòt ké référans

## Wè osi
# Nikola Tesla

Tesla an 1890 (à 34 lan), fotografyé pa Napoléon Sarony.
**Nikola Tesla** (an sèrb sirilik : Никола Тесла), né 10 jwiyé 1856 atè Smiljan annan Anpir-a d'Otrich (atchwèl Croatie) é mouri 7 janvyé 1943 kot New York, sa roun envantò ké enjényò natiralizé amériken (an 1891) d'orijin sèrb. Li prensipalman évré annan domenn-an di élèktrisité-a, mè té égalman enjényò mékanik.

## Nòt ké référans

## Annèks
# Chif

Oun **chif** sa roun sign ki ka sèrvi pou ékritir-a di roun nonm antché (kardinal) oben di niméro (òrdinal) annan roun sistenm di nimérotasyon.

Sistenm désimal-a, ki pli kouran dé sistenm di nimérotasyon, ki ka konpòrté dis chif ki ka rouprézanté nonm-yan di zéro à nòv.

## « Chif » é « nonm »

Oun chif sa roun éléman di ékritir. Pou nonmen roun nonm, nou pa ka itilizé di chif. Nou ka nonmen non-an di nonm, ki nou pouvé osi ékri « an tout lèt ». Non-an di roun nonm pouvé fika senp, kou « sèz » oben konpozé, kou « disèt » oben « mil Dé san katréven senk ». Non-an di nonm ka varyé soulon lanng-yan, mè li ka toujou référé so kò ègzakman à menm abstraksyon-an.

Pou éfèktchwé dé opérasyon asou nonm-yan, nou envanté dé sistenm di nimérotasyon ki ka pèrmèt di ékri yé rapidman, an chif. Izaj-a dé chif pou ékritir dé nonm sa lyannen à pratik-a di kalkil.

## Nòt ké référans

## Wè osi
# Zoranj (frwi)

Zoranj
**Zoranj** sa roun agrim, frwi di pyézoranj, di pyébwa di diférant lèspès di fanmi dé Rutacées ou di ibrid di sala. I ka ègzisté donk plizyò tip, prensipalman isou di lèspès Citrus sinensis kou zoranj sangin, é zoranj anmè prodwit pa bigaradyé.
# Véda

Aprantisaj dé veda à Nachiyar Kovil (Tamil Nadu) an 2011.
**Veda** (devanāgarī : वेद - sanskrit : « vizyon » oben « konésans  ») sa roun ansanm di tèks ki, soulon tradisyon-an, té révélé (pa odisyon-an, Shruti) o saj endjen nonmen Rishi. Sa « konésans révélé » té transmiz oralman di brahman à brahman osen di védism, di brahmanism, é di endouism-an jouk jòdla asou roun péryòd endétèrminé.

## Nòt ké référans

## Wè osi
# Lojik

Alégori di lojik.
Gregor Reisch, « Lojik ka prézanté so tenm santral », 1503/08 (?).
**Lojik**-a, di grèk λογική / logikê, sa roun tèrm dérivé di λόγος / lógos — signifyan an menm tan « rézon », « langaj », é « rézonnman » — sa, annan roun pronmyèr apròch, étid-a dé règ fòrmèl ki divèt rèspèkté tout argimantasyon korèk. Tèrm-a té fika itilizé pou pronmyé fwè pa Xénocrate.

Li sa dipi Antikité-a roun dé grann disiplin di filozofi-a, ké étik-a (filozofi moral) ké fizik-a (syans di lanatir-a). O Mwayen Laj, li pa ka figiré ésplisitman parmi sèt lar libéral-ya(trivium : granmèr, djalèktik é rétorik ; quadrivium : aritmétik, jéyométri, astronomi é lamizik).

## Annèks

## Wè osi
# Boudism theravāda

**Theravāda** sa roun branch ansyenn di bouddhism hīnayāna isou di lékòl Sthaviravāda. Rélativman konsèrvatris, li sa osi pli pròch di bouddhism primitif ki ròt tradisyon bouddhik-ya ki ka ègzisté. Dòktrin dé Ansyen ka apiyé so kò asou roun kannon rédijé an pāli, nonmen Tipiṭaka, ki ka konprann di nonbré tèks ki bazé asou palò-ya di Bouddha Śākyamūni, ki rékéyi pa so kontanporenn-yan é routranskrit tchèk syèk plita.

## Nòt ké référans

## Wè osi