Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Lanmò

Fochéz-a, oun alégori di lanmò, inéliktab é enprévizib, an vòg andan Òksidan krétyen dipi lépòk médjéval.
Lanmò lé di "mort" an fransé. A roun pèrsonaj ki wè jou annan lèspri moun Lagwiyann . A pou éfasé lidé Lanmò, alorski jé farin a lavi.

## So listwè

Lanmò wè jou dipi kolonizasyon-a, lò fanm ké nonm té ka mò pannan la gèr ké kolon-yan en Afrik .Li ka eksisté dipi lèsklavaj o XIIème syèkl,annan priyè.

Afriken-yan ki pédi yé libèrté é ki té ka wè yé kanpanyen mouri di lafin é ki té ka tchwé yé kò.

Lanmò abiyé ké roun dra blan kou so mèt katib a ki té ka pran li pou so bagaj. Lanmò té ka swiv yé jouk lò lèsklavaj fini , pas yé té ka viv annan lamizè lò mèt-yan pati .

## So travay

Annan karnaval-a , a lidé Lanmò ké soufrans yé té lé bliyé. Personaj-a ka vini di sa katolik-ya té ka anprann kaptib-ya. Yé menm té lé anmizé yé kò ké sa.

Lò yé ka maché annan lari-a , i ka vlopé moun-yan annan so dra .I ka fè sanblan mennen yé ké yé .I kan lanm ki ka véyé moun-yan asou latè.yé ka fè gran moun ké timoun pè.

## Dèskripsyon

Touloulou-a abiyé ké roun dra blan ,roun pantalon ,roun chimiz ké roun kagoul blan . I ka poté roun mask lanmò. Pensonn pa ka wè so lapo . I kouvri ké roun gran dra .Anvan i té gen zépenng annan so kòstim pou piké moun-yan .
# Laj di fer

Roukonstitisyon di oun kaz di laj di fer.
**Laj di fer** sa roun péryòd kronolojik karaktérizé pa izaj-a di métalirji di fer é ka fè jénéralman swit à laj di bronz. Soupannan, limit kronolojik di laj di fer ka varyé konsidérabman soulon lè kiltirèl ké jéyografik konsidéré. Ensi ès nou pouvé konsidéré li kou apartnan à Préistwè-a, à Protolistwè-a oben Listwè-a soulon lè jéyografik-ya konsidéré.

Laj di fer ka koumansé bò'd 1100 anv. J.-K. annan monn méditéranéyen-an, bò'd 800 à 700 anv. J.-K. annan nò di Éròp-a é bò'd 500 anv. J.-K. an Afrik.

## Nòt ké référans

## Wè osi
# Domestikasyon

Chyen, pronmyé lèspès bèt domèstik pa wonm-an.
**Domèstikasyon**-an sa modifikasyon-an di patrimwann jénétik di popilasyon di fika vivan pa moun-yan pou réponn à yé benzwen.

Sa modifikasyon-yan k'alé di izolman-an di popilasyon (senp izola di jénotip sovaj rouprodjwi) o chanjman di jénom é jouk kréyasyon di lèspès nouvèl. Nou ka palé di lèspès domèstiké, di plant oben di zannimo domèstiké.

Domèstikasyon-an sa roun aktivité di moun trè ansyen, li ka présédé sédantarizasyon-an ké agrikiltir (domèstikasyon di chyen oben di figyé pa chasò paléyolitik-ya). Tèrm-an « domèstikasyon » sa itilizé pa ègstansyon o tèknik dé bézwen di moun (domestikasyon di roun flèv, di roun énèrji, etc.). Koté zannimo-a ki « domèstiké  » ka itilizé so kò kou sinonim d'aprivwazé.

## Annèks

## Sours
# Mozanbik

| **Répiblik di Mozanbik República de Moçambique (pt)** |
| --- |
|   |
|  |  |
|  |
| Lanng ofisyèl | Potidjé |
| Kapital | Maputo |
| Siperfisi total | 801 590 km² |
| Jantilé | Mozanbiken |
| Popilasyon total | 25 900 000 zab. (2013) |

**Mozanbik**, an fòrm lonng **Répiblik di Mozanbik**, an potidjé Moçambique é República de Moçambique, sa roun Léta ki sitchwé asou kot oryantal di kontinan afriken.
# Lalfabé sirilik

**Lalfabé sirilik**-a (an bilgar ké masédonyen : кирилица ; an ris : кириллица ; an oukrényen : кирилиця ; an byéloris : кірыліца ; an rutèn/rusyn : кырилиця ; an sèrb : ћирилица ké ćirilica) sa roun lalfabé bikaméral di trant lèt, kréyé bò'd finisman-an di ixe syèk an Bilgar pa dé disip di frè Cyrille (pitèt Clément d'Ohrid, pronmyé archévèk di Bilgari-a), à partir di grèk annan so grafi onsyal ké di lalfabé glagolitik-a.

## Nòt ké référans

## Artik konnèks
# Zil Marianne di Nò

| **Commonwealth dé Zil Marianne di Nò Commonwealth of the Northern Mariana Islands (en)** |
| --- |
|   |
|  |  |
|  |
| Lanng ofisyèl | Annglé, chamorro, karolinyen |
| Kapital | Saipan |
| Siperfisi total | 477 km² |
| Jantilé |  |
| Popilasyon total | 53 883 zab. (2010) |

**Zil Marianne di Nó** ka fè parti di archipèl dé Marianne, annan lès di lanmè dé Filipin. Li sa sitchwé o nò di Guam, lil ké lakèl yé ka formé téritwar di pèpman chamorro, é o sid dé zil Kazan (an japonè : Kazan-rettō), andan archipèl d'Ogasawara.