Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Lantropoloji

Wonm di Vitrouv, pa Léonard di Vinci.
**Lantropoloji**-a sa branch dé syans-a ki ka étidjé moun anba tout so laspè, an menm tan fizik (anatomik, mòrfolojik, fizyolojik, évolitif, etc.) ké kiltirèl (sosyo-rélijyé, psikolojik, jéyografik, etc.). Li ka tann à défini mounité-a an fézan roun sentèz dé diférant syans di moun ké natirèl. Tèrm antropolojik ka vini di dé mo grèk, anthrôpos, ki ka signifyé « wonm » (o sans jénérik), é logos, ki ka signifyé « palò, diskour ». Démarch antropolojik « ka pran kou òbjè di envèstigasyon dé inité sosyal di fèb anplò à partir di lakèl il ka tanté d’élaboré roun analiz di pòrté pli jénéral, apréyandan di roun sèrten pwen di wè totalité-a di sosyété-a koté so inité ka enséré yé kò ».

## Nòt ké référans

## Wè osi
# Byoteknoloji

OCDE-a ka défini **byotèknoloji** kou « aplikasyon-an à dé òrganism vivan dé prensip syantifik é di enjényéri-a à transfòrmasyon-an di matéryèl vivan oben pa-vivan o fen di prodiksyon di konésans di byen é di sèrvis. ».

Byotèknomoji-a, oben « tèknoloji di byokonvèrsyon » kou so non ka endiké, ka rézilté di roun maryaj ant syans-a dé fika vivant – byoloji-a – é roun ansanm di ròt tèknik nouvèl isou di ròt disiplin tèl ki mikrobyoloji-a, byochimi-a , byofizik-a, jénétik-a, byoloji molékilèr-a, enformatik-a…

Pa abi di langaj, nou ka rèsyren li souvan o domenn di jéni jénétik é o tèknoloji isou di transjénèz-a, ki ka pèrmèt an partikilyé di entèrvini asou patrimwann jénétik dé lèspès pou dékripté oben modifyé li.

## Nòt ké référans

## Wè osi
# Lèspas (nosyon)

**Lèspas**-a ka prézanté so kò annan èspéryans kotidjenn-an kou roun nosyon di jéyométri é di fizik ki ka dézigné oun étandou, abstrèt oben pa, oben òkò pèrsépsyon di sa étandou. Konsèptchwèlman, li sa pli souvan sinonim-an di konnan o bò endétèrminé. Fénomenn-an ka rété li-menm endétèrminé pas nou pa savé si li ka manifèsté so kò oun èstriktir anglobant ki ka rasanblé tout kichoz-ya é lyé-ya oben si à renk ki roun fénomenn dérivé di miltiplisité-a dé lyé.

Anvan di fika roun konsèp fiziko-matématik, lèspas-a té dabò roun entérogasyon majò dé filozòf. Di nou jou lèspas-a, ki ka sanblé routiré so kò di chan filozofik, ka pran di nonbré sans prési é pròp à di miltip disiplin syantifik dérivé di jéyométri-a. Lèspès-a ka figiré alò, di mannyè jénéral, oun Tout ansanblis, mè èstriktiré : domenn-an di travay.

## Nòt ké référans

## Wè osi
# Nwazèt

Di gòch à drèt : nwézèt mir, dékòrtiké ké séché.
**Nwazèt**, **nwèzèt** oben **nwézèt**, pafwè aplé « avelin », sa frwi-a di pyénwézèt komen (Corylus avellana), ensi ki di divèrs lèspès vwézin di janr Corylus. Pa métonimi, tèrm-an ka dézigné osi grenn-an (oben anmann) ki andan sa frwi é ki sa komèstib.

Asou plan botanik-a, nwézèt sa roun koki akenn ki doté di roun périkarp ligné aplé envolik oben tchèkfwè, pa érò, « ékal » ki ka roufranmen oun sèl grenn (anmann-an) ki ka tchipé nòrmalman tout kavité entèrn di périkarp.

## Nòt ké référans

## Wè osi
# Kordiyèr di sé Ann

**Kordiyèr dé Zann**, an èspagnòl Cordillera de los Andes, sa pli lonng chenn di montangn kontinantal di monn, oryanté nò-sid tout lonng-an di kot ògsidantal di Amérik di Sid. Lonng d'anviron 7 100 kilomèt, larj di 200 à 800 kilomèt (ant 18 ké 20° di latitid Sid), Kordiyèr-a gen roun altitid mwayenn di 4 000 mèt é ka kilminé à 6 962 mèt. Li ka koumansé o Venezuela o nò épi ka travèrsé Kolonbi-a, Ékwatò-a, Pérou-a, Bolivi-a, Chili-a ké Arjantin-an, jouk à pwent-a sid di kontinan.

## Nòt ké référans

## Annèks
# Virjil

Pòrtrè prézimé di Virjil.
**Virjil**, an laten **Publius Vergilius Maro** (né bò'd 15 òktòb 70 anv. J.-C. atè Andes, annan atchwèl Lombardie é mouri 21 sèptanm 19 anv. J.-K. atè Brindes annan Sid-a), sa roun powèt laten kontanporen di finisman-an di Répiblik romenn-an é di koumansman di règn di anprò Auguste.

## Nòt ké référans

## Wè osi
# Iran

| **Répiblik islamik di Iran جمهوری اسلامی ايران (prs) Jomhuriye Eslâmiye Irân (prs)** |
| --- |
|   |
|  |  |
|  |
| Lanng ofisyèl | Persan |
| Kapital | Téhéran |
| Siperfisi total | 1 648 195 km² |
| Jantilé | Iranyen(n) |
| Popilasyon total | 92 417 681 zab. (2025) |

**Iran**-an (an pèrsan : ايران, Irân), égalman aplé **Pèrs**, an fòrm lonng **Répiblik islamik d'Iran** (an pèrsan : جمهوری اسلامی ايراﻥ, Jomhuriye Eslâmiye Irân), sa roun péyi di Azi di Lwès. Li sa bòrdé o nò pa lanmè Kaspyenn-an, o sid pa gòlf Pèrsik-a ké gòlf-a d'Oman. I ka patajé dé frontchèr ké Afghanistan-an, Arméni-a, Azerbaïdjan-an, Irak-a, Pakistan-an, Tirkménistan-ab ké Tirki-a. Péyi-a ka kouvri oun sipèrfisi di 1 648 195 km2. Iran-an sa roun péyi fòrtman divèrsifyé asou plan-an dé gran ansanm natirèl ki di so popilasyon ké so kiltir.

## Nòt ké référans

## Wè osi
# Sokrat

Boust an marb d'orijin romenn (ié syèk) rouprézantan Socrate, kopi di roun bronz pédi (di Lysippe ?).
**Socrate** (an grèk ansyen Σωκράτης / Sōkrátēs) sa roun filozòf grèk di ve syèk anv. J.-K. (né bò'd -470/469, mouri an -399). Li sa konnèt kou roun dé kréyatò di filozofi moral-a. Socrate pa lésé pyès ékri, mè so pansé é so répitasyon transmèt yé kò pa dé témwagnaj endirèk. So disip Platon ké Xénophonont notabman évré à mentni imaj-a di yé mèt, ki sa mété an senn annan yé òv rèspèktiv. Filozòf-ya Démétrios de Phalère, ké Maxime de Tyr andan so Nòvyèm Disèrtasyon té ékri ki Socrate mouri lò i té gen 70 lan.

## Nòt ké référans

## Annèks
# 1967

**1967** sa roun lannen konmin ki ka koumansé oun dimanch.

## An brèf

## Èvenman

## Nésans an 1967

## Désè an 1967

## Wè osi

## Nòt ké référans

## Lyen ekstern
# 1924

**1924** sa roun lannen bisekstil ki ka koumansé oun mardi.

## An brèf

## Èvenman

## Nésans an 1924

## Désè an 1924

## Nòt ké référans

## Lyen ekstern
# Antikité

**Antikité** sa oun lépòk di listwè. A pa dévlopman ou adopsyon di ékritir ki Antikité ka souksédé a Préistwè.

An istwè éropéyenn, Antikité ka dézigné péryod di sivilizasyon yan di ékritir otour di lanmè Méditérané, aprè Préistwè, é anvan Mwayen Aj. Majorité di istoryen yan ka estimé ki Antikité a ka koumansé o IVe milénèr av. J.-K. (3500 av. J.-K., 3000 av. J.-K.) ké envansyon di ékritir an Mézopotami é an Éjip, é ka wè so finisman douran grann envazyon érazyenn yan otour di Ve syèk (300 à 600). Dat senbolik sa roulativ à oun sivilizasyon ou oun nasyon. Dépozisyon di dannyé anprò romen d'Oksidan an 476 sa roun répèr koncansyonèl pou Éròp oksidantal, mè ròt born pé sa signifikativ di finisman di monn antik. Andan oun apròch érosantris, Antikité sa souvan rédwi à Antikité gréko-romenn dit Antikité klasik.

Andan Amérik ya, Antikité sa asosyé o sivilizasyon prékolonbyenn, si byen ki li ka koumansé ver 1200 anvan nou lè ké envansyon di sistèm d'ékritir piktogramm-idéyogramm pa Olmèk ya é ka achévé so kò annan koumansman di XVIe syèk ké arivé di Éropéyen yan, donj swivi dirèkman pa Lépòk modern (pa di Mwayen Aj).

## Nòt ké référans

## Wè osi
# Football

**Football** /futbol/ (annan lanng oral-a, pa apokop, foot-a), oben soccer /sɔkœʁ/ (an Amérik di Nò), sa roun èspò kolèktif ki ka jwé prensipalman so kò o pyé ké roun balon sférik. Li ka opozé Dé lékip di onz jouwò andan roun èstad, ki sa swé asou roun téren gazonné oben asou roun planché. Lòbjèktif-a di chak kan sa di mété balon-an annan but advèrs, san itilizé bra-ya, é di fè li pli souvan ki ròt lékip.

Kodifié pa Britannik o finisman di xixe syèk, football-a doté so kò an 1904 di roun fédératsyon entèrnasyonal, FIFA-a. Pratiké an 2006 pa anviron 264 milyon di jouwò atravè monn-an.

## Nòt ké référans

## Wè osi
# Lonn

| **Lonn** |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
|  |
| **Administrasyon** |
| **Péyi** | Rwéyonm-Ini |
| **Mèr** | Sadiq Khan |
| **Démografi** |
| **Jantilé** | Londonyen(n) |
| **Popilasyon** | 8 673 713 zab. (2015) |
| **Dansité** | 5 518 zab./km² |
| **Jéyografi** |
| **Altitid** | Min. 0 m – Max. 24 m. |
| **Siperfisi** | 157 200 ha = 1 572 km² |

**Lonn** (anglé: *London* [ˈlʌndən]), sitchwé annan Sidès-a di Grann-Brétagn, sa kapital-a ké pli grann lavil di Langlétè é di Rwayom-Ini. Lontan kapital di Anpir britanik, li sa dézòrmè syèj di Commonwealth of Nations.

Fondé i té gen prèsk 2 000 lan pa Romen-yan anba non-an di Londinium, Lonn té o xixe syèk lavil-a pli péplé di monn.

## Nòt ké référans

## Wè osi
# Aéronèf

Oun mongòlfyè
Oun **aéronèf** sa roun mwayen di transpò kapab di élvé so kò é di mouvwè so kò an altitid, osen di latmòsfè térès-a.

Syans-ya é tèknoloji-ya ka pèrmèt di konstrwi, konprann é kontrolé vòl-a ensi ki itilizé aéronèf-ya ka konpozé aéronotik-a.

Aéronèf-ya sa divizé an Dé klas prensipal an fonksyon di mwayen di sistantasyon ki itilizé. Aérostat-a ka itilizé oun fò èstatik pannan ki aérodib ka jénéré oun fòs dinamik pou ékilibré yé pwa ; nou ka dézigné yé souvan pa « pli léjé » oben « pli lou » ki lè-a. Konpozant vèrtikal-a di pousé-a di roun réyaktò oben di roun lafizé ka pèrmèt osi sistantasyon-an mè sa jénéralman itilizé rounso kou appweb é pannan roun kourt douré.

## Nòt ké référans

## Wè osi