Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Kadran solèr

Oun **kadran solèr** sa roun enstriman silansyé é immobil ki ka endiké tan solèr-a pa déplasman-an di lonm-an di roun lòbjè di fòrm ki varyab, gnomon-an oben èstil-a, asou roun sirfas, tab-a di kadran, ki asosyé à roun ansanm di gradjwasyon trasé asou sa sirfas. Tab-a sa jénéralman plann mè pouvé osi fika konkav, konvèks, sférik, silendrik, etc.

Gnomon-an ka endiké jénéralman lèr-a pa longò-a oben dirèksyon-an di so lonm. Asou kadran-yan kibkouran, éléman-an poté-lonm sa jénéralman roun aks (oben arèt di roun plan) enkliné paralèlman à aks-a di rotasyon di Latè-a oben aks-a di monn.

## Nòt ké référans

## Wè osi
# Linivèr

Gravir asou bwa dit « di Flammarion », lotò enkonnèt, gravi asou bwa, Pari (1888). Kolorizasyon : Heikenwaelder Hugo, Vyenn (1998).
**Linivèr**-a sa ansanm-an di tousa ki ka ègzisté, ki réji pa roun sèrten nonm di lalwa.

Kosmoloji-a ka sasé à apréyandé Linivèr-a di roun mannyè di wè syantifik, kou ansanm-an di matchè-a ki distribiyé annan lèspas-ran-an. Pou so pa, kosmoloji-a ka vizé à établi roun téyori di kréyasyon-an di Linivèr-a asou dé baz filozofik oben rélijyéz. Diférans-ya ant sa Dé définisyon-yan ki pa ka anpéché patché fizisyen di gen roun konsèpsyon finalis di Linivèr-a.

Si nou lé fè korèsponn mouvman-an dé galaksi ké lalwa fizik-ya tèl ki nou konsouvwè yé atchwèlman.

## Nòt ké référans

## Wè osi
# Sistèm solèr

**Sistenm solèr** (ké majiskil) oben **sistenm solèr** (san majiskil), sa nou sistenm planétèr ki konpozé di roun zétwèl, Solèy, ké dé lòbjè sélès défini ki ka gravité otour di li : lwit planèt-ya ki konfirmé ké yé 175 satélit natirèl ki konnèt (aplé izwèlman dé « lalin »), senk planèt nenn-yan ké milyar-ya di piti kò (grann majorité dé astéroyid ké ròt planèt minò, komèt-ya ké lapousyè entèrplanétèr-ya, etc.).

## Nòt ké référans

## Wè osi
# Mèrkir (planèt)

Mèrkir wè pa sonn MESSENGER-a, 14 janvyé 2008.
**Mèrkir** (senbòl : ) sa planèt-a pli pròch-a di Solèy-a mwen masiv-a di Sistenm solèr. So élwagnman o Solèy sa konpri ant 0,31 ké 0,47 inité astronomik (46 ké 70 milyon di kilomèt), sa ki ka korèsponn à roun èsantrisité òbital di 0,2 — pli di douz fwè sipéryò à sa di Latè, é di lwen pli élvé-a pou roun planèt di sistenm solèr. Li sa vizib à wéy-a touni dipi Latè-a ké roun djamèt ki aparanté di 4,5 à 13 ségonn d'ark, é roun magnitid ki aparant di 5,7 à −2,3 ; so òbsèrvasyon sa toutfwè té randé difisil pa so élongasyon ki toujou enféryò à 28,3° ki ka nwayé li pli souvan-an annan lékla-a di Solèy-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi
# Vénis (planèt)

Vénis an vrè koulò wè pa Mariner 10.
**Vénis** (senbòl : ) sa roun dé kat planèt télirik di Sistenm solèr. Li sa dézyenm planèt-a pa lòrf d'élwagnman o Solèy, ké sizyenm-an pa lamas oben pa tay dékrwasant.

Planèt Vénus-a té batizé di non di déyès Vénus-a di mitoloji romenn-an.

## Prézantasyon jénéral

Distans-a di Vénus o Solèy sa konpriz ant 0,718 ké 0,728 UA, ké roun péryòd òrbital di 224,7 jou. Vénus sa roun planèt télirik, kou sa égalman Mercure, Latè-a ké Mars. Li ka posédé oun chan magnétik trè fèb é pa gen pyès satélit natirèl.

## Nòt ké référans

## Wè osi
# Jupiter (planèt)

**Jupiter** (senbòl : ) sa roun planèt jéyant gazéz. A pli gròs planèt di Sistenm solèr, pli voliminéz ké masiv ki tout ròt planèt-ya réyini, ké senkyenm planèt-a pa so distans o Solèy(aprè Mercure, Vénus, Latè-a ké Mars).

Jupiter sa ensi ofisyèlman dézigné, daprè bondjé romen-an Jupiter, asimilé o bondjé grèk Zeus.

Senbòl astronomik-a di planèt-a té « ♃ », ki sa roun rouprézantasyon èstilizé di lafoud di Jupiter, oben ki dérivé di roun yéroglif oben, kou sala ka rousoti di sèrten papyrus d'Oxyrhynque, di lèt grèk-a zêta, inisyal di grèk ansyen Ζεύς(Zeús).

## Nòt ké référans

## Wè osi
# Pandoul (fizik)

An fizik, **pandoul** (oben pannyòl) sa roun sistenm osiyan ki, ékarté di so pozisyon d'ékilib, ka routounen an dékrivan dé osisyasyon, anba léfè-a di roun fòs, pa lègzanp pwa-a di roun mas. Mo-a pandoul, dû à Huygens, ka vini di laten pendere. Pandoul-a di Foucault sa roun dé pli konnèt.

Pa ayò, mo-a « pandoul » sa souvan itilizé annan sinonim di « pendoul senp », menm si so mouvman pli fika « pandoulèr » (nou ka palé ensi di pandoul konik). Anfen, mo-a « pandoul » ka dézigné à lorijin-an lòrlòj-ya don régilasyon-an té asiré pa osiyasyon-an di roun pandoul, aplé balansyé.

## Nòt ké référans

## Wè osi
# Jéoloji

Dizordonans angilèr di Siccar Point (Ékòs)
**Jéyoloji**-a (di grèk ansyen gê, Latè-a, ké logos, diskou-a) sa syans-a don prensipal-a lòbjè di étid sa Latè-a, é pli partikilyèrman litosfè-a. Disiplin majò dé syans di Latè-a, li ka bazé so kò an pronmyé lyé asou òbsèrvasyon-an, épi ka établi dé ipotèz ki ka pèrmèt di èspliké ajansman-an dè ròch ké dé èstriktir ki ka afèkté yé afen di an rikonstitchwé listwè-a é processus-ya ki an jé. Tèrm-an « jéyoloji » ka dézigné égalman ansanm-an dé karaktéristik jéyolojik di roun réjyon, é ka étann so kò à étid-a dé zas.

Jéyoloji modèrn-an ka pran fòrm à partir di xviie syèk, di dézi di konprann èstriktir-a di Latè-a é di roun sèrten nonm di mékanism à lorijin-an di fénomenm natirèl.

## Nòt ké référans

## Wè osi
# Lérazi

Kart di lokalizasyon di Lérazi.
Lérazi, ké Lafrik di Nò ké kòrn-an di Lafrik vizib
Wè di lémisfè lès-a di Latè-a dipi lèspas-a. Lérazi-a sa o nò di fotografi-a.
**Lérazi**-a sa roun tèrm jéyografik ki ka dézignen konjwentman Léròp ké Lazi antan ki kontinan inik, plito ki Dé kontinan séparé. Sa sipèrkontinan ka étann ensi so kò asou pli di 54 milyon di km2 ant loséyan Atlantik, à lwès, ké loséyan Pasifik, à lès.

## Définisyon

### Jéyografik

O sans jéyografik, Lérazi sa roun sipèrkontinan ki fòrmen di Léròp à lwès é di Lazi à lès. Lérazi sa pafwè li-menm enkli annan roun sipèrkontinan pli vas òkò ki ka konprann égalman Lafrik ki kouminéman dézignen Afro-Lérazi.

### Jéyolojik

Jéyolojikman, plak érazyatik-a pa ka konprann ni anba-kontinan endjen, ni pénensil Arabik-a (ki sa sitchwé asou roun plak tègtonnik détaché di Lafrik), ni Filipin-yan (ki sa asou plak filipin-an), ni lègstrenmité lès-a di Larisi (ki sitchwé asou plak nò-anmériken-an).

### Jéyopolitik

Konsèpsyon érazyen di Lérazi, sa dannyé ka korèsponn à parti nò-a di réjyon entèrmédjèr-a.
O sans jéyopolitik, Lérazi ka référé so kò à roun konsèpsyon politik : lérannism-an ki ka ankré Larisi (ròtfwè LRSS) annan mas kontinantal-a é ka tanté di roubalansé bò'd Lazi-a lérosantrism tradisyonnèl-a dé élit ris. Soulon sa dògtrin tèrm-an Lérazi pa ka dézignen ansanm-an ki fòrmen pa Léròp ké Lazi zonn entèrmédjèr-a ant Léròp ké Lazi.

Jòdla lérannism-an ka èsprimen ésansyèlman so kò atravè processus-a di lentégrasyon réjyonnal-a annan roun monn miltipolèr. Kouran érazyen-an ka pronnen roun rapròchman toujou pli fò ké konstrigsyon-an di Linyon érazyen -an asou modèl-a di Linyon éropéyen-an ki ka enskri so kò annan sa dògtrin jéyopolitik.

## Jéyografi

### Lanvironnman

Di mannyè di wè anvironnmantal, a roun antité byografik ki kowéran. Rézo ékolojik panéropéyen-an (REP) é èstratéji panéropéyen-an di divèrsité byolojik ké péyzajé-a ki ka pronmouvwè, soutni pa Progranm dé Nasyonzini pou lanvironnman-an (ONU) é Konsèy di Léròp, ka swété dévlopé roun mayaj ékolojik ki ka kouvri sa zonn.

## Popilasyon

### Démografi

Lérazi-a ka ébèrjé 4,9 bilyon di zabitan.

### Étnisité

O sans étno-antropolojik, ladjègtif « érazyen »-an pouvé dézignen roun moun métis, né di paran rèspègtivman blanng ké azyatik. Tèrm-an té fika fòrjé an Lendochin fransé.

## Kiltir

Group Muse-a roupran konsèp politik ké litérèr-a di Lérazi annan chanté-a United States of Eurasia ki tiré di yé sizyenm albonm, The Resistance.

## Nòt ké référans

## Lannègs

### Bibliyografi

### Artik konnègs

* Léròp
* Lazi