Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ekstenksyon di sé lèspès

*Dodo* sa roun légzanp di èstenksyon ki souvan sité...
An byoloji ké an ékoloji, **èstenksyon**-an sa disparisyon total-a di roun lèspès oben di roun group di takson, ki ka rédjwi ensi byodivèrsité-a.

Atravè évolisyon-an, di nouvèl lèspès ki ka aparèt pa processus-a di èspésyasyon-an — koté di nouvèl varyété di lòrganism-an ki ka émèrjé é ka dévlopé yé kò lò yé sa kapab di trouvé é d'èsplwaté oun nich ékolojik — é dé lèspès ki ka disparèt lò yé pli kapab di sirviv annan dé kondisyon ki ka chanjé oben fas à roun konkirans ki yé pa pouvé afronté.

## Nòt ké référans

## Annèks
# Charles Darwin

Darwin (1881)
**Charles Darwin** /tʃɑːlz ˈdɑː.wɪn/ (né 12 févriyé 1809 atè Shrewsbury annan Shropshire – mouri 19 avril 1882 atè Downe annan Kent-a) sa roun natiralis é paléyontològ anglé don travay-ya asou évolisyon-an dé lèspès vivant té révolisyoné byoloji-a ké so ouvraj *De l'origine des espèces* ki parèt an 1859. Sélèb osen di kominoté syantifik-a di so lépòk pou so travay asou téren-an é so sasé an jéyoloji.

## Nòt ké référans

## Wè osi
# Byoloji

**Byoloji**-a (di grèk bios « lavi » ké logos, « diskou ») sa syans di vivan. Li ka roukouvri oun parti dé syans di lanatir é di istwè natirèl dé vivan.

Lavi ka prézanté so kò anba dé nonbréz fòrm é à dé léchèl trè diférant, byoloji-a ka étann so kò di nivo molékilèr, a sala di sélil, épi di lòrganism, jouk nivo di popilasyon-an ké di ékosistèm-an.

## Étimoloji

Tèrm-an byoloji sa fòrmé pa konpozisyon dé Dé mo grèk bios (βιος) an fransé « lavi » ké logos (λογος) ki ka signifyé « diskou, palò ».

Sa néyolojism sa kréyé à finisman-an di xviiie syèk é o koumansman di xixe syèk ké di fason endépandant.

## Nòt ké référans

## Wè osi
# Métod syantifik

René Descartes, filozòf,matématisyen é fizisyen fransé, aktò di révolisyon syantifik-a, konsidéré kou fondatò di filozofi modèrn-an.
**Métòd syantifik** ka dézigné ansanm-an dé kannon ki ka gudé oben ki divèt gidé processus-a di prodiksyon dé konésans syantifik, ki a di òbsèrvasyon, di èspéryans, di rézonnman, oben di kalkil téyorik. Trè souvan, tèrm-an di « métòd » ka angajé lidé enplisit di so inisitŕ, rounso oprè di gran piblik ki di sèrten sasò, ki di sirkrwa ka konfann Li pafwè ké sèl métòd ipotétiko-dédiltiv. Étid-a dé pratik dé sasò ka révélé soupannan oun si grann divèrsité di démarch ké di disiplin syantifik ki lidé-a di roun inité di métòd-a sa randé trè problématik.

Sa konsta pa divèt soupannan fika tandé kou roun fòrm d'anarchism épistémolojik.

## Nòt ké référans

## Annèks
# Syans

Alégori di Syans-a pa Jules Blanchard. Sitchwé asou parvi di Lotèl di vil di Pari.
**Syans**-a sa ansanm dé konésans ké étid di roun valò inivèrsèl, ki karaktérizé pa roun lòbjè é roun métòd fondé asou dé òbsèrvasyon òbjèktiv vérifyab é dé rézonnman rigouré.

Volonté-a di kominoté syantifik, garant di atchwalizasyon di kontni dé syans, sa di prodjwi dé « konésans syantifik » à partir di métòd di envèstigasyon rigouréz, vérifyab é rouprodiktib. Kant o « métòd syantifik » é o « valò syantifik », li sa an menm tan prodjwi-a ké zouti di prodiksyon di sa konésans-ya é ka karaktérizé yé kò pa yé but, ki konsisté à pèrmèt di konprann é di èkspliké monn-an ké so fénomèn di mannyè pli élémantèr posib ki lé di di prodjwi dé konésans ki ka raproché so kò plis posib dé fè òbsèrvab.

## Nòt ké référans

## Wè osi
# Organism (fizyoloji)

Oun **òrganism** (di grèk organon, « enstriman »), oun òrganism vivan, sa, an byoloji é an ékoloji oun sistenm vivan konplèks, òrganizé é sa prodjwi-a di varyasyon siksésivman o kour di évolisyon-an. Li sa konstitchwé di roun oben plizyò sélil vivant (nou ka palé alò, rèspèktivman, di lòrganism inisélilèr oben miltisélilèr). Òrganism vivan-yan sa klasifyé an lèspès ki ka partajé dé karaktéristik jénétik, byolojik ké mòrfolojik komin.

Lòrganism konplèks-ya, miltisélilèr, sa konstitchwé di roun ansanm di sélil vivant diféransyé, ki ka asiré dé fonksyon èspésyalizé é ka opéré di mannyè konsèrté. Sa selil-ya ka dérivé an jénéral di roun projénitris inik é ka partajé menm patrimwann jénétik-a. Yé ka entéraji di fason pou fonksyonnen kou roun ansanm èstab dinamikman.

## Nòt ké référans

## Wè osi
# Anatomi

Ilistrasyon di trété di anatomi *De humani corporis fabrica* di André Vésale.
**Anatomi**-a (anprenté o ba laten anatomia« disèksyon », isou di grèk ἀνατέμνω(ànatémno)', di ἀνά – ana, « an roumontan », kŕ τέμνω – temnō, « koupé ») sa syans-a ki ka dékri fòrm-an ké èstriktir-a dé lòrganism vivan ké di yé parti (lòrgann, tisou). Nou pouvé notaman distengé anatomi zannimo-a (é an partikilyé anatomi moun-an, trè enpòrtant an médsin) ké anatomi véjétal-a (ki sa roun branch di botanik-a).

## Nòt ké référans

## Wè osi
# Byochimi

Rouprézantasyon tridimansyonèl di néraminidas.

**Byochimi**-a etid-a dé réyaksyon chimik ki ka déroulé so kò osen dé fika vivan, é notaman annan sélil-ya. Konplèksité-a dé processus chimik byolojik sa kontrolé atravè signalizasyon sélilèr-a é transfè-ya d'énèrji o kour di métabolism. Dipi roun dimi-syèk, byochimi sa parvini à randé kont di roun nonm konsidérab di processus byolojik, o pwen ki pratikman tout domenn-yan di byoloji-a, dipi botanik-a jouk médsin-an, sa jòdla angajé annan sasé byochimik-a, é menm byotèjnolojik.

*
*
*
* EIF4A1
* hsp70

## Nòt ké référans

## Wè osi
# Konpòrtman

Tèrm-a « **konpòrtman** » ka dézigné aksyon-yan di roun vivan. Nou ka itilizé li notaman an étoloji (moun ké zannimo) oben an psikoloji syantifik. I pouvé osi konsidéré kou ékivalan di kondjwit annan apròch psikanalitik.

## Jénéralité

Konpòrtman-an di roun vivan sa parti di so aktivité ki ka manifèsté so kò à roun òbsèrvatò. Konpòrtman-an dé zannimo, moun ké pa-moun, pouvé fika dékri kou ansanm dé aksyon ké réyaksyon (mouvman, modifikasyon fizyolojik, èksprésyon vèrbal, etc.) di roun endividi annan roun sitchwasyon ki bay.

## Nòt ké référans

## Wè osi
# Jéyografi

Kart di Latè.
**Jéyografi**-a (di grèk ansyen γεωγραφία – geographia, konpozé di « η γη » (hê gê) (Latè) é « γραφειν » (graphein) dékri, épi di laten geographia, litéralman amòrfwazé pa « désen di Latè ») sa roun syans ki gen pou òbjè dèskripsyon di Latè é an partikilyé étid-a dé fénomèn fizik, byolojik é di moun ki ka prodjwi so kò asou glòb térès. Pòrtay di enfòrmasyon jéyografik di gouvèrnman di Québec ka défini jéyografi-a kou « roun syans di konésans-a di laspè atchwèl, natirèl é di moun di sirfas térès. Li ka pèrmèt di konprann òrganizasyon spasyal di fénomèn (fizik oben di moun) ki ka manifèsté so kò annan nou anvironnman é ka fasonnen nou monn ».

## Nòt ké référans

## Wè osi
# Ékoloji

**Ékoloji**-a, égalman konnèt anba non-yan di byoékoloji, byonomi, oben syans di anvironnman-an oben anvironnmantal, sa syans-a ki ka étidjé fika moun-yan annan yé milyé ké entéraksyon-yan ant yé.

Tèrm-an ékoloji ka vini di grèk oikos(kaz, labita) ké logos (diskou) : a syans-a di kaz-a, di labita. Li té envanté an 1866 pa Ernst Haeckel, byolojis alman pro-darwinis. Annan so ouvraj *Morphologie générale des organismes*, i ka dézigné pa sa tèrm « syans-a dé rélasyon dé òrganism ké monn anvironan-an, ki-lé-di, annan roun sans larj, syans-a dé kondisyon di ègzistans ».

## Nòt ké référans

## Wè osi
# Grès antik

Kart di Grès antik o ve syèk anv. J.-K.
Ésprésyon « **Grès antik** » ka voyé sivilizasyon dé pèp di lanng é di kiltir grèk douran Antikité-a. Nou ka tandé pafwè pli présizéman pa Grès antik, Grès klasik, an partikilyé Athènes di ve syèk anv. J.-K., sala di Périclès é di trajédi-a, é sala di ive syèk anv. J.-K., di Platon é d'Aristote. Toutfwè, kiltir grèk ka dévlopé so kò pli bònò : épopé-ya di Iliad ké di Odyssée ka roumonté san dout o viiie syèk anv. J.-K. Li osi konsèrvé oun réyèl dinamism o kour dé syèk swivan, pannan lakèl li ka étann so kò annan di nonbréz ròt réjyon.

## Wè osi
# Mwayen-Aj

**Mwéyen Laj** sa roun péryòd di listwè di Léròp, ki ka étann sokò di Ve syèk jouk XVe syèk, ki ka koumansé ké déklen-an di Lanpir ronmen di Lògsidan é ka tèrminen pa Rounésans-a ké Grann dékouvèrt-ya. Sitchwé ant Lantikité-a ké lépòk modèrn-an, péryòd-a sa sibdivizé ant rot Mwéyen Laj (VIe – Xe syèk), Mwéyen Laj santral (XIe – XIIIe syèk) ké Mwéyen Laj tardiv (XIVe – XVe syèk).

Dépopilasyon-an, dézirbannizsyon-an ké migrasyon-yan di Lantikité tardiv ka pourswiv yékò pannan Rot Mwéyen Laj ké anvayisò barbar-ya ka fondé tchèk rwéyonm nòv asou téritwè-a di ansyen Lanpir ronmen di Lògsidan.

## Nòt ké référans

## Wè osi
# Fungi

Règn dé **Fungi**, osi aplé **Mikota** oben **Mysèt** oben **fonj**, ka konstitwé oun takson ki ka rougroupé dé òrganism ékaryot aplé pli kominéman chanpignon. Sa règn ki ka konstitchwé oun larj group divèrsifyé, dipi dé òrganism inisélilèr (lévir) oben plirisélilèr (mwazisir) mikroskopik, envizib pou wéy touni, jouk o « chanpignon sipéryò » doté pli souvan-an di roun pyé ké di roun chapo, ki pronmennò ka rékolté.

Ègzistans similtané-a di roun parwa sélilèr périférik ké di vakiyòl tirjèsant annan sitoplasm-an, rapròch-ya dé véjétal okèl nou ka rataché yé ròtfwè, alò ki yé kò véjétatif ki pa diféransyé é yé parwa peptido-poliyosidik ka distengé yé dé plant.

## Nòt ké référans

## Wè osi
# Thomas d'Aquin

Saint Thomas d’Aquin, *le docteur angélique*
Rétab di Carlo Crivelli (1494)
**Thomas d'Aquin** (né an 1224/1225 of chato de Roccasecca prè d'Aquino, an Itali di Sid, mouri 7 mars 1274 atè abbaye di Fossanova prè di Priverno annan Latium-an), sa roun rélijyé di lòrd dominiken-an, sélèb pou so òv téyolojik é filozofik. Konsidéré kou roun dé prensipal mèt di filozofi skolastik-a é di téyoloji katolik, li té kanonizé 18 jwiyé 1323, épi proklamé dòktò di Légliz-a pa Pie V, an 1567 é patron dé linivèrsité, lékòl ké akadémi katolik, pa Léon XIII an 1880.

## Nòt ké référans

## Annèks
# Koran

Koran
**Koran**-an (an arab : القُرْآن, al-Qor’ân?, ki ka signifyé « résitasyon-an ») sa tèks sakré-a di islam-an. Pou musulman-yan, li ka roupran palò di Bondjé. Sa Liv ka rété pronmyé é pli ansyen dokiman litérèr, konplè ké otantik ki konnèt an arab jouk jòdla alò ki tradisyon musulman ka prézanté li kou pronmyé ouvraj an arab « klèr » oben « pir », ké karaktèr èspésifik d'inimitabilité annan bèlté-a ké annan lidé-ya.

## Nòt ké référans

## Wè osi
# Rounésans

*Wonm di Vitruv* di Léonard de Vinci.
*Cornelis Aerentsz van der Dussen* di Jan van Scorel, (vers 1535), Weiss Gallery, Lonn.Désen di servo andan *De humani corporis fabrica* di André Vésale.
**Rounésans**-a sa roun péryòd di lépòk modèrn asosyé à roudékouvèrt di litératir-a, filozofi-a ké dé syans di Antikité-a, ki gen pou pwen di dépar Rounésans italyenn-an. An léfè, Rounésans naquit atè Florence (an Itali) gras o artis ki té pouvé ésprimé libman yé lar : oun Pré-Rounésans té ka prodjwi so kò annan plizyò vil d'Itali dè xiiie é xive syèk (Duecento et Trecento), ka propajé so kò o xve syèk annan pli grann parti di Itali, an Èspagn, annan sèrtenn anklav d'Éròp di Nò é d'Almagn, anba fòrm-a di sa ki nou ka aplé Pronmyé Rounésans (Quattrocento), épi té ka ganyen ansanm-an di Éròp-a o xvie syèk(Cinquecento).

## Nòt ké référans

## Wè osi
# Archaea

**Arché**-ya, oben **Archaea** (di grèk ansyen ἀρχαῖος, « orijinèl, primitif »), ansyennman aplé archéyobaktéri, sa dé mikrolòrganism inisélilèr prokaryot, ki-lé-di dé fika vivan ki konstitchwé di roun sélil inik ki pa konprann ni nwayo ni òrganit, an menm tan ki baktéri-ya. Ké aparans souvan sanblab à sa dannyé-ya, arché-ya té lontan konsidéré kou dé baktéri èstrèmofil partikilyèr, jouk sa ki ka sasé filojénétik-ya asou prokaryot-ya, koumansé an 1965[2], ka abouti, ké travay-ya di Carl Woeseet George E. Fox, à piblikasyon-an an 1977 di roun pyébwa filojénétik ki fondé asou sékans-ya dé jenn d'ARN ribosomik dé lòrganism ki étidjé, pyébwa annan lakèl prokaryot-ya té sendé an Dé domenn distenk, sa di baktéri ké sa dé arché.

## Nòt ké référans

## Artik konnèks
# Baktéri

Tèrm-a **baktéri** sa roun non vèrnakilèr ki ka dézigné sèrten òrganism vivan mikroskopik é prokaryòt prézan andan tout koté. Pli souvan iniséloulèr, yé sa pafwè plirisélilèr (jénéralman filamantéz), laplipa dé lèspès baktéryenn ki pa ka viv endividjwèlman an souspansyon, mè an kominoté konplèks adéran à dé sirfas osen di roun jèl miké (byofilm).

Baktéri-ya pli gròs ka mizouré pli di 2 μm é, jouk o koumansman di xxie syèk, èspésyalis ka konsidéré ki pli piti té ka mizouré 0,2 μm, mè i ka ègzisté dé « iltramikrobaktéri », osi an d'lo dous.

## Nòt ké référans

## Wè osi
# Ékaryota

**Ékaryot**-ya (oben **Ékaryota**) sa roun domenn ki ka rougroupé tout lòrganism-yan, inisélilèr oben plirisélilèr, ki ka karaktérizé so kò pa prézans-a di roun noyo é jénéralman di mitochondri annan yé sélil. I ka opozé so kò o domenn dé Eubacteria ké dé Archaea.

Soulon nomanklatir di Whittaker ké Margulis (1978), Ékaryot-ya ka rasanblé kat gran règn di monn di vivan : zannimo-ya, chanpignon-yan, plant-ya ké protis (oben protozoèr-ya), okèl i ka konvni d'ajouté kromis-ya soulon nomanklatir di Cavalier-Smith (1981), sa dannyé ka propozé an 1998 d'entégré sa règn-yan annan Dé anpir-ya dé Prokaryota ké Eukaryota.

## Nòt ké référans

## Wè osi
# Viris

Oun **virus** sa roun ajan enfèktché ki ka nésésité oun lot, souvan roun sélil, don li ka itilizé métabolism-an é so konstitchwan-yan pou répliké so kò. Nou ka konsidéré li kou fézan parti dé akaryot.

Virus-ya ka ègzisté anba fòrm-an èstra-sélilèr (inité matéryèl endépandant ki aplé viryon lòské i gen roun kapsid oben, pou tchèk fòrm, viroyid) oben entra-sélilèr (virus entégré anba fòrm dòrmant oben ki ka détourné aktivman machinri sélilèr-a o profi di so réplikasyon). Anba fòrm-an entrasélilèr (à enteryò-a di sélil lot-a), virus-ya sa dé éléman jénétik ki pouvé répliké so kò an parazitan tout oben parti-a di métabolism di sélil lot-a, ki sa swé entégré à riun kromosom di jénom lot (nou ka palé alò di provirus) oben paralèlman à li (ka pa lègzanp de izin à virion).

## Nòt ké référans

## Wè osi
# Zooloji

Zoolojis (Torben B. Larsen) ki ka òbsèrvé oun kaméléyon
**Zooloji**-a (dé tèrm grèk ζῷον, zôon, zannimo, jé λόγος, logos, diskou-a) sa syans-a ki ka étidjé zannimo-ya. Èspésyalis-ya di sa disiplin sa kalifyé dé zoolojis-ya(pafwè, di zoològ-ya).

Rougroupan plizyò disiplin é j'ai itilizé di nonbréz tèknik, sa syans ka lantman élaboré so kò o kour dé syèk dipi Préistwè-a. Istorikman, pronmyé réflèksyon syantifik ki sa konsèrné zooloji-a ki nou té transmèt sa sa-ya d'Aristote. Grann tantativ-ya di klasifikasyon dé lèspès zannimo térès nonbréz é souvan roumanyé dipi sa lépòk.

## Nòt ké référans

## Wè osi
# Botanik

Alégori di botanik-a.
**Bontanik**-a, nonmen oparanvan fitoloji, sa syans-a ki konsakré à étid-a dé véjétal (di grèk βοτανική; féminen di mo βοτανικός ki ka signifyé « ki ka konsèrnen radjé-ya, plant-ya »). Li ka prézanté plizyò fasèt ki ka rataché li o ròt syans di vivan. Botanik jénéral-a ka roukouvri taksinomi-a (dèskripsyon dé karaktèr djagnostik ké diféransyèl), sistenmatik-a (dénonmman ké klarifikasyon dé takson annan roun sèrten lòrd), mòrfoloji véjétal-a (ki ka dékri lòrgann-yan oben parti-ya dé véjétal), istoloji véjétal-a, psikoloji véjétal-a, byojéyografi véjétal-a ké patoloji véjétal-a. Sèrtenn disiplin, kou dandroloji-a, sa èspésyalizé asou roun anba-ansanm dé véjétal.

## Nòt ké référans

## Wè osi