Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Lannen

Oun **lannen** sa roun entèrval di tan défini konvansyonèlman andan kad di roun kalandriyé, égal à roun nonm antché di jou, é plis oben mwen pròch di lannen tropik ki ka korèsponn à péryodisité dé sèzon térès.

Douré di toun lannen é so koumansman pouvé varyé soulon kalandriyé konsidéré ; douré di lannen tropik sa li-menm sijèt à dé varyasyon o kour dé lonng péryòd.

Dis lannen ka fòrmé oun déséni, san roun syèk é mil roun milènèr. Kat lannen ka fòrmé oun olenpyad ; oun lous sa roun péryòd di senk lannen.

## Wè osi

* Jou
* Simèn
* Mwa
# Latè

Latè wè o nivo di so ékwatò, ké roun panorama asou Afrik-a.

**Latè** (senbòl astronomik : ) sa roun planèt di Sistèm solèr, trwazyèm pli pròch di Solèy é senkyèm pli grann, an tay kou an mas, di sa sistèm planétèr don li sa osi pli masiv dé planèt télirik.

## Dèskripsyon

Latè fòrmé so kò i té gen 4,54 milyar di lannen anviron é lavi-a té aparèt mwen di roun milyar di lannen plita. Planèt-a ka abrité dé milyon di lèspès vivant, don moun-yan. Byosfè-a di Latè té fòrtman modifyé latmòstfè-a ké ròt karaktéristik abyotik di planèt-a, ki ka pèrmèt proliférasyon-an d'òrganism aérobi di menm ki fòrmasyon-an di roun kouch d'ozonn, ki asosyé o chan magnétik térès, ka bloké oun parti dé réyonnman solèr, ki ka pèrmèt ensi lavi asou Latè.

## Kronoloji

Laj di Latè sa jòdla èstimé à 4,54 milyar di lannen. Listwè-a di Latè sa divizé an kat gran entèrval di tan, nonmen éon.

## Fòrm ké tay

### Fòrm

Konparézon dé tay dé planèt télirik ké di gòsh à drèt : Mèrkir, Vénis, Latè ké Mars.
Fòrm-a di Latè sa aproché pa roun élipsoyid, oun sfè aplati o pol. Rotasyon-an di Latè ka antréné aparisyon-an di roun léjé bourlè di sòrt ki djamèt à ékwatò-a sa 43 kilomèt pli lonng ki djamèt polèr (di pol Nò o pol Sid).

## Nòt ké référans

## Wè osi
# Lendi

**Lendi** a jou di lasimèn ki ka siksédé o dimanch é ki ka présédé mardi. Tradisyonèlman dézyèm jou di lasimèn, li sa konsidéré aprézan kou ponmyé jou di lasimèn annan sertenn péyi.
# Mardi

**Mardi** a jou di lasimèn ki ka siksédé o Lendi é ki ka présédé Mèrkrédi. Tradisyonèlman trwazyèm jou di lasimèn, li sa soupandan konsidéré dèrnyèrman kou dézyèm jou di lasimèn annan sertenn péyi.

Sé ròt jour di lasimèn sa Lendi, Mèrkrédi, Jédi, Vandrédi, Sanmdi ké Dimanch. Annan nòrm ISO, mardi sa kodé pa chif 2.
# Mèrkrédi

**Merkrédi** sa abitwèlman konsidéré kou trwazyèm jou di lasimèn, notaman annan kalandriyé grégoryen ; ofon sertenn ròt kalandriyé, a katriyèm jou. Merkrédi sa jou di lasimèn ki ka siksédé mardi é ki ka présédé Jédi.
# Jédi

**Jédi** sa katriyèm jou di lasimèn sivil annan plizyò péyi. Li sa senkyèm di lasimèn krétyenn, di lasimèn jwiv é di lasimèn mizilmàn. I ka siksédé mèrkrédi é ka présédé vandrédi.

Nòrm ISO ka kodé jédi pa chif 4. Oun nòrm résant ISO 8601 ka dézigné jédi kou milyé di lasimèn. Sé jédi di roun lannen ka déterminé nimérotasyon di sé simèn : simèn 1 sa prémyé ki ka konténi oun jédi.
# Vandrédi

**Vandrédi** a senkyèm jou di lasimèn si nous ka konsidéré ki lasimèn ka koumansé lendi é sizyèm si nous ka konsidéré ki lasimèn ka koumansé dimanch. Nòrm ISO 8601 ka kodé vandrédi pa chif 5.
# Dimanch

**Dimanch** sa sétchenm ké dannyé jou di lasimenn sivil annan plizyò péy di monn. Nòrm entèrnasyonnal ISO 8601 ka konsidéré ki dimanch ka fronmen simenn-an é sa kodé ké chif 7.
Pou sé rélijyon biblik, dimanch a pronmyé jou di lasimèn musulmanjoudaïsm, jwiv, krétyenn. Pou sé krétyen, dimanch-a ka rouprézanté jou di rézireksyon di Kris ensi ki di lapantekot. Sélon tout vrésanblans, sé pré krétyen té ka réini yé kò déjà dimanch-a pou sélébré kilt-a é pou partajé lasèn,.

St Michael's Church Autel Majeur
An Léròp, dimanch-a sa konsidéré kou roun jour di répo dépi règn di amprèr romen Constantin Ié ki fè di li « Jou di Solèy » pa oun lalwa di 7 mars 321 an omaj o Solèy envenki.

## Nòt ké référans
# Simèn

**Simenn**-an oben **lasimenn**-an (di laten septimana : « sètchenm »), abréjé an « sim. », sa roun péryòd di sèt jou konsékitif.

Ladjèktif ki ka korèsponn à sa lèbdomadè (di laten hebdomadarius ki ka signifyé « simennyé », li-menm di grèk ἑβδομάς [jénitif ἑβδομάδος] (hebdomas, hebdomados) : « group di sèt, sètenn »). Itilizé kou non, tèrm-an-an ka dézigné oun piblikasyon ki ka parèt chak simenn.

## Jou di lasimèn

Oun simèn ka konporté sèt jou : voisi yé non, abrévyasyon ké yé étymoloji :

| **Jou** | **Abr.** | **An laten** | **Signifyan** |
| --- | --- | --- | --- |
| Lendi | len. | *Lunæ dies* | jou di lalin (grek é laten : di déès Artémis/Diane) |
| Mardi | mar. | *Martis dies* | jou di Mars (grek é laten : di bondjé Arès/Mars) |
| Mèrkrédi | mèr. | *Mercurii dies* | jou di Mercure (grek é laten : di bondjé Hermès/Mercure) |
| Jédi | jéd. | *Jovis dies* | jou di Jupiter (grek é laten : di bondjé Zeus/Jupiter) |
| Vandrédi | van. | *Veneris dies* | jou di Vénus (grek é laten : di déès Aphrodite/Vénus) |
| Sanmdi | san. | *Sambati dies* | jou di Saturne (grek é laten : di bondjé Cronos/Saturne) é di Chabbat (ofon judaïsme-a) |
| Dimanch | dim. | *Dominica dies* | jou di Solèy, an fransè jou di Ségnè, pa kontraksyon di *dies dominica* |

## Nòt ké référans

## Wè osi

* Jou
* Mwa
* Lannen
# Ségonn

**Ségonn** sa roun inité di mizour di tan di senbòl **s** (san pwen abrévyatif).

Kalitativman, ségonn sa oun douré égal a swasantyèm parti di minout (oun minout sa dékompozé an 60 ségonn), minout-a sa li-mèm swasantyèm parti di lò.

Sa dayò étymoloji di mô ki ka vini di kréyòlizasyon ékourté di eksprésyon minutum secunda an laten médyéval, ki ka litéralman signifyé minout di ségonn rang, pli présizéman ségonn divizyon di lò.
# Minout (tan)

Oun **Minout** sa oun inité pratik di mizour di tan. Byen ki an dèrò di Systèm enternasyonal (SE), li sa itilizé kominèman. Minout-a sa défini kou oun douré di 60 ségonn. Oun lò gen 60 minout.
# Mwa

Oun **mwa** sa roun inité di tan itilizé andan kalandriyé-ya, ki ka korèsponn à roun divizyon di lannen.

Annan kalandriyé solèr ògsidantal-ya, oun mwa sa défini kou roun douzyenm di lannen, li-menm bazé asou lannen tropik, chak mwa ka konté roun nonm varyab di jou. Ròt tip di kalandriyé ka itilizé dé définisyon diférant, kou kalandriyé linè-ya, bazé asou linézon-yan. Ròt-ya ka dékoupé tan di mannyè arbitrèr san korèspondans ké dé fénomenn astronomik kou sèrten kalandriyé aztèk pou lakèl péryod-ya ki ka korèsponn sa aplé dé tréséna.

Sof annan ka di roun dat ki ka évoké oun évenman istorik, mwa ka ékri nòrmalman, an miniskil : nou ké kkdonk ékri « 5 out », mè « 10 Jen ».

Mwa-a pouvé divizé so kò an 3 parti :

* Pronmyé (1-10) a koumansman di mwa ;
* Dézyenm (10-20) a lamotché di mwa ;
* Trwazyenm é dannyé parti (20-30) sa konsidéré kou finisman-an di mwa.

## Étimoloji

Mo « mwa » ka provini di laten *mensis* (« mwa »), ka provini li-menm di endo-européyen komen \*mḗh₁n̥s (« lalin » oben « mwa »).

## Abrévyasyon

Abrévyasyon-yan ki ka swiv sa kouraman itilizé :

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Mwa | Janvyé | Févriyé | Mars | Avril | Mè | Jen | Jwiyè | Oût | Sèptanm | Òktòb | Novanm | Désanm |
| Abrévyasyon | janv. | fév. | mars | av. | mè | jen | jwi. | out | sèp. | òk. | nov. | dés. |

Abrévyasyon'yan sa « obténi pa apokop (souprésyon é lèt final), koupé aprè roun konsonn é divan oun vwayèl, lésan soubsisté oun fraksyon signifikativ di mo abréjé ».

* Pa ayò, « nou ka konsèrvé tou konsonn inisyal di pronmyé silab tronké-a ».

Konpléman di enformasyon:

| Non di sé mwa | Niméro | Abrévyasyon kourant | Kod ké roun karaktèr | Kod ké dé karaktèr | Kod bileng | Kod ké trwa karaktèr |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Janvyé | 01 | janv. | J | JÉ | JA | JAN |
| Févriyé | 02 | févr. | F | FÉ | FE | FÉV |
| Mars | 03 | mars | M | MS | MR | MAR |
| Avril | 04 | avr. | A | AL | AL | AVR |
| Mè | 05 | mè | M | MÈ | MA |  |
| Jen | 06 | jen | J | JN | JN | JEN |
| Jwiyè | 07 | jwi. | J | JW | JL | JWI |
| Oût | 08 | oût | O | OU | AO | OÛT |
| Sèptanm | 09 | sèpt. | S | SÈ | SE | SÈP |
| Òktòb | 10 | okt. | O | OK | OC | OKT |
| Novanm | 11 | nov. | N | NO | NO | NOV |
| Désanm | 12 | dés. | D | DÉ | DE | DÉS |

## Nòt ké référans

## Wè osi

* Jou
* Simèn
* Lannen
# Solèy

Solèy
**Solèy**-a (senbòl astronomik : ) sa zétwèl-a di Sistenm solèr. Annan klarifikasyon astronomik-a, a roun zétwèl du tip nenn jòrn di roun lamas di anviron 1,9891 × 1030 kg, ki konpozé di idrojenn(75 % di lamas-a oben 92 % di volim) é d’élium (25 % di lamas-a oben 8 % di volim). Solèy-a ka fè parti di galaksi-a ki aplé Vwa lakté-a é ka sitchwé so kò à anviron 8 kpc (∼26 100 a.l.) di sant galaktik. Otour di li ka gravité Latè-a (à vitès-a di 30 km/s), sèt ròt planèt, omwen senk planèt nenn, di trè nonbré astéroyid ké komèt é roun bann di lapousyè. Solèy-a ka rouprézanté à li sèl anviron 99,854 % di lamas-a di Sistenm solèr ensi konstitchwé, Jupiter ka rouprézanté pli dé Dé tchèr di rès.

## Nòt ké référans

## Wè osi
# Kalandriyé

Kalandriyé endou
Oun **kalandriyé** sa roun sistenm di roupéraj dé dat an fonksyon di tan.
Oun tèl sistenm té envanté pa wonm-yan pou divizé é òrganizé tan-an asou dé long douré. Òbsèrvasyon dé fénomenn péryodik di milyé koté yé té ka rété - kou dépalsman kotidjen di lonm, routour dé sézon oben sik linéyèr - té sèrvi kou probmyé référans pou òrganizé lavi agrikòl-a, sosyal é rélijyéz dé sosyété.

Kalandriyé-a ki itilizé jòdla annan majò parti-a di monn-an sa kalandriyé grégoryen-an.

## Not ké référans

## Wè osi
# Lavi

Diférant fòrm di Lavi.
**Lavi** sa roun fénomèn natirèl òbsèrvé un phénomène naturel observé jòdla inikman asou Latè. Lavi ka manifèsté so kò à travèr dé striktir matéryèl aplé òrganism vivan, roukonésab pa grann konplèksité di yé striktir entèrn ké yé aktivité otonom.

Prensipal karaktéristik di roun vivan, pa rapòr o òbjè inanimé é o machin, sa ki li sa « roun kò ki ka fòrmé limenm so pròp sibstans » à partir di sala ki li ka pwizé annan milyé-a. Di sa fénomèn d'asimilasyon, ka dékoulé tout ròt fénomèn pròp o vivan : réjénérasyon-an ké rounouvèlman di yé tisi, rouprodiksyon-an ké dévlopman-an di lòrganism é anfen évolisyon-an o kour di tan pa akizisyon di lòrgann divèrsifyé é di fakilté pli éminant. Yé ka distengé yé kò égalman pa fè-a ki yé ka ékarté yé kò dourabman di lékilib tèrmodinamik soulon roun processus aplé homéostasie.
# Dat

Moniman di flèr o Keukenhof pou entronizasyon di Willem-Alexander rwa di sé Péyi-Ba.
**Dat** a, o sans izwèl, oun endikasyon di tan ki ka sasé a défini oun jou inik, jénéralman di kalandriyé grégoryen. Nou ka itilizé notaman pou roupéré, ké lò, oun évènman tanporèl bay.

Kalandriyé grégoryen, itilizé jodla pa laplipa di sé péyi éropéen, ka bazé yé kò asou oun lannen térès, oun révolousyon di Latè otour di so Solèy. Li ka dékoupé lannen an douz mwa, pou oun total di 365 jou.
# Lalin

Foto di Lalin-an.
**Lalin**-an (senbòl astronomik : ) sa inik satélit-a di Latè-a. Swivan dézignasyon sistématik-a dé satélit, Lalin-an aplé Latè I; soupannan an pratik sa fòrm pa sa itilizé. Li sa senkyenm pli gran satélit di Sistenm solèr, ké roun djamèt di 3 474 km. Distans mwayenn-an ki ka séparé Latè-a di Lalin-an sa di 381 500 km.

Lalin-an sa pronmyé ké sèl lòbjè ki pa térès ki vizité pa Wonm-an. Pronmyé-a ki maché asou'l sa astronot amériken-an Neil Armstrong 21 jwiyé 1969. Aprè li, onz ròt wonm té foulé sòl-a di Lalin-an, tout manm di program Apollo.

## Nòt ké référans

## Wè osi
# Lastronnonmi

Nébiléz M17 : fotografi ki té pran pa téléskòp Hubble.
**Lastronnonmi** sa syans-a di òbsèrvasyon-an dé ròt, sasan à èspliké yé lorijin, yé évolisyon, ensi ki yé propriyété fizik é chimik. Ké pli di 5 000 lan di listwè, lorijin-ya di astronomi ka roumanté odéla di Antikité-a annan pratik rélijyéz préistorik. Lastronnonmi sa roun dé rar syans koté amatò-ya ka jwé òkò roun rol aktif. Li sa pratiké à tit di lwézir pa roun larj piblik di astrononm anmatò.

## Nòt ké référans

## Wè osi
# Sistèm enternasyonal di inité

Enstriman di mizour izwèl.
**Sistenm entèrnasyonal d'inité** (abrégé an **SE**), ensi purée di **sistenm métrik**, sa sistenm d'inité ki pli larjman anplwa o monn (li pa ofisyèlman itilizé o Étazini, o Libérya é an Birmani). A roun sistenm désimal (nouka pasé di roun inité à so miltip-ya oben anba-miltip-ya à lèd-a di pwisans di 10) sof pou mizour-a di tan é d'ang. A Konférans jénéral-a dé pwa mizour, ki ka rasanblé dé délégé dé Léta manm di Konvansyon di Mèt-a, ki ka désidé di so évolisyon, tout kat lan, à Pari. Abrévyasyon-an di « Sistenm entèrnasyonal » sa SI, pé enpòrt lanng ki itilizé.

Nòrm entèrnasyonal-a ISO 80000-1:2009 ka dékri inté-ya di Sistenm entèrnasyonal é roukoumandasyon pou anplwa-a di yé miltip é di sèrtenn ròt inité.

## Nòt ké référans

## Wè osi
# Ordinatò

Oun **òrdinatò** sa roun sistenm di trétman di enfòrmasyon-an ki progranmab tèl ki défini pa Turing é ki ka fonksyonnen pa lèktir sékansyèl-a di roun ansanm di enstriksyon, òrganizé an progranm, ki li ka fè ègzékité dé opérasyon lojik é aritmétik. So striktir fizik atchwèl ka fè ki tout opérasyon-yan ka répozé asou lojik binèr-a é asou dé nonm fòrmé à partir di chif binèr. Dè so miz anba tansyon, roun òrdinatò ka ègzékité, roun aprè ròt, dé enstriksyon ki ka fè'l li, manipilé, épi réyékri roun ansanm di doné détèrminé pa roun mémwar mouri d'amòrsaj (Boot ROM, BIOS, UEFI, etc.). Dé tès é dé so kondisyonèl ka pèrmèt di pasé à enstriksyon-an swivant é kidonk d'aji diféraman an fonksyon dé doné oben dé nésésité di moman oben di anvironnman-an.

|

Diféran modèl di òrdinatò
(kliké pou agrandi)
## Nòt ké référans

## Wè osi