Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Filipin

| **Répiblik di sé Filipin Republika ng Pilipinas (fil) Republic of the Philippines (en) República de Filipinas (es)** |
| --- |
|   |
|  |  |
|  |
| Lanng ofisyèl | Filipino, èspangnòl |
| Kapital | Manille |
| Siperfisi total | 300 400 km² |
| Jantilé | Filipen(n) |
| Popilasyon total | 100 003 378 zab. (2014) |

**Filipin**, an form long **Répiblik di sé Filipin** (an filipino Pilipinas é Republika ng Pilipinas, an anglè Philippines é Republic of the Philippines, an espagnol Filipinas é República de Filipinas, an fransè République des Philippines, an ilocano Filipinas é Republika ti Filipinas, an cebuano Pilipinas é Republika sa Pilipinas), sa roun péyi di Azi di Sid-Ès konstitchwé di oun archipel di 7 107 lill don onz ka totalizé pli di 90 % di sé latè é don enpé pli di 2 000 sèlman sa abité, alò ki anviron 2 400 lil pa menm gen non.
# Avortman

**Avòrtman**-an ka défini so kò kou entéripsyon-an di processus di jèstasyon, a dévlopman-an ki ka koumansé à konsèpsyon pa fékondasyon-an di roun ovil pa roun spèrmatozoyid ki ka fòrmé ensi roun dizé, ki ka pourswiv so kò pa krwasans-a di anbriyon, épi di fœtus, é ki achévé so kò nòrmalman à tèrm pa nésans-a di roun nouvèl endividi di lèspès-a. Sa entéripsyon ki pouvé fika provoké oben spontané.

Tèrm-an d'avòrtman ki ka konsèrné tout lèspès vivipar-ya. Li pouvé antréné, oben pa, lanmò-a di fœtus ké so èspilsyon imédjat.

## Nòt ké référans

## Wè osi
# Léròp

Lokalizasyon di Léròp-a.
**Léròp**-a sa roun kontinan oben roun pati di sipèrkontinan-yan di Lérazi é di Afro-Lérazi. Li sa pafwè aplé « Vyé Kontinan », pa lopozisyon ké « Nouvèl Monn » (Lanmérik). Asou plan kiltirèl, Léròp-a té rousouvwè di miltip lenfliyans pannan soso lannen-yan, é ka konprann rounlo péy ki ka posédé an menm tan oun léritaj koumen, dé diférans lengwistik, rélijyé é istorik, ké zapò-ya ki résan ki ka vini dipi mondjalizasyon-an. Atò, Léròp sa roun lèspas di sivilizasyon ki fòrjé pa roun listwè milénèr. Oun kouminoté di pèp, di diféran Léta, ka konstitchwé yékò politikman ké Linyon éropéyen-an.

## Jéyografi

Kart di Léròp jéyografik ki ka prézanté rélyèf-ya.
### Limit jéyopolitik

Lizaj-a ka fè di Léròp-a oun kontinan ; nou ka palé, si nou ka konsidéré Lérazi ké plak érazyatik, di pati òksidantal di roun sipèrkontinan. Limit terès-ya di Léròp-a té donk toujou enprésiz bò lès pas i pa ka ègzisté di limit ki klèrman défini, di rélyèf oben di lanmè, ki ka vini klèrman sendé Lérazi. Frontchèr jéyografik-ya di Léròp sa donk pli politik ki fizik.

## Politik

Drapo éropéyen, drapo di Konsèy di Léròp é di Linyon éropéyen.
Péyi-ya ki ganyen tout oben roun pati di yé téritwè asou kontinan éropéyen-an oben sa kiltirèlman rataché ké Léròp (soulon limit jéyografik-a ki défini pli laro) sa an nonm di 51 :

* 44 péyi gen tout yé téritwè atè Léròp : Albani, Lanlmangn, Andòr, Otrich, Bèljik, Byélorisi, Bosni-Èrzégovin, Bilgari, Kroasi, Dannmark, Lèspangn, Estoni, Fenlann, Lafrans, Grès, Ongri, Irlann, Islann, Itali, Kosovo, Létoni, Liechtenstein, Litchwani, Liksanbour, Masédwann, Malt, Moldavi, Monako, Monténégro, Norvèj, Péyi-Ba, Pològn, Potidjal, Répiblik tchèk, Roumani, Rwéyonm-Ini, Sen-Maren, Sèrbi, Slovaki, Slovéni, Swèd, Swis, Oukrèn ké Vatikan ;

* 5 péyi sa an pati atè Léròp, an parti atè Lazi : Azerbaydjan, Jéyòrji, Kazakstan, Risi ké Tirki ;

* 2 péyi sa kiltirèlman rataché ké Léròp-a, kwaki sitchwé atè Lazi : Arméni ké Chip.

Péy-ya atè Léròp.
## Kiltir

Palé di kiltir di Léròp difisil, pas patché kiltir té sigsédé yékò (é té souvan asimilé ké zapò èstra éropéyen) dipi plizyò milénèr. Oun définisyon di kiltir di Léròp-a divèt nésésèrman osi tchenbé kont di limit jéyografik-ya di kontinan.

## Nòt ké référans

## Wè osi

|  |  |
| --- | --- |
|  | Léròp |
| Lanlmangn • Otrich • Bèljik • Dannmark • Lèspangn • Estoni • Fenlann • Lafrans • Grès • Ongri • Itali • Létoni • Litchwani • Malt • Liksanbour • Péyi-Ba • Pològn • Potidjal • Slovaki • Slovéni • Swèd • Répiblik tchèk • Islann • Liechtenstein • Rwéyonm-Ini • Norvèj • Swis • Monako • Sen-Maren • Vatikan |
# Grann dékouvèrt

Plannisfè di Cantino réyalisé an 1502.
**Gran dékouvèrt**-ya sa péryòd istorik ki ka étann so kò di koumansman di XVe syèk o koumansman di XVIIe syèk. Pannan sa péryòd, Éropéyen-yan ka livré yé kò à roun lèsplorasyon entansiv di Latè, yé ka kartografyé plannèt-a é ka établi dé kontak dirèk ké Lafrik, Lanmérik, Lazi é Loséyanni. Lésprésyon-an di Laj dé dékouvèrt sa égalman itilizé pa istoryen-yan.

## Nòt ké référans

## Wè osi
# Zil Midway

| **Zil Midway Midway Atoll (en)** |
| --- |
|   |
|  |  |
|  |
| Lanng ofisyèl | [[ ]] |
| Kapital | [[ ]] |
| Siperfisi total | 6,20 km² |
| Jantilé |  |
| Popilasyon total | 40 zab. |

**Zil Midway** (an hawayen Pihemanu, osi aplé **atoll Midway**) sa roun atoll di oun siperfisi di 6,2 km2, sitchwé annan loséyan Pasifik nò. Li sitchwé à 2 113 km à lwès-nò-wès di Honolúlú, kapital di léta Daway.
# Jénétik

Di molékil d'ADN à séloul vivant.
Rélasyon chématik ant byochimi (*biochemistry*), jénétik (*genetics*) ké byoloji molékilèr (*molecular biology*).
**Jénétik**-a (di grèk genno γεννώ, « bay nésans ») sa syans-a ki ka étidjé érédité-a ké jenn-an, a roun anba-disiplin di byoloji-a.

Oun di so branch-ya, jénétik fòrmèl-a, oben mendélyenn, ki ka entérésé so kò à transmisyon-an dé karaktèr éréditèr ant dé jénitò ké yé désandans.

Envansyon di tèrm « jénétik » ka rouvini o byolojis anglé William Bateson (1861-1926), ki ka itilizé li pou pronmyé fwè-a an 1905. Jénétik modèrn-an sa souvan daté di mété an évidans-a di èstriktir-a an doub élis di ADN ki éfèktchwé pa James Watson ké Francis Crick an 1953.

## Nòt ké référans

## Wè osi