Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 6ú haois

## Forbhreathnú

## Tarluithe

## Daoine Suntasacha

## Deichniúra agus blianta

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **490í** | 490 | 491 | 492 | 493 | 494 | 495 | 496 | 497 | 498 | 499 |
| **500í** | 500 | 501 | 502 | 503 | 504 | 505 | 506 | 507 | 508 | 509 |
| **510í** | 510 | 511 | 512 | 513 | 514 | 515 | 516 | 517 | 518 | 519 |
| **520í** | 520 | 521 | 522 | 523 | 524 | 525 | 526 | 527 | 528 | 529 |
| **530í** | 530 | 531 | 532 | 533 | 534 | 535 | 536 | 537 | 538 | 539 |
| **540í** | 540 | 541 | 542 | 543 | 544 | 545 | 546 | 547 | 548 | 549 |
| **550í** | 550 | 551 | 552 | 553 | 554 | 555 | 556 | 557 | 558 | 559 |
| **560í** | 560 | 561 | 562 | 563 | 564 | 565 | 566 | 567 | 568 | 569 |
| **570í** | 570 | 571 | 572 | 573 | 574 | 575 | 576 | 577 | 578 | 579 |
| **580í** | 580 | 581 | 582 | 583 | 584 | 585 | 586 | 587 | 588 | 589 |
| **590í** | 590 | 591 | 592 | 593 | 594 | 595 | 596 | 597 | 598 | 599 |
| **600í** | 600 | 601 | 602 | 603 | 604 | 605 | 606 | 607 | 608 | 609 |

## Tagairtí
# Uigiúraigh

Uigiúraigh|  |
|  |
| Cineál | grúpa eitneach |
| Daonra iomlán | 12,314,800  |
| Teanga | An Uigiúiris agus an tSínis |
| Creideamh | an tIoslam Sunnaíoch |
| Ball de | pobal Tuirciceach |
| Tíreolaíocht |
| Stáit | Daon-Phoblacht na Síne, an Chasacstáin, an Chirgeastáin, an Úisbéiceastáin, an Rúis agus an Tuircméanastáin |
| Léarscáil dáileacháin |
|  |

Uigiúraigh
Is grúpa eitneach Áiseach iad na **Uigiúraigh**. Is í Uigiúiris a bpríomhtheanga inniu.

Tuairiscíodh go maith sna 2010idí/2020idí na sáruithe ar chearta an duine maidir leis an phobal Uigiúrach in Xinjiang, a tharraing cáineadh forleathan ón phobal idirnáisiúnta. I gcroílár na sáruithe seo, tá breis agus milliún Uigiúrach agus mionlaigh Mhoslamacha eile faoi choinneáil “i gcampaí athoiliúna”. Déanann na daoine atá á gcoinneáil obair éigeantais, agus tá na coinníollacha oibre sách crua.

Tá bac ar chleachtadh an chreidimh Uigiúraigh. Scriosadh moscanna. Is minic a thugtar páistí Uigiúracha faoi chúram an stáit ionas go meascfaidh siad leis an chultúr Han Shíneach.

Tá an *World Uyghur Congress* (WUC) agus forais idirnáisiúnta eile ag cur brú ar rialtas na Síne deireadh a chur leis an leatrom agus ceart agus cóir a chur chun cinn.

## Féach freisin

* Xinjiang

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoin eitneacht nó grúpa eitneach é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoin tSín é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Deireadh Fómhair

Is é **Deireadh Fómhair** nó **Mí Dheireadh Fómhair** an deichiú mí den bhliain agus is é ceann de na seacht mí atá 31 lá acu.

Tá Oíche Shamhna ar an 31 Deireadh Fómhair ann.
# Comhchiallach

Liosta comhchiallach i ndingchruthach ar tháibléad cré, ré Nua-Aisiriach.
**comhchiallach**.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# 1312

1312| Sampla de | bliain |
| Féilirí eile |
| féilire Ghréagóra | 1312 (mcccxii) |
| Ioslamach | 712 – 713 |
|  Síneach | 4008 – 4009 |
| Eabhrach | 5072 – 5073 |
| Hiondúch | 1367 – 1368 (*Vikram Samvat*) 1234 – 1235 (*Shaka Samvat*) 4413 – 4414 (*Kali Yuga*) |
| Peirseach | 690 – 691 |
| Airméanach | 761 |
| Rúnach | 1562 |
| *Ab urbe condita* | 2065 |
| Catagóirí |
| **Breitheanna** |
| Aois |
| 13ú haois - **14ú haois** - 15ú haois |
| Deich mbliana |
| 1280í 1290í 1300í - **1310í** - 1320í 1330í 1340í |
| Bliain |
| 1309 1310 1311 - **1312**  - 1313 1314 1315

---

 |
|   |

## Eachtraí

* Tosach Léigir Rostock

## Breitheanna

* 13 Samhain — Eduard III Rí Shasana (b. 1377).

## Básanna

* 13 Bealtaine - Theobald II Diúc na Lorráine (r. 1263)
* 27 Lúnasa - Art II Diúc na Briotáine (r. 1262)
# Pianó

Pianó|  |
| Cineál | uirlis mhéarchláir, struck string instrument (en)  agus box zither (en)  |
| Aicmiú Hornbostel-Sachs | 314.122-4-8 |
| Raon seinm |  |
| Nóta is ísle | A (en)  |
| Nóta is airde | C8 (en)  |
| Aireagóir | Bartolomeo Cristofori |
| Sonraí | 1720 |
|  Sampla fuaime |  |
| Gairm ealaíonta | pianódóir |

Is uirlis cheoil é an **pianó**, a sheinntear trí mhéarchlár. Úsáidtear go forleathan é sa cheol clasaiceach agus sa snagcheol le haghaidh taispeántais aonair, mar chuid d’ensemble ionstraimeach, ceol aireagail agus tionlacan.

Síolraíonn an focal féin ón fhocal Iodáilise "pianoforte".

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# 268

|  |
| --- |
| **Blianta:** 265 266 267 - **268 ()** - 269 270 271 |
| **Deicheanna blianta:** 230í 240í 250í - **260í** - 270í 280í 290í |
| **Céadta blianta:** 2ú céad - **3ú céad** - 4ú céad

---

 |

## Eachtraí

## Breitheanna

## Básanna
# 1677

1677| Sampla de | bliain féilire agus bhliain choiteann ag tosú agus ag críochnú ar a hAoine |
| Féilirí eile |
| féilire Ghréagóra | 1677 (mdclxxvii) |
| Ioslamach | 1088 – 1089 |
|  Síneach | 4373 – 4374 |
| Eabhrach | 5437 – 5438 |
| Hiondúch | 1732 – 1733 (*Vikram Samvat*) 1599 – 1600 (*Shaka Samvat*) 4778 – 4779 (*Kali Yuga*) |
| Peirseach | 1055 – 1056 |
| Airméanach | 1126 |
| Rúnach | 1927 |
| *Ab urbe condita* | 2430 |
| Catagóirí |
| **Básanna** |
| Aois |
| 16ú haois - **17ú haois** - 18ú haois |
| Deich mbliana |
| 1640í 1650í 1660í - **1670í** - 1680í 1690í 1700í |
| Bliain |
| 1674 1675 1676 - **1677**  - 1678 1679 1680

---

 |
|   |

## Tarluithe

## Breitheanna

## Básanna

* 31 Nollaig — Tiobóid Taaffe, 1ú Iarla Chairlinn, polaiteoir
# 1778

1778| Sampla de | bliain féilire agus common year starting and ending on Thursday (en)  |
| Féilirí eile |
| féilire Ghréagóra | 1778 (mdcclxxviii) |
| Ioslamach | 1192 – 1193 |
|  Síneach | 4474 – 4475 |
| Eabhrach | 5538 – 5539 |
| Hiondúch | 1833 – 1834 (*Vikram Samvat*) 1700 – 1701 (*Shaka Samvat*) 4879 – 4880 (*Kali Yuga*) |
| Peirseach | 1156 – 1157 |
| Airméanach | 1227 |
| Rúnach | 2028 |
| *Ab urbe condita* | 2531 |
| Catagóirí |
| **BreitheannaBásanna** |
| Aois |
| 17ú haois - **18ú haois** - 19ú haois |
| Deich mbliana |
| 1740í 1750í 1760í - **1770í** - 1780í 1790í 1800í |
| Bliain |
| 1775 1776 1777 - **1778**  - 1779 1780 1781

---

 |
|   |

## Tarluithe

## Breitheanna

* 4 Feabhra – Augustin Pyrame de Candolle, luibheolaí Eilvéiseach (b. 1841)
* 22 Feabhra – Rembrandt Peale, ealaíontóir Meiriceánach (b. 1860)
* 4 Márta – Roibeard Emmet, náisiúnaí Éireannach (b. 1803)
* 15 Iúil — Henry Joseph Monck Mason, scríbhneoir Éireannach
* 20 Lúnasa – Bernardo O'Higgins, ceannaire ar an tSile (b. 1842)
* 5 Samhain — Giovanni Battista Belzoni, ársaitheoir Iodálach
* 6 Nollaig — Joseph Louis Gay-Lussac, ceimicí is fisiceoir Francach
* 17 Nollaig — Humphry Davy, ceimiceoir Briotanach

## Básanna

* 10 Eanáir — Carl von Linné, luibheolaí Sualannach
* 22 Aibreán — James Hargreaves, ceapadóir Sasanach (r. 1720)
* 11 Bealtaine — William Pitt, Príomh-Aire na Breataine ó 1766 go 1768
* 2 Iúil — Jean-Jacques Rousseau, fealsamh Eilvéiseach (r. 1712)
* 9 Samhain — Giambattista Piranesi, péintéir Iodálach
# Achar

Achar| Siombail | S  |
| Aonad SI | méadar cearnach  |
| Foirmle |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_0  |

Fad agus leithead áite nó ruda, nó fad slí nó ama, is ea **achar**.

10 mm in 1 cm, ach 100 mm2 in 1 cm2
Mar shampla, cad é achar na cearnóige atá 2 ciliméadar ar leithead? 4 ciliméadar cearnach atá an t-achar.

## Féach freisin

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol a bhaineann leis an matamaitic é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# 1800idí

## Imeachtaí agus treochtaí

* Cogaí Napoléon (1803 - 1815)

## Ceannairí stáit

* Rí Seoirse III na Breataine Móire agus Éireann (1760 - 1801), na Ríochta Aontaithe (1801 - 1820)
* Napoléon Bonaparte, An Fhrainc (Príomh-Chonsal 1801 - 1804, Impire 1804-1814)
* Proinsias II, Impire Naofa Rómhánach (1792 - 1806)
* Sár Pól I na Rúise (1796 - 1801)
* Sár Alsander I na Rúise (1801 - 1825)
* Uachtarán John Adams, Stáit Aontaithe (1797 - 1801)
* Uachtarán Thomas Jefferson, Stáit Aontaithe (1801 - 1809)
* Uachtarán James Madison, Stáit Aontaithe (1809 - 1817)

## Tagairtí
# Banja Luka

| Banja Luka |
| --- |
| Бања Лука (sr)  |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|   |   |

 |
|  |
|   |
|

---

 |
| Suíomh |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  ﻿ / ﻿ |

 |
|  |
|  |
| Stát ceannasach | an Bhoisnia-Heirseagaivéin |
| Political divisions of Bosnia and Herzegovina (en)  | Poblacht Sheirbiach na Boisnia  |
|  |
|  |
| Príomhchathair de | Bosnia eyalet (en)  Banja Luka Region (en)  Ottoman Bosnia (en)  Poblacht Sheirbiach na Boisnia  |
| Daonra |
| Iomlán | 185,042 (2013)  |
| • Dlús | 149.36 hab./km² |
| Tíreolaíocht |
| Achar dromchla | 1,238.89 km²  |
| Airde | 163 m  |
| Sonraí stairiúla |
| Cruthú | 6 Feabhra 1494 |
| Eagraíocht pholaitiúil |
| • Méara Banja Luka  | Draško Stanivuković (2020–)  |
| Aitheantóir tuairisciúil |
| Cód poist | 78000  |
| Lonnaithe i gcrios ama | Central European Summer Time (en)  UTC+01:00 UTC+02:00  |
| Glaochód | 051  |
|  |
| Eile |
|

---

 |
| Suíomh gréasáin | banjaluka.rs.ba  |

Is cathair san Bhoisnia-Heirseagaivéin í **Banja Luka**.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Coincréit

Trasghearradh de choincréit
Is ábhar tógála ilchodach í **an choincréit**, comhdhéanta de stroighin (de ghnáth stroighin Portland) agus ábhair stroighniúla eile, mar shampla luaith chaithníneach agus stroighin slaige, cumascán (go ginearálta cumascán garbh déanta as carraigeacha brúite ar nós aolchloch, nó eibhir, chomh maith le cumascán mín cosúil le gaineamh), uisce agus breismheascadh ceimiceach.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Crústach

Crústach| Crustacea  |
| --- |
|   |
| Sonraí |
| Is foinse é an tacsón seo de | sliogiasc agus crab's eye  |
| Tréimhse ama |
| an Tréimhse Chaimbriach  —
  |
| Tacsanomaíocht |
|  |
| For-ríocht | Holozoa |
| Ríocht | Animalia |
| Fíleam | Arthropoda |
| Fofhíleam | **Crustacea**  Brünnich, 1772 |
|  |
|  |

Artrapód uisciúil coitianta le péire giall (mandabail), agus dhá phéire adharcán chun tosaigh ar an mbéal san ainmhí fásta. Timpeall 40,000 speiceas, muirí den chuid is mó, ach cuid acu a áitríonn gnáthóga fionnuisce is domhanda. An-chuid foirmeacha. Cuimsíonn an timthriall beatha staid larbhach le 3 phéire géag.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol ainmhí é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Cailifeacht Umayyad

| Cailifeacht Umayyad |
| --- |
| الدَّوْلَةُ الأُمَوِيَّةُ (ar)  |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
|  |
|   |
|

---

 |
| Ainmnithe in ómós | Ríshliocht Umayyad  |
| Suíomh |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  ﻿ / ﻿ |

 |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
|

---

 |
| Príomhchathair | An Damaisc agus Harran  |
| Daonra |
| Iomlán | 70,000,000  |
| • Dlús | 4.67 hab./km² |
| Teanga oifigiúil | an Araibis  |
| Reiligiún | Ioslam  |
| Tíreolaíocht |
| Achar dromchla | 15,000,000 km²  |
| Sonraí stairiúla |
| Leanann sé/sí | Rashidun Caliphate (en) , Eacsarcacht na hAfraice agus Kingdom of the Nemencha (en)   |
| Bunaitheoir(í) | Muawiyah I  |
| Cruthú | 661 |
| Díscaoileadh | Iúil 750 |
| Á leanúint ag | Califeacht na nAbasach agus éimíríocht Córdoba  |
| Eagraíocht pholaitiúil |
| Córas rialtais | monarcacht  |
| Eacnamaíocht |
| Airgeadra | dinar Umayyad  |
| Aitheantóir tuairisciúil |
|  |

Ba í **Cailifeacht Umayyad** (Araibis: ٱلْخِلافَةُ ٱلأُمَوِيَّة‎‎, *Al-Khilāfatu al-ʾUmawiyyah*) an dara ceann de na ceithre chailifeacht mhóra a bunaíodh tar éis bhás Muhammad.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol tíreolaíochta é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Toilleoir (leictreonaic)

Toilleoirí
Is é is **toilleoir** (seantéarma: *comhdhlúthadán* nach moltar a úsáid a thuilleadh i gcomhthéacs na leictreonaice) ann ná comhbhall leictreach éighníomhach dhá los a úsáidtear le fuinneamh a chur ar stóras i réimse leictreach. Bíonn na toilleoirí éagsúil ó thaobh na foirme de ach is é is bunstruchtúr dóibh ná dhá sheoltóir leictreach agus tréleictreach (is é sin, inslitheoir - neamhsheoltóir) eatarthu. Go minic bíonn dhá scragall miotail ann agus scannán tanaí inslitheach eatarthu. Bíonn toilleoirí coitianta mar chomhbhaill i ngléasra leictreonaice.
# Murcia

| Murcia |
| --- |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|   |   |

 |
|  |
|   |
|

---

 |
| Suíomh |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  ﻿ / ﻿ |

 |
|  |
|  |
| Stát ceannasach | an Spáinn |
| Comhphobal féinrialaitheach de chuid na Spáinne | Murcia  |
|  |
|  |
| Príomhchathair de | Taifa of Murcia (en)  Taifa of Murcia (en)   |
| Daonra |
| Iomlán | 479,405 (2025)  |
| • Dlús | 543.63 hab./km² |
| Tíreolaíocht |
| Achar dromchla | 881,860,000 m²  |
| Airde | 43 m  |
| Pointe is airde | Revolcadores (en)  (2,001 m)  |
| Pointe is ísle | leibhéal na farraige (0 m)  |
| Ar theorainn le | Alcantarilla Librilla Cartagena Torre-Pacheco San Javier Mula Las Torres de Cotillas Orihuela Santomera Fuente Álamo de Murcia Alhama de Murcia Molina de Segura Beniel Murcia Campos del Río Pilar de la Horadada  |
| Eagraíocht pholaitiúil |
| • Méara Murcia  | José Ballesta (2015–)  |
| Aitheantóir tuairisciúil |
| Cód poist | 30001–30012  |
|  |
| INE code (en)  | 30030  |
|  |
| Eile |
|

---

 |
| Suíomh gréasáin | murcia.es  |

Is í **Murcia** príomhchathair Chomhphobal féinrialaitheach agus cathair is mó Réigiún Murcia. Tá sé suite in oirdheisceart na Spáinne agus í mar an seachtú cathair is mó sa tír le níos mó ná 443,200 daoine ina gcónaí ann, aon trian de dhaonra an réigiúin. Téann an daonra thar 643,000 nuair a thógtar an mórcheantar uirbeach san áireamh. Tá sí lonnaithe ar abhainn *Segura* le samhraidh te, geimhridh séimh agus báisteach measartha íseal.

Bhunaigh Éimír Cordoba Abd ar-Rahman II Murcia sa bhliain 825 mar Mursiyah (Araibis: مرسية). Sa lá atá inniu ann is cathair seirbhísí í agus cathair ollscoile. Bíonn tóir ar leith ag turasóirí do Ardeaglais Murcia agus roinnt foirgnimh barócacha, bia, mórshiúil na Cásca le saothar ealaíne Francisco Salzillo, agus Féile an Earraigh; *Fiestas de Primavera*.
Glaotar Úllord na hEropa ar agus í mar príomhchathar contae Huerta de Murcia de bharr a chuid talmhaíochta go háirithe táirgeadh glasraí, torthaí agus bláthanna. Tá páirc náisiúnta *Parque Regional de Carrascoy y el Valle* mór ó dheas na cathrach.

Huerta de Murcia
## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoi thíreolaíocht na Spáinne é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Eva Perón

Eva Perón|   |
| Ainm sa teanga dhúchais | (es-419) María Eva Duarte de Perón  |
| Beathaisnéis |
| Breith | (es-419) María Eva Duarte  7 Bealtaine 1919 Junín, An Airgintín  |
| Bás | 26 Iúil 1952 33 bliana d'aois Buenos Aires, An Airgintín  |
| Siocair bháis | Bás nádúrtha (Ailse mhuineál na broinne) |
| Áit adhlactha | Reilig Recoleta   |
|  |
|  |
| Uachtarán Eva Perón Foundation (en)  |
|  |
|  |
|  8 Iúil 1948 – 26 Iúil 1952 ← luach ar iarraidh – Juan Perón → |
| Céad Bhean na hAirgintíne |
|  |
| Ceannaire Spioradálta ar Náisiún na hAirgintíne |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
| Faisnéis phearsanta |
| Reiligiún | An Eaglais Chaitliceach Rómhánach |
| Gníomhaíocht |
| Réimse oibre | Polaitíocht |
| Gairm | polaiteoir, gníomhaí ar son chearta na mban, gníomhaí ar son cearta vótála, amhránaí, ceardchumannaí, aisteoir stáitse, aisteoir scannáin, aisteoir  |
| Ball de pháirtí polaitíochta | Female Peronist Party (en)    |
| Ball de | Ord Isabella an Caitliceach   |
| Gluaiseacht | Catagóir:Cearta na mban |
| Teangacha | An Spáinnis |
| Teaghlach |
| Céile | Juan Perón (1945–1952)  |
| Siblín | Juan Ramón Duarte |
| **Gradam a fuarthas Grand Cross of the Order of Isabella the Catholic (en)
* National Order of Merit (en)
* National Order of Honour and Merit (en)
* Ord Chros an Deiscirt
* Order of Merit of Duarte, Sanchez and Mella (en)
* Ord an Iolair Astacaigh
* Order of the Sun of Peru (en)
* Ord an Fhuascailteora, an Ginearál San Martín
* Grand Cross of the National Order of Honor and Merit (en)
* Grand Cross of the Order of the Condor of the Andes (en)
* Ord Boyacá
* National Order of Merit (en)
* Ord Umayyad
* Grand Cross of the Order of Orange-Nassau (en)
 |
|  **Síniú**  |
|

---

 |
|

---

  |

Céadbhean na hAirgintíne ó 1946 go dtí a bás sa bhliain 1952 ab ea **Eva María Duarte de Perón** (7 Bealtaine 1919 – 26 Iúil 1952). Ba í bean an uachtaráin Juan Perón.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# 11 Deireadh Fómhair

Is é an **11 Deireadh Fómhair** an 284ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 285ú lá i mbliain bhisigh. Tá 81 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte

* Poblacht na Macadóine - *Lá na Réabhlóide*

## Daoine a rugadh ar an lá seo

* 1507 — Giacomo Barozzi da Vignola, ailtire Iodálach (b. 1573)
* 1844 — Henry Heinz, Monaróir bia Meiriceánach (r. 1916)
* 1881 — Hans Kelsen, dlíodóir Ostarach (b. 1973)
* 1884 — Eleanor Roosevelt, Bean Franklin D Roosevelt (b.1962)
* 1884 — Friedrich Bergius, ceimiceoir Gearmánach (b. 1949)
* 1885 — François Mauriac, údar Francach (b. 1952)
* 1885 — Kathleen O'Callaghan, polaiteoir agus scoláire Éireannach (b. 1961)
* 1911 — Sorcha Ní Ghuairim, amhránaí Éireannach (b.1976)
* 1937 — Bobby Charlton, imreoir sacair (b. 2023)
* 1939 — Austin Currie, polaiteoir Éireannach (b. 2021)
* 1950 — Patty Murray, polaiteoir Meiriceánach
* 1957 — Dawn French, ban-aisteoir agus fuirseoir Briotanach
* 1962 — Anne Enright, scríbhneoir Éireannach
* 1966 — Luke Perry, aisteoir Meiriceánach (b. 2019)
* 1967 — Artie Lange, fuirseoir Meiriceánach
* 1968 — Jane Krakowski, ban-aisteoir Meiriceánach
* 1977 — Jason McKay, dornálaí
* 1985 — Mark Vaughan, imreoir peil Ghaelach
* 1988 — Seosamh Ó Cainín, iománaí Éireannach
* 1988 — Séamus Coleman, imreoir sacair Éireannach
* 1992 — Cardi B, rapálaí Meiriceánach
* 1995 — Nicolás Jarry, imreoir leadóige Sileach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo

* 1670 — Louis Le Vau, ailtire Francach (r. 1612)
* 1684 — James Tuchet, fear uasail Éireannach (r ~ 1612)
* 1760 — Seòras Moireach, ginearál Albanach (r. 1694)
* 1809 — Meriwether Lewis, taiscéalaí Meiriceánach (r. 1774)
* 1889 — James Prescott Joule, fisiceoir agus grúdaire Sasanach (r. 1818)
* 1896 — Anton Bruckner, cumadóir Ostarach (r. 1824)
* 1919 — Kuno Meyer, scoláire Gearmánach (r. 1858)
* 1941 — Mildred Anne Butler, ealaíontóir Éireannach (r. 1858)
* 1960 — Richard Cromwell, aisteoir Meiriceánach (r. 1910)
* 1961 — Chico Marx, fuirseoir Meiriceánach (r. 1887)
* 1963 — John Galvin, polaiteoir Éireannach (r. 1907)
* 1963 — Édith Piaf, amhránaí Francach (r.1915)
* 1965 — Dorothea Lange, fóta-iriseoir Meiriceánach (r. 1895)
* 1970 — Konon Molody, oifigeach faisnéise Sóivéadach (r. 1922)
* 1988 — Bonita Granville, ban-aisteoir (r. 1923)
* 2000 — Dòmhnall Mac an Deòir, Polaiteoir na hAlban, 1ú Príomh-Aire na hAlban (r. 1937)
* 2008 — Daniel Cassidy, scríbhneoir Meiriceánach (r. 1943)
* 2008 — Jörg Haider, polaiteoir Ostarach (r.1950)
* 2021 — Tony DeMarco, dornálaí Meiriceánach (r. 1932)
* 2022 — Angela Lansbury, ban-aisteoir Briotanach-Meiriceánach (r. 1925)
* 2025 - Diane Keaton, aisteoir Meiriceánach (r. 1946)

## Tarluithe eile

* 1902 - Thosaigh Dara Cogadh na mBórach
* 1962 - Thosaigh An Dara Comhairle Vatacánach
* 1937 - Tháinig Diúc agus Bandiúc Windsor sa Ghearmáin Naitsíoch do thuras 12 lá
* 1975 - Phós Bill Clinton, Hillary Rodham in Arkansas
* 1984 - Ba í Kathryn D. Sullivan an chéad bhean Mheiriceánach a shiúil sa spás
# 719

|  |
| --- |
| **Blianta:** 716 717 718 - **719 ()** - 720 721 722 |
| **Deicheanna blianta:** 680í 690í 700í - **710í** - 720í 730í 740í |
| **Céadta blianta:** 7ú céad - **8ú céad** - 9ú céad

---

 |

## Eachtraí

## Breitheanna

## Básanna
# An Mhongóilis

An Mhongóilis| монгол хэл, ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠬᠡᠯᠡ agus ꡏꡡꡃ ꡢꡡꡙ ꡁꡦ ꡙꡦ |
| --- |
| Cineál | teanga nádúrtha, macraitheanga agus teanga bheo |
| Úsáid |
| Cainteoirí dúchais | 5,200,000 (2005) |
| Stáit | an Mhongóil agus Daon-Phoblacht na Síne |
|  |
|  |
| Comhordanáidí | ﻿ / ﻿ |
| Aicmiú teangeolaíoch |
| teanga dhaonna Mongolic (en)  |
| Tréithe |
| Córas scríbhneoireachta | Mongolian (en) , Aibítir Choireallach, ʼPhags-pa, Soyombo (en) , aibítir Laidineach, Mongolian Cyrillic alphabet (en) , Tibetan script (en)  agus Braille |
| Staidéar ag | Mongolian studies (en)  |
| Cóid |
| ISO 639-1 | mn |
| ISO 639-2 | mon |
| ISO 639-3 | mon |
| Glottolog | mong1331 |
| Ethnologue | mon  |
| ASCL | 7902  |
| IETF | mn  |

Teanga Mhongólach is ea an **Mhongóilis**. Is í teanga oifigiúil na Mongóile í, áit a bhfuil sí á labhairt ag corradh is 2 mhilliún duine. Is í an aibítir Choireallach a úsáidtear leis an Mongóilis a scríobh sa Mhongóil féin, ach is í an aibítir Mhongólach atá in úsáid sa tSín. Le fírinne, is deacair a rá, an canúintí nó teangacha Mongólacha iad na leaganacha den teanga a labhraítear sa tSín. Sa Mhongóil féin, tá caighdeán na Mongóilise bunaithe ar an gcanúint a labhraítear sa stát sin, is é sin, an "Chalcha-Mhongóilis". Na Mongólaigh sa tSín, áfach, úsáideann siad i gcónaí an caighdeán clasaiceach a théann leis an aibítir Mhongólach. Tá sé i gceist ag na Mongólaigh sa Mhongóil féin cromadh ar ais ar a gcuid seanlitreach a úsáid, ach níor éirigh leis an athrú seo go rómhaith fós. Tá an scríbhneoireacht Chlasaiceach á múineadh sna scoileanna inniu, agus súil leis go rachaidh sí in úsáid níos forleithne de réir a chéile.

Teanga tháite ghreamaitheach í an Mhongóilis, is é sin, teanga shintéiseach, agus mar sin, is minic a chuirtear iarmhír i ndiaidh a chéile le tamhan an fhocail chun foirmeacha gramadaí a chruthú nó focail nua a fhréamhú. Tá deilbhíocht shaibhir ag na briathra, ó thaobh na n-aimsirí, na modhanna agus na rangabhálacha de, ach ní chuirtear pearsa an ainmní in iúl le haon iarmhír ar leith - caithfidh tú an t-ainmní a lua. (Is é sin, níl foirm sa Mhongóilis cosúil le "labhraím" na Gaeilge - caithfidh tú "labhraíonn mé" a rá.) Maidir leis na hainmfhocail, tá ocht dtuiseal acu: an t-ainmneach, an ginideach, an tabharthach, an t-áinsíoch, an t-ochslaíoch, an t-uirliseach, an tionlacthach, agus an treóch.

Labhraíonn fear Mhongóilis
Fuair an Mhongóilis a lán focal ar iasacht ó theangacha an réigiúin: an Tibéidis, an tSean-Tuircic, an tSanscrait, na teangacha Tungúsacha, agus an tSínis. Le déanaí, is iad an Béarla agus an Rúisis a fuair an lámh in uachtar mar fhoinsí iasachta - sa Mhongóil féin, ar a laghad. Tá coiste téarmaíochta ag stát na Mongóile ag soláthar téarmaí aistrithe, agus mar sin, tá an Mhongóilis réasúnta glan ó iasachtaí nua-aimseartha. Scéal eile, ar ndóigh, gur aistriúcháin focal ar fhocal ar na téarmaí coimhthíocha iad na téarmaí nuachumtha go minic.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoi theangacha é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |