# Napoléon Bonaparte

Napoléon Bonaparte|   |
| Beathaisnéis |
| Breith | (co) Napulione Buonaparte  15 Lúnasa 1769 Ajaccio (Ríocht na Fraince) |
| Bás | 5 Bealtaine 1821 51 bliana d'aois Teach Longwood (Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus na hÉireann) |
| Siocair bháis | Bás nádúrtha (Ailse ghoile) |
| Áit adhlactha | Cathédrale Saint-Louis-des-Invalides (en)  (1840–)  Valley of the Tomb (en)  (–1840)  |
|  |
|  |
|  Impire na bhFrancach |
|  |
|  |
|  20 Márta 1815 – 22 Meitheamh 1815  |
|  18 Comh-Phrionsa na Fraince |
|  20 Márta 1815 – 22 Meitheamh 1815 ← Louis XVIII na Fraince – Napoléon II → In éineacht le: Francesc Antoni de la Dueña y Cisneros |
|  18 Comh-Phrionsa na Fraince |
|  |
|  1806 – 26 Eanáir 1812 (Sègre (en) ) ← Louis XVI na Fraince – *Deireadh an phoist →* In éineacht le: Francesc Antoni de la Dueña y Cisneros |
| Monarc na hIodáile |
|  17 Márta 1805 – 11 Aibreán 1814  |
|  Impire na bhFrancach |
|  |
|  |
|  18 Bealtaine 1804 – 6 Aibreán 1814  |
|  100 President of the French Academy of Sciences (en)  |
|  1800 – 1800 ← Raphael Bienvenu Sabatier – Claude Louis Berthollet → |
| First Consul (en)  |
|  |
|  10 Samhain 1799 – 18 Bealtaine 1804  |
| Head of state of France (en)  |
|  |
|  |
|  |
| Faisnéis phearsanta |
| Reiligiún | Caitliceachas agus dias |
| Scoil a d'fhreastail sé/sí | École Militaire, Paris  (1784–)  |
| Áit chónaithe | San Héilin Ajaccio Páras Elba |
| Teanga dhúchais | an Chorsaicis |
| Airde | 168 cm  |
| Lámhcheannas | Ciotógacht |
| Gníomhaíocht |
| Gairm | polaiteoir, míleatach, ceannaire míleata, rí, bailitheoir ealaíne, impire, oifigeach airm  |
| Tréimhse oibre | 1789 –  1821 |
| Ball de | Acadamh na nEolaíochtaí   |
| Teangacha | An Fhraincis agus an Chorsaicis |
| Gairm mhíleata |
| Céim mhíleata | briogáidire-ghinearál  divisional general (en)    |
| Coinbhleacht | Cogaí Napoléon agus Cogaí Réabhlóideacha na Fraince |
| Ghlac sé/sí páirt i |
|  |
| 5 Bealtaine 1789 | Réabhlóid na Fraince  |
|  |
| Saothar |
| Suíomh a chartlainne | * Leabharlann Louis Round Wilson 11001-z
* Service historique de la Défense [ GR 7 YD 266]
 |
| Teaghlach |
| Teaghlach | Teaghlach Bonaparte  |
| Céile | Joséphine de Beauharnais (1796, 1796–1809) Marie Louise I, Bandiúc Parma (1810–1821)  |
| Páirtí | Marie Walewska  Eléonore Denuelle de La Plaigne  Giuseppina Grassini  Elisabeth de Vaudey  Pauline Fourès  Emilie Kraus von Wolfsberg  Albine de Montholon   |
| Páiste | Napoléon II  ( Marie Louise I, Bandiúc Parma) Eugen Megerle von Mühlfeld  ( Emilie Kraus von Wolfsberg) Count Alexandre Joseph Colonna-Walewski  ( Marie Walewska) Charles Léon  ( Eléonore Denuelle de La Plaigne) Jules Barthélemy-Saint-Hilaire  ( )  |
| Athair | Carlo Bonaparte  agus Maria-Letizia Bonaparte |
| Siblín | Elisa Bonaparte, Louis Bonaparte, Caroline Bonaparte, Pauline Bonaparte, Joseph Bonaparte, Lucien Bonaparte, Jérôme Bonaparte agus iníon gan ainm |
| Duine muinteartha | Camillo Borghese, 6ú Prionsa Sulmona (deartháir céile) Stéphanie de Beauharnais (uchtiníon) Eugène de Beauharnais (mac uchta) Napoléon III (nia)  |
| Croineolaíocht |
|  |
| 2 Nollaig 1804 | coronation of Napoleon I (en)  |
| 9 Samhain 1799-10 Samhain 1799 | coup of 18 Brumaire (en)   |
|  |
| **Gradam a fuarthas (1810)  Knight Grand Cordon of the Order of Christ (en) ../... 34+
 |
|  **Síniú**  |
|

---

 |
|  |
|  |
|

---

 |
|

---

   |

Bhí **Napoléon Bonaparte**, nó **Napóilean** mar a thugtar air i nGaeilge (15 Lúnasa 1769 – 5 Bealtaine 1821), nó **Bónaí** i nGaeilge Thír Chonaill fadó, ar dhuine de na ginearáil a d’fhear cogadh ar son Réabhlóide na Fraince.

Bhí sé ina cheannaire ar an bhFrainc ó dheireadh na bliana 1799 ar aghaidh, agus ina Impire ar na Francaigh (*Empereur des Français*) is ina Rí ar an Iodáil ón mbliain 1804 go dtí an bhliain 1814, agus arís sa bhliain 1815, faoin ainm **Napoléon I**.

Napoleon mar Premier Consul (le Antoine-Jean Gros, circa 1802)
## Roimh an Réabhlóid

Napoléon Bonaparte ()le Paul Delaroche, circa 1840)
Rugadh Napoleone di Buonaparte in Ajaccio na Corsaice ar 15 Lúnasa 1769. Carlo Maria Buonaparte, dlíodóir, ba ea a athair; Maria Letizia Ramolino a mháthair. De thimpiste staire a tháinig an t-oileán i seilbh na Fraince, ó cheannaigh sí siúd ó Genova é sa bhliain 1768. Bhain muintir Bonaparte le mionuaisle na háite (ba *noblesse de robe* iad), rud ab éigean do Charles Bonaparte a chruthú roimh dá mhac dul isteach i gcoláiste míleata sa bhliain 1779 - an *École royale militaire de Brienne-le-Château*,

Sa bhliain 1784 d'éirigh leis sa scrúdú ar son an *École Militaire* i bPáras. An bhliain dár gcionn cailleadh a athair, agus de dhíobháil airgid bhí air cúrsa dhá bhliain a chríochnú i gceann bliana amháin. Chuir sé a chuid scrúduithe de i Mí Mheán Fómhair agus fuair post mar fholeifteanant sa reisimint airtléire *la Fère* a bhí lonnaithe in Valence-sur-Rhône, agus ansin in Auxonne.

## Blianta tosaigh na Réabhlóide

Bhí Napoléon in aois a naoi mbliana déag sa bhliain 1789, nuair a thosaigh Réabhlóid na Fraince, agus ba é an chéad rud ar thug sé faoi círéib áitiúil a chur faoi chois in Auxonne ar 19 Iúil 1789.

D'fhill sé ar an gCorsaic agus rinne a chion sa chogadh idir réabhlóidithe, ríogaithe agus náisiúnaithe. Bhí rún ag na náisiúnaithe Poblacht na Corsaice a athbhunú; Pasquale Paoli a bhí mar cheannaire orthu agus mar náisiúnaí Corsaiceach chuaigh Napoléon ina leith. D'éirigh eatarthu nuair a chuir an Chomhdháil Náisiúnta an Rí chun báis; creachadh teach mhuintir Bonaparte, agus ar 10 Meitheamh 1793 thug Napoléon agus a mhuintir a n-aghaidh ar Thoulon.

### Imshuí Toulon

### 13 Vendémiaire

Paul Barras
Ar an 13 Vendémiaire, Bliain IV (5 Meán Fómhair 1795), chuaigh ríogaithe chun ceannairce i bPáras in éadan na Stiúrthóireachta (*la Directoire*), rialtas réabhlóideach na tíre ag an am. Paul Barras a bhí i gceannas ar na trúpaí a bhí dílis don Stiúrthóireacht, agus chuir seisean Napoléon i bhfeighil na n-oibríochtaí.

D'iarr Napóilean ar Joachim Murat gunnaí móra a bhailiú le chéile agus suíodh iad ag ceann na sráideanna ar aghaidh na Comhdhála Náisiúnta amach sna *Tuileries*. Ruaigeadh na ceannaircigh le grán, maraíodh mórán acu, agus tugadh suntas do Napoléon mar oifigeach cumasach.

Eglise St. Roch
### An Céad Fheachtas Iodálach

le Jacques-Louis David, 1812
Ceapadh Napoléon mar cheannaire ar arm na hintíre; thaispeáin sé an miotal a bhí ann mar oifigeach airtléire agus feidhm á baint aige as gunnaí móra mar fhórsa soghluaiste chun tacú leis an gcos-slua. Sa bhliain 1796 phós sé Joséphine de Beauharnais, agus ise ba chionsiocair lena cheapadh mar cheannaire Arm na hIodáile: bhí eolas aige cheana ar an tír (de bharr a bheith ag troid ann cúpla bliain roimhe sin) agus bhí sé in ann na fir a spreagadh.

Bhí an Iodáil faoi smacht na hOstaire, ach i gceann bliana nó mar sin bhí an lámh uachtair faighte aige ar chúig arm Ostaireacha, agus gan ach a leath-oiread fear aige go minic. Bhí clú air agus tionchar aige ag filleadh abhaile dó; ar a chomhairle féin (agus é faoi anáil an pholaiteora stuama Talleyrand) d'éirigh an Stiúrthóireacht as an ionradh a bhíothas le déanamh ar an mBreatain, scéim a bhí á beartú acu le tamall. Socraíodh ar Napoléon a chur chun na hÉigipte, mar a mbeadh sé in ann bealach na nIndiacha a chosc ar na Briotanaigh. I ndáiríre, b’áil leis an rialtas é a chur as an mbealach toisc gnaoi na ndaoine a bheith air.

### Feachtas Éigipteach

Bhain Napoléon Caireo amach sa bhliain 1798 agus slua eolaithe in éineacht leis chun nósanna agus seandachtaí na tíre a iniúchadh. Rinne na heolaithe an-obair; ní raibh an rath céanna ar Napóilean agus a chuid ginearál i gcónaí. Cuireadh ceannairc i gCaireo faoi chois gan trócaire; sa tSiria rug Napóilean bua ar na fórsaí Otamánacha, agus básaíodh timpeall 2,500 príosúnach; idir an dá linn scrios an Bhreatain an cabhlach Francach ag cath Akoubir (1798), agus chuaigh i bpáirt leis na hOtamánaigh. Bhuaigh siad ar an nGinearál Menou sa tSiria sa bhliain 1801 agus a arm siúd lagaithe go mór ag an bhfiabhras.

## Consalacht

Bhí Napoléon ar ais sa Fhrainc faoin mbliain 1799 agus chuaigh i gcomhairle le Talleyrand, fear a raibh an-dul amach aige ar chúrsaí.

Ba léir gurb é Napoléon a bhí thuas anois sa saol polaitiúil, agus bhí a rian sin ar an mBunreacht nua a cuireadh i bhfeidhm sa bhliain 1799 – bunreacht a raibh dealramh an daonlathais air ach a thug an chumhacht do Napoléon féin mar Phríomh-Chonsal.

Bhí suim ag teacht aige i Meiriceá; bhí fonn ar an bhFrainc leas a bhaint as limistéar leathan Louisiana, agus ba ghá greim a choinneáil ar oileán Saint-Domingue (Haití) chuige. B’éigean tairbhe a bhaint as daoir ghorma chun na coilíneachtaí a chur chun cinn, fiú agus an daoirse cealaithe, ach ceileadh an t-eolas sin. Chuaigh na Francaigh i ngleic leis an nGinearál gorm Toussaint Louverture; ba dhian an cogadh é, agus fiú nuair a gabhadh Toussaint lean an comhrac. Ba é an fiabhras ba mhó a lagaigh na Francaigh, agus buaileadh iad faoi dheireadh. D’éirigh Napoléon tuirseach den scéal agus dhíol Louisiana leis na Stáit Aontaithe sa bhliain 1803.

Ghéill Napoleon don Bhreatain faoi dheireadh
## Impire

Ar an 2 Nollaig 1804, oirníodh Napoleon Bonaparte mar Impire na Fraince san ardeaglais Notre Dame i bPáras.

Rialaigh Napoléon an Fhrainc mar Phríomh-Chonsal (*Premier Consul*) Phoblacht na Fraince ó 11 Samhain 1799 go dtí 18 Bealtaine 1804, agus ansin mar Impire na bhFrancach (*Empereur des Français*) agus Rí na hIodáile (faoin teideal Napoléon I) idir 18 Bealtaine 1804 agus 6 Aibreán 1814 agus arís ar feadh tréimhse ghearr ó 20 Márta go dtí 22 Meitheamh 1815.

Bhí éirim thar cách i Napoléon mar cheannaire míleata. Tá cáil air de bharr an ratha agus an míratha a tháinig ar a chuid feachtas. I gceann deich mbliana nó beagán os a chionn, smachtaigh Napoléon an chuid is mó d’iarthar agus de lár na hIlchríocha le gabháltais agus le comhaontais, nó go ndearna sé ionradh tubaisteach ar an Rúis i ngeimhreadh na bliana 1812, tubaiste ar tháinig díomua eile ar a muin: *Cath na Náisiún*, a tharla gar do Leipzig i Mí Dheireadh Fómhair sa bhliain 1813.

I gceann cúpla mí chuir comhghuaillíocht a naimhde brú air an choróin a thabhairt suas, agus gan de rogha aige ach imeacht ina dheoraí chuig Oileán Eilbe. D’éirigh leis teacht ar ais ina shean-neart, éacht a dtugtar “an céad lá” (*les cent jours*) air, ach buadh air i gcath Waterloo sa Bheilg ar 18 Meitheamh 1815.

géilleadh ar bord an HMS Bellerophon, 1816
Ghéill sé don Bhreatain. Cuireadh ar deoraíocht é chuig oileán San Héilin, áit a bhfuair sé bás. Othras peipteach agus ailse ghoile ba thrúig bháis dó, is cosúil.

uaimh, St Helena
## Oidhreacht

Longwood, an teach ar oileán San Héiln inar chaith Napoléon Bonaparte 5 go leith bliana ar deoraíocht
Tharraing Napoléon conspóid lena bheo agus lena mharbh Lasmuigh dá ndearna sé de ghaisce cogaidh, cuimhnítear ar Napoléon mar an té a bheartaigh an Cód Napóileanach, córas cuimsitheach dlí a tháinig in ionad seanreachtaíocht na Fraince.

Is iomaí tuairim atá ag staraithe agus eile de Napoléon: monarc meabhrach tuisceanach, tíoránach, duine a choisc an Réabhlóid (dúirt sé féin go raibh sí “curtha i gcrích”), creachadóir a bhí ciontach as bás na dtáinte, riarthóir a chuir bonn leis an bhFrainc atá anois ann: duine neamhchoitianta, mar sin, a thuill idir mholadh agus dhímholadh.

Sa bhliain 2023, íocadh beagnach €2 mhilliún ag ceant i bPáras ar hata a chaith Napóilean Bonaparte nuair a bhí sé ina impire, an tsuim is mó a tugadh ariamh ar hata Napóilean ó dhíol an ceantálaí céanna Osenat an ceann deireanach ar €1.884 milliún i 2014.

### Muintir Napoleon

Cheap Napoléon gaolta dá chuid mar mhonarcaí i dtíortha difriúla. Níor bhuan i réim iad, ach bhí nia leis Napoleon III, ina Impire ar an bhFrainc agus ar a cuid coilíneachtaí amach sa 19ú haois.

## Tagairtí