Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Príomhchathair

Baile Átha Cliath, príomhchathair na hÉireann
Is éard is **príomhchathair** ann ná an chathair is mó tábhacht i dtír nó i réigiún, ionad an rialtais agus lárionad riaracháin na tíre nó an réigiúin de ghnáth.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol tíreolaíochta é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# 706

|  |
| --- |
| **Blianta:** 703 704 705 - **706 ()** - 707 708 709 |
| **Deicheanna blianta:** 670í 680í 690í - **700í** - 710í 720í 730í |
| **Céadta blianta:** 7ú céad - **8ú céad** - 9ú céad

---

 |

## Eachtraí

## Breitheanna

## Básanna
# An Chathair Thoirmiscthe

Halla na hArdsíthe
Impirí Ming a thóg **an Chathair Thoirmiscthe** , an pálás Síneach impiriúil, ag deireadh Ríshliocht Qing. Tá sí suite i lár Bhéising, an tSín, agus tá **Músaem an Pháláis** lonnaithe ann. Ar feadh beagnach chúig céad bliain, d'fhreastail sí mar bhaile dúchais na n-impirí agus a gcuid teaghlach, agus mar ionad deasghnátha agus polaitiúla rialtas na Síne chomh maith.

Tógtha idir 1406-1420, tá 980 foirgneamh sa choimpléasc le 8,707 seomraí, agus clúdaíonn sé 720.000 m2 (7,800,000 troigh cearnach). Léiríonn an coimpléasc ailtireacht thraidisiúnta phálásach na Síne, agus bhí tionchar aici ar fhorbairtí cultúrtha agus ailtireachta san Áise Thoir agus in áiteanna eile. Ghnóthaigh sí stádas mar Suíomh Oidhreachta Domhanda UNESCO sa bhliain 1987
# 892

|  |
| --- |
| **Blianta:** 889 890 891 - **892 ()** - 893 894 895 |
| **Deicheanna blianta:** 860í 870í 880í - **890í** - 900í 910í 920í |
| **Céadta blianta:** 8ú céad - **9ú céad** - 10ú céad

---

 |

## Eachtraí

## Breitheanna

## Básanna
# Confúicias

Confúicias|   |
| Ainm sa teanga dhúchais | (zh) 孔夫子  |
| Beathaisnéis |
| Breith | (zh) 孔丘  *c.* 551 "RCh" Qufu (Lu) |
| Bás | *c.* 479 "RCh" 71/72 bliana d'aois Abhainn Si (Lu) |
| Siocair bháis | Bás nádúrtha |
| Áit adhlactha | Cemetery of Confucius (en)    |
|  |
|  |
|  |
|  |
| Faisnéis phearsanta |
| Reiligiún | Confúiceachas |
| Teanga dhúchais | an tSínis Stairiúil |
| Gníomhaíocht |
| Réimse oibre | Fealsúnacht, fealsúnacht shóisialta agus eitic |
| Suíomh oibre  | Lu (en)    |
| Gairm | fealsamh, múinteoir, scríbhneoir  |
| Tréimhse ama | Spring and Autumn period (en)  |
| Gluaiseacht | Confúiceachas |
| Mac/iníon léinn | Zilu../... 77+ |
| Teangacha | An tSean-Sínis |
| Saothar |
| **Saothar suntasach (5 haois "RCh") Analects (en)
 |
| Teaghlach |
| Céile | Qiguan Shi   |
| Páiste | Kong Li, 孔姣  |
| Athair | Shu-liang He  agus Yan Zhengzai |
| Siblín | Meng Pi |
|

---

 |
|

---

    |

Ba smaointeoir agus fealsamh sóisialta Síneach cáiliúil é **Confúicias** (a chiallaíonn "*Máistir Kong*", ach ar a dtugtar go níos minice **Kongzi**) (rugadh, ó thaobh an traidisiúin de, ar 28 Meán Fómhair, sa bhliain 551 RC agus a bhásaigh sa bhliain 479). D'fhág a chuid teagaisc is a fhealsamh coimeádacha rian mór ar shaol agus ar smaoineamh Oirthear na hÁise. D'aistrigh na hÍosánaigh 孔夫子 (Kǒng Fūzǐ) mar *Confucius*. Baintear úsáid as an bhfoirm Laidineach seo i dtíortha an Iarthair. **Kǒng Qiū**  (孔丘) an t-ainm comónta a bhí air ("Kǒng" a shloinne agus "Qiū" a ainm pearsanta).

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# 608

|  |
| --- |
| **Blianta:** 605 606 607 - **608 ()** - 609 610 611 |
| **Deicheanna blianta:** 570í 580í 590í - **600í** - 610í 620í 630í |
| **Céadta blianta:** 6ú céad - **7ú céad** - 8ú céad

---

 |

## Eachtraí

## Breitheanna

## Básanna
# Inbhear

Inbhear
Béal abhann nó góilín is ea **inbhear,** taoidmhear de ghnáth.

## Féach freisin

* Caolas

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Ürümqi

| Ürümqi |
| --- |
| Үрүмчи (ug) 乌鲁木齐 (zh-cn)  |
|   |
|

---

 |
| Suíomh |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  ﻿ / ﻿ |

 |
|  |
|  |
| Stát ceannasach | Daon-Phoblacht na Síne |
| Autonomous region of China (en)  | Xinjiang  |
|  |
|  |
| Príomhchathair de | Xinjiang  |
| Daonra |
| Iomlán | 4,054,369 (2020)  |
| • Dlús | 294.16 hab./km² |
| Tíreolaíocht |
| Achar dromchla | 13,783.1 km²  |
| Airde | 800 m  |
| Aitheantóir tuairisciúil |
| Cód poist | 830000  |
| Lonnaithe i gcrios ama | UTC+08:00 Xinjiang Time (en)   |
| Glaochód | 991  |
|  |
| Eile |
|

---

 |
| Suíomh gréasáin | urumqi.gov.cn  |

cn

}}
Príomhchathair Réigiún Uigiúrach Féinrialathach Xinjiang is **Ürümqi** (Sínis shimplithe: 乌鲁木齐; Uigiúiris: Urumchi) agus é suite i lár an réigiúin, in iarthuaisceart Dhaon-Phoblacht na Síne. "Móinéar álainn" a chiallaíonn *ürümqi* i dteanga na nOirat. Ba mhórstad trádála ar Bhóthar an tSíoda é faoin Rítheaghlach Tang. D'fhás a chlú mar ionad cultúir agus trádála faoin Rítheaghlach Qing sna 18ú agus 19ú haoiseanna. Tháinig rath ar an gcathair arís sna 1990idí agus ar aghaidh mar ionad cultúir, iompair agus trádála in iarthuaisceart na Síne. Bhí cónaí ar 2,988,715 duine sa chathair sa bhliain 2010.

## Geografaíocht

Tá Ürümqi suite i gceartlár ha hÁise, agus sna 1990idí tógadh leac séadchomhartha ag 43°40′52″ thuaidh, 87°19′52″ thoir chun an spota a mharcáil sna fo-bhailte in iardheisceart na cathrach. Is é Ürümqi an mhórchathair is faide ón bhfarraige ar Domhan. Aeráid bhreacthur a bhíonn ann.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Chiapas

| Chiapas |
| --- |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
|  |
|   |
|

---

 |
| Aintiún | *Himno a Chiapas*  |
|

---

 |
| Suíomh |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  ﻿ / ﻿ |

 |
|  |
|  |
| Stát ceannasach | Meicsiceo  |
|  |
|  |
|

---

 |
| Príomhchathair | Tuxtla Gutiérrez  |
| Daonra |
| Iomlán | 5,217,908 (2015)  |
| • Dlús | 71.17 hab./km² |
| Tíreolaíocht |
| Achar dromchla | 73,311 km²  |
| Suite i nó in aice le limistéar uisce | an tAigéan Ciúin  |
| Airde | 4,080 m-486 m  |
| Pointe is airde | Volcán Tacaná (en)  (4,064 m)  |
| Ar theorainn le | Tabasco Huehuetenango Department (en)  Quiché Department (en)  San Marcos Department (en)  Veracruz Oaxaca Petén Department (en)   |
| Sonraí stairiúla |
| Cruthú | 1824 |
| Eagraíocht pholaitiúil |
| Comhlacht reachtach | Comhdháil Chiapas  |
| Aitheantóir tuairisciúil |
| Cód poist | 29 – 30  |
| Lonnaithe i gcrios ama | UTC−06:00  |
|  |
| Cód ISO 3166-2 | MX-CHP  |
|  |
| Eile |
|

---

 |
| Suíomh gréasáin | chiapas.gob.mx  |

Ceann de na 31 stát de chuid Mheicsiceo is ea **Chiapas** Sur, suite in oirdheisceart na tíre ar an Aigéan Ciúin. Tá sé ag críochantacht le Guatamala ar a thaobh thoir theas. Is é

Tuxtla Gutiérrez an phríomhchathair agus an chathair is mó. Bhí 4,983,116 duine ina gcónaí in Chiapas sa bhliain 2012.

Tá fothraigh mhóra ó aimsir na ríochtaí Máigeacha in roinnt áiteanna in Chiapas,
Palenque, mar shampla. Tá áit thábhachtach ag na bundúchasaigh sa stát i gcónaí: aithnítear 18 grúpa eitneach bundúchasach in Chiapas go hoifigiúil. Neartaíodh a gcearta polaitiúla i ndiaidh an éirí amach sa bhliain 1994.

Sráid Real de Guadalupe, in San Cristóbal de las Casas
## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoi thíreolaíocht Mheicsiceo é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Coróinvíreas 2 de ghéarshiondróm trom riospráide

SARS-CoV-2|  |
|   |
| Cineál | Orthocoronavirinae  |
| Eapainm | Severe acute respiratory syndrome-related coronavirus  |
| Pataigineas |
| Éifeacht | ráig coróinvíris 2019–2020 agus COVID-19  |
| Aicmiú |
| ICD-11 | XN109  |
| Acmhainní seachtracha |
| MeSH | D000086402  |
| UMLS CUI | C5203676  |

Is éard is **coróinvíreas 2 de ghéarshiondróm trom riospráide** ann **ná an tréithchineál virís** (**SARS-CoV-2**) gur cúis leis an ngalar tógálach, COVID-19 (Coróinvíreas), ionfhabhtú sa chonair riospráide. De ghnáth, tugtar an coróinvíreas nó an víreas corónach air, agus tagraíodh dó roimhe seo faoina ainm sealadach 2019 coróinvíreas nua (**2019-nCoV**). Is víreas ARN aon-shnáithe treodearfach é SARS-CoV-2. Tá sé tógálach i ndaoine, agus d’fhógair an Eagraíocht Dhomhanda Sláinte (EDS) an phaindéim leanúnach COVID-19, ina Éigeandáil Sláinte Poiblí a bhfuil ina ábhar imní idirnáisiúnta.

Go tacsanomaíoch, is éard atá is SARS-CoV-2 ná tréithchineál de ghéarshiondróm trom riospráide bainteach le coróinvíreas (*SARSr-CoV*). Creidtear go bhfuil bunús zónóiseach aige agus go bhfuil dlúthchosúlacht ghéiniteach aige le *choróinvíris* na n-ialtóg, rud a thugann le tuiscint gur tháinig sé as víreas ialtóg-iompartha. Aon fhianaise ann fós chun taisce idirmheánach ainmhithe, mar shampla pangailin, chun é a nascadh le hionfhabhtú daoine. Is beag éagsúlacht ghéiniteach atá sa víreas, rud a thugann le fios gur dóigh gur tharla an teagmhas iarmhartach a thug SARS-CoV-2 do dhaoine go déanach sa bhliain i 2019.

Measann staidéir eipidéimeolaíocha go mbíonn 1.4 go 3.9 níos mó daoine ionfhabhtaithe dá bharr nuair nach bhfuil aon bhall den phobal imdhíonach agus nach ndéantar son bearta coisctheacha. Scaiptear an víreas go príomha idir dhaoine trí dhlúth-theagmháil agus trí bhraoiníní riospráide (ionfhabhtú braoiníneach) a tháirgtear ó chasacht nó shraothartach. Téann sé isteach i gcealla daonna den chuid is mó trí cheangal leis an ghabhdóir einsím thiontaithe angaitheannaine 2 (ETA2).

## Téarmaíocht

## Víreolaíocht

### Ionfhabhtú

### Taiscumar

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |
# Callagrafaíocht

Callagrafaíocht
Ealaín na peannaireachta, nó scríbhneoireacht den fhoirmiúlachas is airde. Foirm thábhachtach ealaíne in oirthear na hÁise (an tSín, an tSeapáin is an Chóiré) agus sna tíortha Arabacha. Suntasach in Éirinn tráth.

Al-Ghazali i gcallagrafaíocht Arabach
## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Eipeagrafaíocht

Cloch Rosetta i Músaem na Breataine
 Inscríbhinn ar sheastán na deilbhe de Michel Ney ó Pháras
 Tamailis inscríofa ar Theampall Brihadeshwara, Thanjavur, India.
 Inscríbhinn thrítheangach de Xeirxéas I ag Van Fortress sa Tuirc
Is éard is **eipeagrafaíocht** (Sean-Ghréigis: ἐπιγραφή (*epigraphḗ*) 'inscríbhinn') ann ná staidéar ar inscríbhinní, nó eipeagrafanna, mar scríbhneoireacht; is í an eolaíocht a bhaineann le graiféimí a aithint, a mbríonna a shoiléiriú, a n-úsáidí a aicmiú de réir dátaí agus comhthéacsanna cultúrtha, agus tátail a bhaint as an scríbhneoireacht agus na scríbhneoirí. Eisiatar ón eipeagrafaíocht an tábhacht stairiúil a bhaineann leis an eipeagraf mar dhoiciméad agus an luach ealaíonta a bhaineann le cumadóireacht liteartha. Tugtar *eipeagrafadóir* nó *eipeagrafaí* ar dhuine a úsáideann modhanna na heipeagrafaíochtha. Mar shampla, is doiciméad oifigiúil de chuid Impireacht na nAcaeiméineach é an inscríbhinn Behistun atá greanta ar charraig dhúchais ag suíomh san Iaráin. Tá eipeagrafaithe freagrach as an inscríbhinn thrítheangach a athchruthú, a aistriú agus a dhátú agus as aon chúinsí ábhartha a aimsiú. Is í obair na staraithe, áfach, na himeachtaí a thaifeadtar leis an inscríbhinn a chinneadh agus a léirmhíniú mar dhoiciméad. Go minic, is duine amháin a fhiosraíonn an eipeagrafaíocht agus na cúinsí stairiúla a bhaineann leis an eipeagraf. Is uirlis thábhachtach sa tseandálaíocht í an eipeagrafaíocht nuair a phléitear cultúir liteartha. Rangaíonn Leabharlann Chomhdhála na Stát Aontaithe an eipeagrafaíocht mar cheann de eolaíochtaí cúnta na staire. Cuidíonn an eipeagrafaíocht freisin le brionnú a aithint: bhí fianaise eipeagrafach mar chuid den phlé a bhaineann le Cnámhlann Shéamuis.

## Tagairtí
# 314 RC

|  |
| --- |
| **Blianta RC:** 317 RC 316 RC 315 RC - **314 RC** - 313 RC 312 RC 311 RC |
| **deichniúra:** 340idí RC 330idí RC 320idí RC - **310idí RC** - 300idí RC 290idí RC 280idí RC |
| **Aois:** 5ú haois RC - **4ú haois RC** - 3ú haois RC

---

 |

## Eachtraí

## Breitheanna

## Básanna

## Ceannairí Domhanda

## Tagairtí
# Laozi

Laozi|   |
| Ainm sa teanga dhúchais | (zh) 老子  |
| Temple name (en)  | 聖祖 |
| Ainm iarbháis | 玄元皇帝 |
| Beathaisnéis |
| Breith | 6 haois "RCh" Chu, Western Zhou  |
| Bás | 1 mílaois "RCh"  |
|  |
|  |
|  |
|  |
| Faisnéis phearsanta |
| Reiligiún | Taochas |
| Gníomhaíocht |
| Réimse oibre | Fealsúnacht agus Chinese philosophy (en)  |
| Gairm | fealsamh, scríbhneoir, cartlannaí, Taoist (en)   |
| Tréimhse ama | An Chianaois agus 6ú haois RC |
| Gluaiseacht | Taochas, fealsúnacht an Oirthir agus Hundred Schools of Thought (en)  |
| Ainm cleite | Dan Li  Er Li  Tan Li   |
| Teangacha | An tSínis |
| Saothar |
| **Saothar suntasach 道德經
 |
| Teaghlach |
| Páiste | Li Zong  |
| Athair | Li Jing  agus luach anaithnid |
|

---

 |
|

---

   |

Is fealsamh mór é **Laozi** (Sínis 老子 pinyin: lǎozi, a litrítear mar *Lao Zi*, *Lao Tzu*, or *Lao Tse*) i bhfealsúnacht na Síne ach níl scoláirí cinnte go raibh a leithéid ann riamh. De réir an tseanchais Sínigh, mhair sé sa 6ú haois R.Ch. Deirtear gur eisean a scríobh príomhleabhar an Taochais, an Tao Te Ching (道德經).
# Miotalóireacht

Is éard atá i gceist leis an **miotalóireacht** ná teicníochtaí is eolaíochtaí eastósctha miotal ó mhianaigh, á malartú, go minic mar chóimhiotail le miotail eile, go dtí foirmeacha áisiúla, agus ag déanamh amach na gcoinníollacha is fearr lena gcumadh. Ceird ársa, ach athraíodh na modhanna traidisiúnta ó bhun sa dara cuid den 19ú céad trí cheimic, fisic is micreascópacht. Is cuid lárnach di anois na hathruithe a tharlaíonn do mhiotail le linn cumtha is cóireála, agus an cheimic is an fhisic is gá chun bac a chur ar chreimeadh. Gné thábhachtach eile is ea tástáil is iniúchadh na struchtúr éagsúil miotalach is iad i bhfeidhm.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Ridire

Ridire|  |
| Cineál fostaíochta | gaiscíoch |
| Réimse oibre | ridireacht |

Ridire
I rith na Meánaoise thugtaí **ridire**, nó **cniocht**, ar dhuine uasal a fhriotháladh ar a uachtarán mar fhear cogaidh, tar éis dó seirbhís a dhéanamh mar phéitse agus mar scuibhéir.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# 123 RC

|  |
| --- |
| **Blianta RC:** 126 RC 125 RC 124 RC - **123 RC** - 122 RC 121 RC 120 RC |
| **deichniúra:** 150idí RC 140idí RC 130idí RC - **120idí RC** - 110idí RC 100idí RC 90idí RC |
| **Aois:** 3ú haois RC - **2ú haois RC** - 1ú haois RC

---

 |

## Eachtraí

## Breitheanna

## Básanna

## Ceannairí Domhanda

## Tagairtí
# Foirnéis soinneáin

Foirnéis a úsáidtear chun mianach iarainn a dhí-ocsaídiú go hiarann. Luchtaítear an fhoirnéis ard le mianach, cóc is aolchloch (a fheidhmíonn mar fhlosc chun an tsilice a bhaint as an miotal nuair a bhíonn sé leáite). Bíonn an fhoirnéis líneáilte le hábhair mhianracha theasfhulangacha, cosúil le cré thine, agus neartaítear dó an chóic le soinneán aeir réamhthéite. Ag an teocht atá ginte ag na himoibrithe éagsúla a tharlaíonn sa bhfoirnéis, dí-ocsaídítear an mianach iarainn go hiarann, agus ritheann an t-iarann leáite go bun na foirnéise, áit a dtarraingítear an t-iarann amach chun é a reo mar mhuciarann nó a iompar go díreach, leáite fós, chuig mhonarcha chun cruach a dhéanamh as. Cuimsíonn an t-iarann seo tiúchan ard carbóin, agus is bunábhar é do chruach nó próisis na teilgcheártan. Sa chóras iomlán, bíonn struchtúir chun an t-aer a théamh don soinneán agus feidhm a bhaint as gáis indóite na foirnéise. De réir na dtaifead, tógadh an chéad fhoirnéis soinneáin sa tSín i 18 RC.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# 113

|  |
| --- |
| **Blianta:** 110 111 112 - **113 ()** - 114 115 116 |
| **Deicheanna blianta:** 80í 90í 100í - **110í** - 120í 130í 140í |
| **Céadta blianta:** 1ú céad - **2ú céad** - 3ú céad

---

 |

## Eachtraí

## Breitheanna

## Básanna
# Féinmharú

Fógra sa Teáváin faoi chosc féinmhárú.
Is é atá i gceist le **féinmharú** ná lámh a chur ina bhás féin. Tá an féinmharú ina cúis shuntasach le bás luath san Eoraip, le níos mó ná 50,000 básanna gach bliain san Aontas Eorpach.

Tagann neamhoird mheabhracha chun tosaigh roimh ré i naoi gcás as deich. Thug an socheolaí Francach Émile Durkheim an coincheap "anóime" isteach i 1897, agus thairg gur cúis shuntasach le féinmharú í.

## Staitisticí

Tá an féinmharú ag dul i méid agus Éire ar na tíortha is measa san Eoraip. Is airde an líon daoine a chuireann lámh ina mbás féin in Éirinn gach bliain ná an líon daoine a mharaítear i dtionóisc tráchta ar bhóithre.

* Tá an ceathrú ráta féinmharaithe óige san Eoraip ag Éirinn. Tá an féinmharú i measc na gcúig chúis báis is mó san aoisghrúpa 15 go 19 bliain in Éirinn.

* Tharla 552 bás le féinmharú in Éirinn i 2009, is ionainn sin agus ráta 12.7 bás in aghaidh daonra 100,000.

## Féinmharú cuidithe

Is ábhar é féinmharú cuidithe a n-éiríonn daoine an-tógtha faoi. Ní mór an t-ábhar faoin bhféinmharú a chur i láthair go cúramach, a deir Dignitas, a thugann cabhair do dhaoine lámh a chur ina bás féin.

## Buamadóir féinmharaithe

Tá misean féinmharfach ag sceimhlitheoirí uaireanta.

## Stair

Fadó in Éirinn, peaca mhór ab ea an féinmharú. Dúradh gur chaith sé drochmheas ar an gclann, agus mar sin, níor labhair duine ar bith faoi..

## Cásanna clúiteacha

* Féinmharú Nearó sa bhliain 68, de rogha ar an gcur chun báis a bhí i ndán dó.
* Bás Adolf Hitler agus Eva Braun sa bhliain 1945.
* Marilyn Monroe, 1962. Creidtear gur ródháileog piollairí codlata a thug a bás, agus gur féinmharú a bhí ann.
* Rudolf Hess, an Naitsíoch deireanach i ngéibhinn, sa bhliain 1987.

## Féach freisin

* Sláinte in Éirinn

* Anóime
* Neamhoird mheabhracha

## Naisc sheachtracha

* Eolas citizensinformation.ie.
* An Oifig Náisiúnta um Fhéinmharú a Chosc Curtha i gcartlann 2017-04-25 ar an Wayback Machine. Bunaíodh an Oifig Náisiúnta um Fhéinmharú a Chosc (ONFC) de chuid FSS sa bhliain 2005 mar thoradh ar mholadh a tugadh in Reach Out.
* An Feachtas Rothaíochta in aghaidh Féinmharú
* An Fhondúireacht Náisiúnta Taighde faoin bhFéinmharú Curtha i gcartlann 2017-10-03 ar an Wayback Machine , An Bord Taighde Sláinte.

* Scileanna Feidhmeacha Idirghabhála i dtaca le Féinmharú

* Seirbhís Méala don Fhéinmharú sa Teaghlach I gcomhpháirtíocht le www.pieta.ie, cuireadh seirbhís méala d’fhéinmharú sa teaghlach ar fáil go céimneach, chun tacú le daoine aonair, teaghlaigh, eagraíochtaí agus pobail atá buailte i ndiaidh báis de bharr féinmharaithe.

## Tagairtí
# Pearsantacht (na healaíona)

Ceithre phearsantacht *commedia dell'arte*, a léiríonn a gcuid cultacha agus a n-iompraíocht na gcarachtar buanchrutha sa seánra seo.
I bhficsean, is éard is **pearsantacht** nó **carachtar** (nó **reacaire**, san fhilíocht) ann ná duine nó neach in insint (amhail úrscéal, dráma, sraith raidió nó teilifíse, ceol, scannán, nó físchluiche). Féadfaidh an phearsantacht a bheith go hiomlán ficseanúil nó bunaithe ar dhuine fíor, agus sa chás sin is féidir idirdhealú a dhéanamh idir pearsantacht nó carachtar “ficseanúil” agus “fíor”.

## Tagairtí
# 264

|  |
| --- |
| **Blianta:** 261 262 263 - **264 ()** - 265 266 267 |
| **Deicheanna blianta:** 230í 240í 250í - **260í** - 270í 280í 290í |
| **Céadta blianta:** 2ú céad - **3ú céad** - 4ú céad

---

 |

## Eachtraí

## Breitheanna

## Básanna
# Ailceimic

*The alchemist* le William Fettes Douglas (1822 - 1891)
I stair na heolaíochta, tagraíonn **ailceimic** do fhoirm luath de fhiosrú an nádúir agus disciplín luath fealsúnachta agus spioradálta araon, agus an dá cheann acu ag meascadh gnéithe uathu seo a leanas an Cheimic, an Mhiotalóireacht, an Fhisic, an Leigheas, an Astralaíocht, an Séimeolaíocht, an Misteachas, an Spioradáltachas agus an Ealaíon mar chuid de aon mhór-fhórsa.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# 316

|  |
| --- |
| **Blianta:** 313 314 315 - **316 ()** - 317 318 319 |
| **Deicheanna blianta:** 280í 290í 300í - **310í** - 320í 330í 340í |
| **Céadta blianta:** 3ú céad - **4ú céad** - 5ú céad

---

 |

## Eachtraí

## Breitheanna

## Básanna
# 422

|  |
| --- |
| **Blianta:** 419 420 421 - **422 ()** - 423 424 425 |
| **Deicheanna blianta:** 390í 400í 410í - **420í** - 430í 440í 450í |
| **Céadta blianta:** 4ú céad - **5ú céad** - 6ú céad

---

 |

## Eachtraí

## Breitheanna

## Básanna
# 588

|  |
| --- |
| **Blianta:** 585 586 587 - **588 ()** - 589 590 591 |
| **Deicheanna blianta:** 550í 560í 570í - **580í** - 590í 600í 610í |
| **Céadta blianta:** 5ú céad - **6ú céad** - 7ú céad

---

 |

## Eachtraí

## Breitheanna

## Básanna
# 447

|  |
| --- |
| **Blianta:** 444 445 446 - **447 ()** - 448 449 450 |
| **Deicheanna blianta:** 410í 420í 430í - **440í** - 450í 460í 470í |
| **Céadta blianta:** 4ú céad - **5ú céad** - 6ú céad

---

 |

## Eachtraí

## Breitheanna

## Básanna
# 549

549| Sampla de | bliain |
| Féilirí eile |
| féilire Ghréagóra | 549 (dxlix) |
| Ioslamach | 75 aH – 74 aH |
|  Síneach | 3245 – 3246 |
| Eabhrach | 4309 – 4310 |
| Hiondúch | 604 – 605 (*Vikram Samvat*) 471 – 472 (*Shaka Samvat*) 3650 – 3651 (*Kali Yuga*) |
| Peirseach | 73 BP – 72 BP |
| Airméanach | - |
| Rúnach | 799 |
| *Ab urbe condita* | 1302 |
| Catagóirí |
|  |
| Aois |
| 5ú haois - **6ú haois** - 7ú haois |
| Deich mbliana |
| 510í 520í 530í - **540í** - 550í 560í 570í |
| Bliain |
| 546 547 548 - **549**  - 550 551 552

---

 |
|   |

## Eachtraí

## Breitheanna

## Básanna
# 500

500| Sampla de | bliain |
| Féilirí eile |
| féilire Ghréagóra | 500 (d) |
| Ioslamach | 126 aH – 125 aH |
|  Síneach | 3196 – 3197 |
| Eabhrach | 4260 – 4261 |
| Hiondúch | 555 – 556 (*Vikram Samvat*) 422 – 423 (*Shaka Samvat*) 3601 – 3602 (*Kali Yuga*) |
| Peirseach | 122 BP – 121 BP |
| Airméanach | - |
| Rúnach | 750 |
| *Ab urbe condita* | 1253 |
| Catagóirí |
|  |
| Aois |
| 4ú haois - **5ú haois** - 6ú haois |
| Deich mbliana |
| 470í 480í 490í - **500í** - 510í 520í 530í |
| Bliain |
| 497 498 499 - **500**  - 501 502 503

---

 |
|   |

## Tarluithe

* Bunaíodh Ríocht na bhFranc.
* Thosaigh réimeas Fergus Mór, Rí Dál Riadach.

## Breitheanna

## Básanna

* Zu Chongzhi, Matamaiticeoir Sínise.