Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Airgeadra

Tugtar **airgeadra** ar an saghas airgid a mbaintear feidhm as i dtíortha éagsúla an domhain. De ghnáth, bíonn airgeadra oifigiúil i dtír a bhaintear feidhm as le fiacha a íoc go dleathúil.

**Ráta malairte**, EUR USD 1999-2017. Mar shampla, fágadh drochbhail ar an dollar ar na margaí airgeadra 2002-2008.
## Stair

Sa stair, bhí iliomad airgeadraí ar domhain, agus ní hamháin nach raibh sé éasca coinneáil suas le rátaí malartúcháin agus leis na bhfoaonaid a bhí bunaithe ar chodáin éagsúla de réir tíre, ach ní i gcónaí a bhí an meáchan nó an ábhar chéanna sna boinn. Ba ar mhiotail luachmhara a bhí an airgeadra bunaithe ar feadh an chuid is mó den ré stairiúil san iarthar, go háirithe ór agus airgead.

Bhaintí, agus baintear fós, feidhm as miotail de luach níos ísle le haonaid níos lú. Lean an scéal mar seo go dtí tús an fichiú haois, nuair a thréigh SAM caighdeán an óir ar an 15 Lúnasa 1971.

I go leor tíortha, ámh, bhí córais eile malartúcháin ar bun. Dheintí malairt ar ábhar nó earra amháin le hobair nó le earra eile, agus tá a leithéid de chórais ar bun fós in áiteanna áirithe ar domhain. In Éirinn fadó, mar shampla, ba le beithígh a íoctaí fiacha, cáin, agus spré.

Ba é Napoleon ar dtús a chuir córas airgeadra láidir a bhí bunaithe ar an gcóras deachúil ar bun, ag an am céanna ar chuir sé an córas deachúil ar bun le meáchan agus toirt.

## Na margaí airgeadraí inniu

I measc mór-airgeadraí an domhain faoi láthair, tá an euro, atá in úsáid i 25 tír de chuid an Aontais Eorpaigh, dollar na Stát Aontaithe, punt na Ríochta Aontaithe, agus an rúbal Rúiseach.

Mar go bhfuil airgeadraí laga ag go leor tíortha eile, baintear feidhm as na haonaid thuas go neamhoifigiúil le ceannach i dtíortha éagsúla ina mbíonn a lán turasóireachta.

Is i ndollar na Stáit Aontaithe, de ghnáth, a dhéantar ceannach agus díol ar ola agus ar bhunearraí eile go hidirnáisiúnta. Is é an dollar ar an airgeadra cúltaca is mó ó na 1920idí ar aghaidh.

## Tagairtí
# Oileán

Éire
Is éard atá i gceist le h**oileán** ná tírghné (nach mór-roinn í) atá timpeallaithe le huisce. Is í an Ghraonlainn an t-oileán is mó ar domhan. Tá a hachar cothrom le thart ar 2,175,000 ciliméadar cearnaithe. Is é Iáva an t-oileán is mó daonra dá bhfuil ann, le daonra níos airde ná 145 milliún. *Oileánra* a thugtar ar ghrúpa oileán.

* Oileán Chliara ó Chuan Mó
* Reachlainn
* Oahu, Haváí, SAM
* Oileán Vanua Levu ó Fidsí

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol tíreolaíochta é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Iarúsailéim

| Iarúsailéim |
| --- |
| ירושלים (he) القدس (ar)  |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Bratach  | Armas  |

 |
|  |
|   |
|

---

 |
| Ainmnithe in ómós | Shalim (en)   |
| Suíomh |
|  |
|

|  |
| --- |
|  |
|  ﻿ / ﻿ |

 |
|  |
|  |
| Tír | Stát na Palaistíne |
| Limistéar geografach | an Bruach Thiar |
| Governorate of the State of Palestine (en)  | Quds Governorate (en)   |
|  |
|  |
| Príomhchathair de | Stát na Palaistíne Iosrael (1950–)  |
| Daonra |
| Iomlán | 936,425 (2019)  |
| • Dlús | 7,466.31 hab./km² |
| Tíreolaíocht |
| Achar dromchla | 125.42 km²  |
| Airde | 754 m  |
| Ar theorainn le | Ramat Rachel (en)  Even Sapir (en)  Beit Yala (en)  Abu Dis (en)  Ora Ramallah Hizma (en)  Al-Ram (en)  Mevaseret Zion Beit Zayit (en)  Beithil  |
| Sonraí stairiúla |
| Cruthú | 4 mílaois "RCh" |
| Eachtra thábhachtach | Israeli annexation of East Jerusalem (en)  Léigear Iarúsailéim (1834) Léigear Iarúsailéim (1244) Léigear Iarúsailéim Siege of Jerusalem (en)  Léigear Iarúsailéim Sasanian conquest of Jerusalem (en)  Léigear Iarúsailéim Léigear Iarúsailéim (37 BC) Léigear Iarúsailéim (63 BC) Léigear Iarúsailéim Léigear Iarúsailéim Léigear Aisiriach Iarúsailéim Léigear Jebus Céasadh Íosa (33) Aiséirí Íosa (33) Deascabháil Íosa (33) Cincís (33) Isra and Mi'raj (en)   |
| Eagraíocht pholaitiúil |
| Comhlacht reachtach | Municipality of Jerusalem (en)   |
| • Ceannaire an rialtais | Moshe Lion (2018–)  |
| Aitheantóir tuairisciúil |
| Cód poist | 91000–91999  |
| Lonnaithe i gcrios ama | UTC+02:00 UTC+03:00  |
| Glaochód | 2  |
|  |
| Eile |
|

---

 |
| Suíomh gréasáin | gov.il…  |

Is é príomhchathair Iosrael ná **Iarúsailéim**.

In aimsir Iosrael Ársa bhí an Teampaill ann agus anois is cathair naofa é do trí reiligiún: Giúdachas, an Chríostaíocht, agus Ioslam. Is ann a cuireadh Íosa Críost chun bás.

## Polaitíocht

Ar 8 Nollaig 2017, d'fhógair Uachtarán Stáit Aontaithe Mheiriceá, Donald Trump, go raibh na Stáit Aontaithe chun aitheantas a thabhairt feasta go hIarúsailéim mar phríomhchathair Iosrael..

## Íomhánna

* Foirgneamh an Knesset (Parlaimint)
* Roinn Gnóthaí Eachtracha
* An Chúirt Uachtarach
* Iarsmalann Iosrael
* Ionad Comhdhála Idirnáisiúnta
* Acadamh na nEolaíochtaí agus na nDaonnachtaí Iosrael
* Acadamh na hEabhraise
*

 Iarúsailéim
## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoi thíreolaíocht Iosrael é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoi thíreolaíocht réigiún na Palaistíne é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Mallorca

| Mallorca |
| --- |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Bratach  |   |

 |
|  |
|   |
|

---

 |
| Aintiún | *La Balanguera*  |
|

---

 |
| Suíomh |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  ﻿ / ﻿ |

 |
|  |
|  |
| Stát ceannasach | an Spáinn |
| Comhphobal féinrialaitheach de chuid na Spáinne | na hOileáin Bhailéaracha  |
|  |
|  |
| Daonra |
| Iomlán | 949,047 (2024)  |
| • Dlús | 262.17 hab./km² |
| Teanga oifigiúil | an Chatalóinis an Spáinnis  |
| Tíreolaíocht |
| Cuid de | Gymnesian Islands (en)   |
| Deoise | Deoise Chaitliceach Majorca  |
| Achar dromchla | 3,620 km²  |
| Suite i nó in aice le limistéar uisce | an Mheánmhuir  |
| Pointe is airde | Puig Major (1,436 m)  |
| Ar theorainn le | luach ar iarraidh  |
| Sonraí stairiúla |
| Éarlamh | Féile Mhuire gan Smál, Alphonsus Rodriguez agus Mare de Déu de Lluc (en)   |
| Eagraíocht pholaitiúil |
| Comhlacht feidhmiúcháin | Mallorca Insular Council (en)   |
| Comhlacht reachtach | Mallorca Insular Council (en)   |
| Aitheantóir tuairisciúil |
|  |
| Cód NUTS | ES532  |
|  |
| Eile |
|

---

 |
| Suíomh gréasáin | conselldemallorca.cat  |

Is é **Mallorca** an t-oileán is mó sa Spáinn. Tá sé suite sa Mheánmhuir agus tá sé mar chuid den oileánra Bailéarach. Tagann ainm an oileáin ón Laidin *insula maior*, "oileán mór"; agus ansin Maiorica.

Is é Palma príomhchathair an oileáin agus príomhchathair an chomhphobal fhéinrialaithe. Is é *La Balanguera* amhrán náisiúnta an oileáin.

Tá clú ar an áit mar ionad turasóireachta i measc Eorpaigh mar na Sasanaigh, Gearmánaigh agus Éireannaigh.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoi thíreolaíocht na Spáinne é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Strointiam

Strointiam|   |
| Substaint cheimiceach | dúil cheimiceach agus dúil litifileach |
| Strointiam sa tábla peiriadach |
| Siombail cheimiceach | Sr |
| Uimhir adamhach | 38 |
| Mais adamhach | 87.62 |
| Cumraíocht leictreon | [Kr] 5s² |
| Peiriad, Grúpa | peiread 5 miotal cré-ailcealach |
| Airíonna fisiceacha |
| Dlús | kg/m⁻³ |
| Leictridhiúltacht | 1 |
| Ga ianach | 1.18, 1.26, 1.36 agus 1.44 |
| Stair |
| Aimsitheoir | William Cruickshank |
| Fionnachtain | 1787 |
| Eapainm | Sròn an t-Sìthein |
|  |

Is é an strointiam dúil cheimiceach uimhir a 38, agus ós rud é go bhfuil dhá fhiúsleictreon aige taobh amuigh den ochtréad, is ceann de na miotail chré-alcaileacha é. **Sr** an tsiombail cheimiceach a sheasann dó. Miotal bog é a bhfuil loinnir gheal nó bhuí ann agus é an-araiciseach chun imoibriú leis na dúile eile. Fuair an strointiam a ainm ó Shròn an t-Sithein, sráidbhaile in Albain in aice leis an áit inar thángthas ar an strointiam an chéad uair riamh. Ba é an ceimiceoir Adair Crawford ba thúisce a d'aithin go raibh mian ar leith i gceist, thiar sa bhliain 1790, ach ba é Sior Humphry Davy a d'aithin is a d'aonraigh an miotal féin. Chomh himoibríoch is atá an strointiam, níl sé ar fáil sa dúlra mar ghlanmhiotal: mianraí tábhachtacha strointiam iad an strointiainít agus an cheilistít. Carbónáit strointiam atá sa strointiainít, agus sulfáit atá sa cheilistít.

Is í an staid ocsaídiúcháin is dual dó ná +2, ós miotal cré-alcaileach é.

Tá ceithre iseatóp nádúrtha ag an strointiam, mar atá, strointiam a 84 (0.56 % de strointiam an dúlra), strointiam a 86 (9.86 %), strointiam a 87 (7.0 %) agus strointiam a 88 (82.58 %). Iseatóip chobhsaí iad seo go léir. Is é strointiam 90 an raidiseatóp is tábhachtaí agus, b'fhéidir, is míchlúití, nó is eamhnán coitianta é a tháirgtear sna himoibreoirí núicléacha. Mar sin bíonn cuid mhaith den iseatóp seo le fáil sa dramhaíl núicléach. Chomh cosúil agus atá sé leis an gcailciam ó thaobh na ceimice de, agus an t-ian, fiú, ar aon mhéid le hian an chailciam, is dual dó carnadh sna cnámha agus dochar tromchúiseach a dhéanamh ansin. I dtús na seascaidí, d'aithin an Dochtúir Louise Reiss sna Stáit Aontaithe go raibh strointiam 90 caoga oiread níos coitianta i bhfiacla na leanaí a rugadh i ndiaidh na dtrialacha núicléacha mórscála ná rompu, agus ba spreagadh é seo chun cosc a chur ar na trialacha núicléacha san atmaisféar.

Agus an méid sin ráite, ní mór cuimhne a choinneáil air gur féidir leas a bhaint as strointiam 90 freisin: úsáidtear i ngineadóirí núicléacha é, a chlaochlaíonn fuinneamh na radaíochta go leictreachas.

Maidir leis na hiseatóip chobhsaí, áfach, glactar leis nach bhfuil mórán dochair iontu do shláinte an duine, agus is féidir go bhfuil iarsmaí beaga strointiam úsáideach don cholainn dhaonna.

## Tagairtí
# Tailéas

Tailéas|   |
| Ainm sa teanga dhúchais | (grc) Θαλῆς ὁ Μιλήσιος  |
| Beathaisnéis |
| Breith | *c.* 625 "RCh" Miléatas  |
| Bás | 548 "RCh" ↔ 545 "RCh" 79/89 bliana d'aois Miléatas  |
| Siocair bháis | Bás nádúrtha (Stróc teasa) |
|  |
|  |
|  |
|  |
| Faisnéis phearsanta |
| Reiligiún | Monasaíocht |
| Áit chónaithe | Miléatas |
| Gníomhaíocht |
| Réimse oibre | Fealsúnacht agus matamaitic |
| Gairm | fealsamh  |
| Gluaiseacht | Fealsúnacht réamh-Shócraiteach agus Scoil Chlann Mhíle |
| Mac/iníon léinn | Anaximander agus Píotágarás |
| Teangacha | An tSean-Ghréigis |
| Saothar |
| **Saothar suntasach Thales' theorem (en)
 |
| Teaghlach |
| Athair | Examyas  agus Сleobulina |
|

---

 |
|

---

  |

Duine de na chéad eolaithe a bhfuil aithne againn orthu ab ea **Tailéas** (Gréigis: *Θαλῆς ὁ Μιλήσιος*. t.624 RC - t.546 BC). Bhí cónaí air sa bhaile Gréagach Miléatas sa seachtú is sa séú haois roimh Chríost. Aithnítear é mar athair na heolaíochta é. Mheas sé gurbh é an t-uisce an t-ábhar as a ndearnadh gach rud eile ar domhan.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoi dhuine Gréagach é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Wiltshire

| Wiltshire |
| --- |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|   |   |

 |
|  |
|   |
|

---

 |
| Suíomh |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  ﻿ / ﻿ |

 |
|  |
|  |
| Stát ceannasach | an Ríocht Aontaithe |
| Comhthír na Ríochta Aontaithe | Sasana |
| Réigiún Shasana | Iardheisceart Shasana  |
|  |
|  |
|

---

 |
| Príomhchathair | Trowbridge  |
| Daonra |
| Iomlán | 726,951 (2020)  |
| • Dlús | 208.57 hab./km² |
| Tíreolaíocht |
| Achar dromchla | 3,485.4313 km²  |
| Ar theorainn le | Gloucestershire Somerset Oxfordshire Hampshire Dorset Berkshire  |
| Aitheantóir tuairisciúil |
|  |
| Cód NUTS | UKK15  |
|  |
| Eile |
|

---

 |
| Suíomh gréasáin | wiltshire.gov.uk  |

Is contae i Sasana é **Wiltshire** atá suite in iarthar na tíre. Tá liagchiorcail Stonehenge agus Avebury suite in Wiltshire. Is é Trowbridge príomhbhaile an chontae. Sa bhliain 2017, measadh 716,400 duine a bheith ina gcónaí sa chontae.

An droichead trasna na hAvon in Bradford on Avon
## Bailte

* Amesbury
* Bradford on Avon
* Calne, Chippenham, Corsham, Cricklade
* Devizes
* Highworth
* Malmesbury, Marlborough, Melksham, Mere
* Royal Wootton Bassett
* Swindon
* Tidworth, Tisbury, Trowbridge
* Warminster, Westbury
* Wilton

## Nithe is díol spéise do thurasóirí

* Ardeaglais Salisbury, Avebury
* Edington Priory
* Kennet Avenue
* Stonehenge, Stourhead, Silbury Hill
* Woodhenge, Wilton Abbey

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoi thíreolaíocht Shasana é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Cathair Alastair

| Cathair Alastair |
| --- |
| الإسكندرية (ar)  |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|   |   |

 |
|  |
|   |
|

---

 |
| Ainmnithe in ómós | Alastar Mór  |
| Suíomh |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  ﻿ / ﻿ |

 |
|  |
|  |
| Stát ceannasach | an Éigipt |
| Gobharnóireacht na hÉigipte | Gobharnóireacht Chathair Alastair  |
|  |
|  |
| Príomhchathair de | Gobharnóireacht Chathair Alastair  |
| Daonra |
| Iomlán | 5,362,517 (2023)  |
| • Dlús | 2,125.45 hab./km² |
| Teanga oifigiúil | an Araibis  |
| Tíreolaíocht |
| Cuid de | An Éigipt Íochtarach  |
| Achar dromchla | 2,523 km²  |
| Airde | −1 m  |
| Sonraí stairiúla |
| Cruthú | 331 "RCh" |
| Eachtra thábhachtach | Léigear Chathair Alastair Léigear Chathair Alastair Léigear Chathair Alastair Léigear Chathair Alastair (47 BC)  |
| Aitheantóir tuairisciúil |
| Cód poist | 21500  |
| Lonnaithe i gcrios ama | Egypt Standard Time (en)  Daylight saving time in Egypt (en)   |
| Glaochód | 03  |
|  |
| Eile |
|

---

 |
| Suíomh gréasáin | alexandria.gov.eg  |

Is í **Cathair Alastair** an dara cathair is mó san Éigipt. Tá 4.1 milliún duine ina gcónaí sa chathair. Bhunaigh Alastar Mór í timpeall na bliana 331 R.C.

## Gailearaí

*
*
*
*
*
*
*

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoi thíreolaíocht na hÉigipte é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Réaltbhuíon

| Réaltbhuíon |
| --- |
|  |
| Saintréithe fisiceacha agus réaltmhéadracha |
| Cuid de | sféar neamhaí  |

Réaltbhuíon
Cnuasach réaltaí mar a fheictear sa spéir é - sin **réaltbhuíon**. Bíonn na réaltaí faoi ghluaisne an t-am ar fad, ach bíonn siad chomh fada sin amach uainne nach mbíonn a gcuid gluaisne coibhneasta le brath, agus mar sin is ionann na cnuasaigh réaltaí sa spéir leis na mílte bliain. Ní hionann mar sin, an fad amach uainn a bhíonn gach uile réalta i réaltbhuíon ar bith.

Tugadh ainmneacha ar chnuasaigh ar leith i gcaitheamh na gcéadta bliain; cuir i gcás, 'An Camchéachta', 'Oiríon', agus a lán eile. Réalteolaithe an lae inniu - is é rud a roinneann siad an spéir ina 88 d'achair rialta - de chearnóga agus de dhronuilleoga, is é sin. Réaltbhuíonta a thugtar ar na rannóga seo, agus is minic a choimeádtar na seanainmneacha orthu.

|  |
| --- |
| **Na 48 réaltbhuíon ar chatalóg Tholamaes** |
| an Abhainn | an Altóir | Andraiméide | an tAoire | an tAra | an Béar Beag | an Béar Mór | an Bodach | Caiseoipé | an Capall Beag | Ceiféas | an Ceinteár | Coróin an Deiscirt | Coróin an Tuaiscirt | an Cupán | an Cúpla | an Deilf | an Dragan | an Eala | Earcail | na hÉisc | an Faolchú | Fear na bPéisteanna | an Gabhar | an Giorria | Iasc an Deiscirt | an tIolar | an Leon | an Lir | an Long | an Madra Beag | an Madra Mór | an Mhaighdean | an Mheá | an Míol Mór | Peigeasas | Peirséas | an Phéist | an Phéist Uisce | an Portán | an Préachán | an Reithe | an Saighdeoir | an tSaighead | an Scairp | an Tarbh | an Triantán | an tUisceadóir |

|  |
| --- |
| **Na 88 réaltbhuíon nua-aimseartha** |
| an Abhainn | an tAerchaidéal | an Altóir | Andraiméide | an tAoire | an tAonbheannach | an tAra | an Béar Beag | an Béar Mór | an Bodach | an Caimileon | Caiseoipé | an Capall Beag | Ceiféas | an Ceinteár | an Chíle | an Clog | an Colgán | an Colm | an Compás | Compás an Mhairnéalaigh | Coróin an Deiscirt | Coróin an Tuaiscirt | an Chorr | an Chros | an Chuileog | an Cupán | an Cúpla | an Dealbhóir | an Deilf | Deireadh na Loinge | an Dragan | an Eala | Éan Parthais | Earcail | na hÉisc | an Faolchú | Fear na bPéisteanna | an Féinics | an Fhoirnéis | Folt Bheirnicé | an Gabhar | an Giorria | Iasc an Deiscirt | an tIasc Eitilte | an tIndiach | an tIolar | an Laghairt | an Leon | an Leon Beag | an Lir | an Lincse | an Líontán | an Madra Beag | na Madraí Fiaigh | an Madra Mór | an Mhaighdean | an Mheá | an Micreascóp | an Míol Mór | an tOchtamhán | an Phéacóg | Peigeasas | an Péintéir | Peirséas | an Phéist | an Phéist Bheag | an Phéist Uisce | an Portán | an Préachán | an Reithe | an Riail | an Saighdeoir | an tSaighead | an Scairp | an Sciath | an Seiseamhán | na Seolta | an Sionnach | an Sioráf | an Siséal | an Tábla | an Tarbh | an Teileascóp | an Triantán | Triantán an Deiscirt | an Túcán | an tUisceadóir |