Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Na Balcáin

| Na Balcáin |
| --- |
|   |
|

---

 |
| Ainmnithe in ómós | na Sléibhte Balcánacha  |
| Suíomh |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  ﻿ / ﻿ |

 |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
| Daonra |
| Iomlán | 70,000,000 (2023)  |
| • Dlús | 148.94 hab./km² |
| Déamainm | Balcánach  |
| Tíreolaíocht |
| Cuid de | Oirdheisceart na hEorpa  |
| Achar dromchla | 470,000 km²  |
| Suite i nó in aice le limistéar uisce | an Mheánmhuir, Muir Aidriad, an Mhuir Iónach, An Mhuir Aeigéach agus an Mhuir Dhubh  |
| Pointe is airde | Musala (2,925.4 m)  |
| Aitheantóir tuairisciúil |
|  |

Is grúpa de thíortha Slavacha iad **Na Balcáin** agus Muir Aidriad ar thaobh amháin agus an Mhuir Dhubh ar an taobh eile dhíobh. Bhí siad le fada faoi smacht na hImpireachta Otamánaí sa deisceart ach, ag tús an fichiú haois, bhí siad faoi thionchar Ríocht na hOstaire 's na hUngáire a bhí lastuaidh díobh. Theastaigh ó stáit Shlavacha cosúil leis agus an Bhoisnia-Heirseagaivéin agus an tSeirbia a bheith iomlán neamhspleách ón Ostair-Ungáir agus d’fhéach siad ar Impireacht na Rúise le haghaidh tacaíochta.

## Sainmhíniú agus Teorainn

Is áit í leithinis na mBalcán in oirdheisceart na hEorpa atá timpeallaithe le huisce ar thrí thaobh: Muir Aidriad siar, An Mheánmhuir ó dheas agus an Mhuir Dhubh soir. De ghnáth deirtear gurb iad na haibhneacha Danóib, Sava agus Kupa an teorainn ó thuaidh.

Léarscáil na mBalcán sa bhliain 1891
Tíortha go hiomláin suite insan leithinis:

* An Albáin
* An Bhoisnia-Heirseagaivéin
* An Bhulgáir
* An Ghréig
* An Chosaiv (leo siúd a thug aitheantas don áit.)
* An Mhacadóin Thuaidh
* Montainéagró

Tíortha le formhór na tíre suite ar an leithinis:

* An Chróit
* Seirbia

Tíortha le achar beag suite ar an leithinis:

* An Iodáil
* An Rómáin
* An tSlóivéin
* An Tuirc

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Poblacht na hAfraice Láir

| Poblacht na hAfraice Láir |
| --- |
| Republique Centrafricaine (fr) Ködörösêse tî Bêafrîka (sg)  |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Bratach  | Armas  |

 |
|  |
|

---

 |
| Aintiún | *La Renaissance*  |
|

---

 |
| Mana | «Unité, Dignité, Travail» «Unity, Dignity, Work» «Единство, достойнство, труд» «Единство, достоинство, труд» «Undon, Urddas a Gwaith»  |
| Suíomh |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  ﻿ / ﻿ |

 |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
|

---

 |
| Príomhchathair | Bangui  |
| Daonra |
| Iomlán | 5,152,421 (2023)  |
| • Dlús | 8.27 hab./km² |
| Teanga oifigiúil | an Fhraincis an tSangóis  |
| Tíreolaíocht |
| Achar dromchla | 622,984 km²  |
| Pointe is airde | Mont Ngaoui (en)  (1,410 m)  |
| Pointe is ísle | Ubangi River (335 m)  |
| Ar theorainn le | Sead an tSúdáin Theas Poblacht Dhaonlathach an Chongó Poblacht an Chongó an tSúdáin Camarún Léig na nArabach  |
| Sonraí stairiúla |
| Leanann sé/sí | Impireacht na hAfraice Láir  |
| Cruthú | 1960 |
| Eagraíocht pholaitiúil |
| Comhlacht reachtach | National Assembly (en)   |
| • Uachtarán Phoblacht na hAfraice Láir  | François Bozizé  |
| • Príomh-Aire Phoblacht na hAfraice Láir  | Félix Moloua (2022–)  |
| Eacnamaíocht |
| OTI ainmniúil | 2,516,498,412 $ (2021)  |
| Airgeadra | franc CFA na hAfraice Láir  |
| Aitheantóir tuairisciúil |
| Lonnaithe i gcrios ama | UTC+01:00 Africa/Bangui  |
| Fearann Idirlín barrleibhéil | .cf  |
| Glaochód | +236  |
| Uimhir theileafóin éigeandála | 117, 118 agus 1220  |
|  |
| Cód tíre | CF  |
|  |

Tír gan chósta í san Afraic Láir is ea **Poblacht na hAfraice Láir** (PAL) . Tá sí ag críochantacht leis an tSead ó thuaidh, leis an tSúdáin soir ó thuaidh, leis an tSúdáin Theas sa taobh thoir, le Poblacht Dhaonlathach an Chongó ó dheas, le Poblacht an Chongó siar ó dheas, agus le Camarún san iarthair. Is í Bangui príomhchathair na tíre agus an chathair is mó, atá teorantach le Poblacht Dhaonlathach an Chongó. Clúdaíonn Poblacht na hAfraice Láir achar talún de thart ar 620,000 ciliméadar cearnach. Amhail 2024, tá daonra de 5,357,744 aici, ina bhfuil thart ar 80 grúpa eitneach, agus is láthair chogadh cathartha í, atá ar siúl ó bhí 2012 ann . Tar éis di a bheith ina coilíneacht Fhrancach faoin ainm Ubangi-Shari, is í an Fhraincis an teanga oifigiúil, le Sango, teanga criól atá bunaithe ar Ngbandi, mar an teanga náisiúnta agus chomhoifigiúil.

Eas Boali ar an Abhainn Mbali
## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol tíreolaíochta é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# An Mhuir Arabach

| An Mhuir Arabach |
| --- |
|   |
|

---

 |
| Suíomh |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  ﻿ / ﻿ |

 |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
| Tíreolaíocht |
| Cuid de | an tAigéan Indiach  |
| Achar dromchla | 3,862,000 km²  |
| Tomhas | 2,400 km  default ()  |
| Aitheantóir tuairisciúil |
|  |

Tá **an Mhuir Arabach** (Sanscrait: *सिन्धु सागर*, traslitrithe: *Sindhu Sagar*; Araibis: *بحر العرب*, traslitrithe: *Bahr al-'Arab*; Mailéalaimis: അറബിക്കടൽ, traslitrithe: *Aṟabikkaṭal*) suite san Aigéin Indiaigh. Tá an India ar an taobh thoir, an Phacastáin (an Bhalúitseastáin) agus an Iaráin ar an taobh ó thuaidh, agus leithinis na hAraibe ar an taobh thiar.

## Féach freisin

* An Mhuir Rua

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Oileáin Sholaimh

| Oileáin Sholaimh |
| --- |
| Solomon Islands (en)  |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Bratach  | Armas  |

 |
|  |
|   |
|

---

 |
| Aintiún | *God Save Our Solomon Islands*  |
|

---

 |
| Mana | «To Lead is to Serve» «Seek the unexplored» «A fo ben, bid bont»  |
| Ainmnithe in ómós | Solamh  |
| Suíomh |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  ﻿ / ﻿ |

 |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
|

---

 |
| Príomhchathair | Hóiniára  |
| Daonra |
| Iomlán | 611,343 (2017)  |
| • Dlús | 21.53 hab./km² |
| Teanga oifigiúil | Béarla  |
| Tíreolaíocht |
| Cuid de | An Mheilinéis  |
| Achar dromchla | 28,400 km²  |
| Pointe is airde | Mount Popomanaseu (en)  (2,335 m)  |
| Pointe is ísle | an tAigéan Ciúin (0 m)  |
| Ar theorainn le | Fidsí an Astráil Vanuatú Nua-Ghuine Phapua an Fhrainc  |
| Sonraí stairiúla |
| Leanann sé/sí | British Solomon Islands (en)   |
| Cruthú | 1978 |
| Eagraíocht pholaitiúil |
| Comhlacht reachtach | National Parliament of Solomon Islands (en)   |
| • Monarch of the Solomon Islands (en)   | Séarlas III (2022–)  |
| • Príomh-Aire Oileáin Sholomón  | Jeremiah Manele (2024–)  |
| Eacnamaíocht |
| OTI ainmniúil | 1,580,303,517 $ (2021)  |
| Airgeadra | dollar Oileáin Sholaimh  |
| Aitheantóir tuairisciúil |
| Lonnaithe i gcrios ama | UTC+11:00 Pacific/Guadalcanal  |
| Fearann Idirlín barrleibhéil | .sb  |
| Glaochód | +677  |
| Uimhir theileafóin éigeandála | 911, 988 agus 999  |
|  |
| Cód tíre | SB  |
|  |
| Eile |
|

---

 |
| Suíomh gréasáin | solomons.gov.sb  |

Tír Mheilinéiseach is ea **Oileáin Sholaimh** atá suite san Aigéan Ciúin. Is é Hóiniára an phríomhchathair.

Sceir chorail ar oileán Gizo
## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol tíreolaíochta é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Tonga

| Tonga |
| --- |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Bratach  | Armas  |

 |
|  |
|

---

 |
| Aintiún | *Ko e fasi 'o e tu'i 'o e 'Otu Tonga*  |
|  |
|

---

 |
| Mana | «Ko e ʻOtua mo Tonga ko hoku tofiʻa»  |
| Suíomh |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  ﻿ / ﻿ |

 |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
|

---

 |
| Príomhchathair | Nuku'alofa  |
| Daonra |
| Iomlán | 108,020 (2017)  |
| • Dlús | 144.31 hab./km² |
| Déamainm | Tongach  |
| Teanga oifigiúil | an Tongais Béarla  |
| Tíreolaíocht |
| Cuid de | An Pholainéis  |
| Achar dromchla | 748.506563 km²  |
| Pointe is airde | Kao (1,030 m)  |
| Pointe is ísle | an tAigéan Ciúin (0 m)  |
| Ar theorainn le | Stáit Aontaithe Mheiriceá  |
| Sonraí stairiúla |
| Leanann sé/sí | British Tonga (en)   |
| Cruthú |  **1970**:  Stát ceannasach |
| Eagraíocht pholaitiúil |
| Comhlacht reachtach | Comhthionól Reachtaíochta Thonga  |
| • Monarch of Tonga (en)   | Tupou VI (2012–)  |
| • Príomh-Aire Thonga  | Fatafehi Fakafānua, 8th Lord Fakafānua (2025–)  |
| Eacnamaíocht |
| OTI ainmniúil | 469,228,124 $ (2021)  |
| Airgeadra | paʻanga Thonga  |
| Aitheantóir tuairisciúil |
| Lonnaithe i gcrios ama | UTC+13:00 Pacific/Tongatapu  |
| Fearann Idirlín barrleibhéil | .to  |
| Glaochód | +676  |
| Uimhir theileafóin éigeandála | 911, 922, 933, 999, 927 agus 928  |
|  |
| Cód tíre | TO  |
|  |
| Eile |
|

---

 |
| Suíomh gréasáin | mic.gov.to  |

Tír Pholainéiseach is ea **Tonga** atá suite san Aigéan Ciúin. Is é Nukuʻalofa an phríomhchathair agus an chathair is mó.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol tíreolaíochta é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Seattle, Washington

| Seattle, Washington |
| --- |
| Seattle (en)  |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
|  |
|   |
|

---

 |
| Mana | «The City of Flowers» (7 Deireadh Fómhair 1942) «The City of Goodwill» (16 Iúil 1990)  |
| Siombail oifigiúil | Mórchorr ghorm agus dáilia  |
| Leasainm | Emerald City, Queen City agus Jet City  |
| Ainmnithe in ómós | Chief Seattle  |
| Suíomh |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  ﻿ / ﻿ |

 |
|  |
|  |
| Stát ceannasach | Stáit Aontaithe Mheiriceá |
| Stát sna Stáit Aontaithe | Washington |
| County of Washington (en)  | Contae King  |
|  |
|  |
| Príomhchathair de | Contae King  |
| Daonra |
| Iomlán | 737,015 (2020)  |
| • Dlús | 1,996.01 hab./km² |
| Líon na dteaghlach | 344,629 (2020)  |
| Tíreolaíocht |
| Suite san aonán críochach staitistiúil | Seattle metropolitan area (en)   |
| Achar dromchla | 369.243614 km²  |
| • Uisce | 41.1556 %  |
| Suite i nó in aice le limistéar uisce | Lake Union (en) , Elliott Bay (en) , Green Lake (en) , Lake Washington (en)  agus Caolas Puget  |
| Airde | 40 m  |
| Ar theorainn le | Shoreline Lake Forest Park Bellevue SeaTac Renton  |
| Sonraí stairiúla |
| Cruthú | 13 Samhain 1851 |
| Eagraíocht pholaitiúil |
| Comhlacht reachtach | Comhairle Cathrach Seattle  |
| • Méara Seattle  | Katie Wilson (2026–)  |
| Aitheantóir tuairisciúil |
| Cód poist | 98101, 98102, 98103, 98104, 98105, 98106, 98107, 98108, 98109, 98111, 98112, 98113, 98114, 98115, 98116, 98117, 98118, 98119, 98121, 98122, 98124, 98125, 98126, 98127, 98129, 98131, 98133, 98134, 98136, 98138, 98139, 98141, 98144, 98145, 98146, 98148, 98154, 98155, 98158, 98160, 98161, 98164, 98165, 98166, 98168, 98170, 98174, 98175, 98177, 98178, 98181, 98185, 98188, 98190, 98191, 98194, 98195, 98198 agus 98199  |
| Lonnaithe i gcrios ama | UTC−08:00 Amchrios an Aigéin Chiúin UTC−07:00  |
| Glaochód | 206  |
|  |
| Eile |
|

---

 |
| Suíomh gréasáin | seattle.gov  |
|

---

 |

Is í **Seattle** an chathair is mó in Washington, SAM agus príomhbhaile Chontae King í. Tá daonra 3.98 milliún ag Mhórcheantar Seattle, an cúigiú mhórcheantar déag is mó sa tír. Tá sí suite ar chuing idir Sunda Puget agus Loch Washington.

## Stair

Bhí cónaí ar Mheiriceánaigh dúchasacha sa réigiún ar feadh 4000 bliain sular lonnaigh coilínithe Eorpacha ann.

Bhunaigh Arthur A. Denny cathair Seattle sa bhliain 1851.

## Cultúr

Is ceoltóir rap ó Seattle é Macklemore.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoi thíreolaíocht Mheiriceá é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Na Stáit Bhaltacha

Léarscáil - Na Stáit Bhaltacha
Is iad na **Stáit Bhaltacha** na cinn a leanas:

* An Eastóin

* An Laitvia

* An Liotuáin

* Eastóinis: *Balti riigid*

* Laitvis: *Baltijas valstis*

* Liotuáinis: *Baltijos valstybės*.

Baineann na tíortha seo leis an AE, leis na Náisiúin Aontaithe agus le hECAT.

## Féach freisin

* Na Stáit Nordacha

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Aigéaneolaíocht

Is í an **aigéaneolaíocht**, nó **eolaíocht na mara**, an eolaíocht a bhaineann leis an aigéan. Is fo-ábhair na haigéaneolaíochta iad an aigéaneolaíocht fhisiciúil agus cheimiceach, bitheolaíocht na mara, agus geolaíocht na mara.

Tá staidéar na n-aigéan, de ghnáth ina 4 fho-dhisciplín.

* Pléann an **aigéaneolaíocht gheolaíoch** le struchtúr is éabhlóid ghrinneall na farraige ón gcladach amach, deascadh ar an ngrinneal san áireamh.
* Baineann **aigéaneolaíocht cheimiceach** le gach gné de cheimic an ghrínnill is an tsáile.
* 1966 CPA 3309San **aigéaneolaíocht fhisiciúil** tagann na sruthanna aigéanacha, na tonnta, na taoidí is imoibríthe na farraige leis an atmaisféar is na gaotha san áireamh.
* San **aigéaneolaíocht bhitheolaíoch** pléitear le héiceolaíocht an aigéin, na horgánaigh mara uile faoi na cúinsí athraitheacha físiciúla is ceimiceacha a tharlaíonn sa chomhshaol sin.

Súnámaí (2004)
Tagann gnáthóga an chósta is an aigéin isteach sa scéal,

* acmhainní an aigéin,
* tionchar an duine ar gach gné den aigéan,
* agus na haigéin i gcomhthéacs an athrú aeráide domhanda.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Topagrafaíocht

Léarscáil thopagrafach
Staidéar ar airíonna fisiciúla dhromchla an Domhain is ea **topagrafaíocht** nó dinnseanchas, cosúil le rilíf, ithir, fásra is eile. Léiríonn léarscáil thopagrafach eolas cosúil le hairde os cionn na farraige agus grádán trí shiombailí is scáthlínithe áirithe chun comhairdí is airde pointí a cur in iúl.

## Féach freisin

* *Dinnseanchas*: cnuasach scéalta ainmeolaíochta sa Mheánaois in Éirinn

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Amerigo Vespucci

Amerigo Vespucci|   |
| Beathaisnéis |
| Breith | 9 Márta 1454 Flórans (Poblacht Fhlórans) |
| Bás | 22 Feabhra 1512 57 bliana d'aois Sevilla (Coróin na Caistíle) |
| Siocair bháis | Bás nádúrtha (Maláire) |
|  |
|  |
|  |
|  |
| Gníomhaíocht |
| Gairm | taiscéalaí, scríbhneoir, mairnéalach, cartagrafaí, ceannaí, mairnéalach  |
| Teangacha | An Iodáilis agus an Spáinnis |
| Ord crábhaidh | Proinsiasaigh |
| Teaghlach |
| Céile | Maria Cerezo   |
|  **Síniú**  |
|

---

 |
|

---

    |

Taiscéalaí a rugadh i bhFlórans na hIodáile ab ea **Amerigo Vespucci** (1454-1512). D'eagraigh sé aistear don Domhan Úr tar éis do Columbus filleadh don Eoraip, agus thaiscéal cósta Veiniséala. Ainmníodh Meiriceá as de bharr a thuairisce ar a aistear, a thug le tuiscint gur tháinig sé ar mhórthír Mheiriceá i 1497.

Dealbh Amerigo Vespucci
## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Gíreascóp

Ionstraim ina mbíonn roth ag rothlú go saor, suite ionas go mbaineann úsáid as a chlaonadh chun suíomh fosaithe sa spás a ghabháil chun aon fhórsaí a bhíonn ag iarraidh an suíomh sin a athrú a chothromú. Braitheann an bealach a ngluaiseann sé nuair a chuirtear fórsa casta i bhfeidhm air ar mhéid is treo an fhórsa, agus an modh a suitear an gíreascóp. Nuair a shuitear é chun go gcasann an roth go ceartingearach (ar ghiombail, dhá ghléas leathchiorclacha ag dronuillinn óna chéile, ionas gur féidir leis an réad casadh i dtreo ar bith) fanann sé ceartingearach nuair a chlaonann an fheithicil atá á iompar. Mar seo, soláthraíonn sé léaslíne shaorga. Coinneoidh gíreascóp atá suite go cothrománach treo-uillinn ar leith, agus léireoidh treo na feithicle de réir mar a chasann sí. Ní bhíonn roth rothlaithe i ngíreascóip nua-aoiseacha. I ngíreascóp trasnaíochta snáithíní optúla, scoiltear léas léasair in dhá leath a tharchuirtear ar mhalairt treonna trí chorna snáithíní optúla. Má rothlaíonn an corna, beidh difríocht i ndéine an tsolais a fhilleann ar an mbrathadóir, agus is féidir an difríocht sin a athrú ina uillinn rothlaithe. Sa ghíreascóp fáinne léasair, frithchaitear solas an léasair sa dá threo trí chainéal iata optúil. Má rothlaíonn an gíreascóp, ní shroichfidh an dá léas an brathadóir i gcomhphas le chéile, déanfaidh siad patrún frainsí trasnaíochta, agus ón bpatrún seo faightear uillinn rothlaithe an ghíreascóip.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Mars Express

Mars Express|

---

 |
|  |
| Cineál misean | planetary probe (en)  agus fithiseoir |
| Oibritheoir |    Gníomhaireacht Spáis na hEorpa  |
| NSSDCA ID | 2003-022A |
| Uimh. SATCAT | 27816 |
|  |
|  |
| Airíonna árthaigh |
| Monaróir | Astrium (en)  Alenia Aeronautica (en)   |
| Mais | 1,223 cileagraim 796 cileagraim 427 cileagraim 71 cileagraim  |
|  |
|  |
| Tús an mhisin |
|

| Lainseáil roicéid |
| --- |
| Dáta | 2 Meitheamh 2003 |
| Áit | Baikonur Cosmodrome Site 31 (en) , Cosmadróm Baikonur  |

 |
| Feithicil lainseáil | Soyuz-FG (en)   |
| Conraitheoir | Starsem (en)  |
|  |
| LeathnaighGníomhachtaigh fithiseach

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|

---

| Gníomhaíocht fithiseach ar  |
| --- |
| Ionsáigh | Eanáir 2004  |

 |
| Éalárnacht | 0.571 |
| Pearaipsis | 298 km |
| Apoaipsis | 10,107 km |
| Claonadh | 86.3 ° |
| Tréimhse | 7.5 h |

 |
| Leathnaigh
Liosta
* High Resolution Stereo Camera (en)  Visible and Infrared Mineralogical Mapping Spectrometer (en)  Mars Advanced Radar for Subsurface and Ionosphere Sounding (en)  Planetary Fourier Spectrometer (en)  Spectroscopy for Investigation of Characteristics of the Atmosphere of Mars (en)  Analyzer of Space Plasmas and Energetic Atoms (en)  Mars Radio Science Experiment (en)  Mars Express Lander Communications (en)  Visual Monitoring Camera (en)
 |
|  |

Spásárthach de chuid ESA le taiscéalaí (Beagle 2) a bhí le leaindeáil ar Mhars, a lainseáladh ar roicéad Soyuz ó Baikonur i 2003. Bhí ionstraimíocht ar bord ó chuid mhaith ollscoileanna is comhlachtaí. Bhí an taiscéalaí le dul i dtír Lá Nollag 2003, ach cailleadh teileachumarsáid leis timpeall an ama sin.

## Naisc sheachtracha

## Féach freisin

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol a bhaineann leis an spáis nó spáseitilt é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Clár Tiangong

Is clár stáisiún spáis de chuid an tSín é **Tiangong**.

## Eolas

### Céim saotharlann spáis

#### Tiangong 1 "spriocfeithicil"

#### Tiangong 2 "saotharlann spáis"

#### Tiangong 3 "stáisiún spáis"

## Tagairtí
# Rubaidiam

Rubaidiam|   |
| Substaint cheimiceach | dúil cheimiceach agus dúil litifileach |
| Rubaidiam sa tábla peiriadach |
| Siombail cheimiceach | Rb |
| Uimhir adamhach | 37 |
| Mais adamhach | 85.4678 |
| Cumraíocht leictreon | [Kr] 5s¹ |
| Peiriad, Grúpa | grúpa 1 peiread 5 miotail alcaile |
| Airíonna fisiceacha |
| Dlús | kg/m⁻³ |
| Leictridhiúltacht | 1 |
| Ga ianach | 1.52, 1.61, 1.66 agus 1.72 |
| Stair |
| Aimsitheoir | Robert Wilhelm Bunsen agus Gustav Robert Kirchhoff |
| Fionnachtain | 1861 |
| Eapainm | dearg |
|  |

Is é an **rubaidiam** dúil uimhir a 37, agus é ar ceann de na miotail alcaileacha. Is í an tsiombail cheimiceach atá aige ná **Rb**. Is í an chumraíocht leictreonach atá aige ná 1s22s22p63s23p63p104s24p65s1, agus mar sin, tá s-leictreon aonair ar an sceall is faide amuigh aige, mar is dual do na miotail alcaileacha. Cosúil leis an sóidiam agus leis an bpotaisiam, imoibríonn an rubaidiam go millteanach leis an uisce le hiodrocsaíd a dhéanamh:

2 Rb + 2 H2O -> 2 RbOH + H2
Imoibríonn an rubaidiam le hocsaigin an aeir chomh maith, agus uaireanta, loisceann sé as a stuaim féin. Mar sin, is gá gach smután rubaidiam a chosaint go dian ar an aer agus ar an uisce.

Tá dhá iseatóp ag an rubaidiam nádúrtha, is é sin, 85Rb (72.2 % den rubaidiam nádúrtha) agus 87Rb. Tá an dara ceann acu radaighníomhach, ach tá leathré an-fhada aige (48.8 x 1010 bliain, is é sin, 48.8 billiún bliain). Mar sin féin, fágfaidh an rubaidiam nádúrtha lorg an nochta ar ghnáthscannán grianghrafadóireachta má choinnítear an dá chuid i gcóngar dá chéile ar feadh míosa nó cúpla mí.

Úsáidtear rubaidiam sna fótaichealla, sna cloig adamhacha, i gcineálacha speisialta gloine agus sna maighnéadaiméadair. Rud soiléir is ea é go bhfuil an rubaidiam an-dainséarach do dhuine i bhfoirm an mhiotail, nó imoibríonn sé leis an uisce i sreabha na colainne. Ní bhíonn na hiain Rb+ ródhíobhálach, áfach. Go bunúsach, caitheann orgánach an duine leo mar a bheadh iain photaisiam iontu, ionas go mbailítear i sreabh leictrilíteach na colainne iad. De réir a chéile, fágann siad an cholainn, agus iad ag imeacht leis an bhfual agus leis an allas. Le nimhiú rubaidiam a tholgadh, caithfidh an duine farasbarr réasúnta mór d'iain rubaidiam a shlogadh síos.

B'iad Robert Bunsen - an fear céanna a bhfuil dóire Bunsen ainmnithe as - agus Gustav Kirchhoff a chuir an chéad sonrú sa rubaidiam, mar dhúil ar leith, thiar sa bhliain 1861. Chuir siad sampla leipidilíte (míoca litia) trí thine, agus d'aithin siad líne dhearg ar an speictream a sheas don rubaidiam. As an dath sin a d'ainmnigh siad an dúil, nó is é is brí le *rubidus* sa Laidin ná dúdhearg.

Cé nach mbíonn ainm an rubaidiam i mbéal an tsaoil mhóir, tá sé le fáil réasúnta flúirseach sa dúlra - níos flúirsí ná copar, agus chomh flúirseach céanna leis an tsinc. Is í an leipidilít an mianra is mó a úsáidtear mar fhoinse rubaidiam, ach bíonn cuid mhaith rubaidiam measctha tríd an bpotaisiam ina lán mianraí eile.

## Tagairtí