Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Satailít loingseoireachta

fithisithe
Ó thús ama bhain mairnéalaigh feidhm as na réaltaí chun loingseoireachta. Le blianta anois tá loingseoireacht nua-aoiseach leictreonach bunaithe ar na réaltaí nua — satailítí teileachumarsáide — in úsáid.

## Fithisithe

Tá na satailítí seo i bhfithisí fosaithe, agus tarchuireann siad bíogchomharthaí raidió an t-am ar fad.

## Loingseoireacht

Agus córas suite domhanda (GPS) ar bord, glacann an long nó an t-eitleán na bíoga seo ó roinnt de na satailítí agus ríomhann domhanleithead is domhanfhad an árthaigh go leanúnach.

Cabhraíonn an córas seo chun longa a dhíriú amuigh ar an bhfarraige agus calafort a aimsiú an t-am ar fad, fiú i ndrochaimsir agus istoíche.

## San Eoraip

réaltbhuíon Galileo sa spás
Galileo an t-ainm atá ar chóras satailíte na hEorpa (nó "Córas Domhanda Loingseoireacht Satailíte an Aontais"). Ar 21 Deireadh Fómhair 2011, le lainseáil an chéad satailít oibríochta de chuid an chláir Galileo, thóg an tAontas Eorpach céim mhór i dtreo córas loingseoireachta satailíte dá chuid féin a bheith aige.

Inniu úsáidtear Galileo gach aon lá san iliomad cásanna, ina measc éigeandálaí ar na farraigí móra, turais bóthair, ar fhóin phóca agus fiú ag imeachtaí spóirt. Cuidíonn Galileo le hiompar, seirbhísí tarrthála, idirbhearta baincéireachta agus soláthar leictreachais a fheabhsú.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |
# Córas Suite Domhanda

léaráid satailít CSD
Is éard atá i gceist leis an g**Córas Suite Domhanda** (CSD) ná córas domhanda loingseoireachta satailítbhunaithe a chuireann eolas iontaofa suímh agus ama ar fáil don úsáideoir i dtaobh gach áit ar dhroim an Domhain nó in aice leis, ar acht is go bhfuil radharc ag ceithre shatailít, nó níos mó, ar an áit atá i gceist. Is é rialtas na Stát Aontaithe a choinníonn an córas seo ag imeacht, ach tá rochtain ag gach duine air a bhfuil glacadóir Córais Shuite Dhomhanda aige. Ba í Roinn Chosanta na Stát Aontaithe a chuir an córas ar bun thiar sa bhliain 1973, agus ar dtús bhí ceithre shatailít fichead ann.

Baintear úsáid fhorleathan as an gCóras Suite Domhanda inniu sa loingseoireacht agus sa léarscáiliú. Tugann sé an t-am cruinn duit freisin, rud atá ríthábhachtach dóibh siúd a bhfuil turgnaimh eolaíochta idir lámhaibh acu. Thairis sin, tá a leithéid de chaitheamh aimsire ann agus geothaiscíocht, agus é bunaithe ar úsáid an Chórais Shuite Dhomhanda.

## Úsáid

CSD á úsáid ar bhord báid
Ar dtús ba é Arm na Stát Aontaithe amháin a bhí ag baint leasa as an gcóras seo. Inniu, áfach, is féidir leis na sibhialtaigh féin dul i dtuilleamaí an Chórais Shuite Dhomhanda. Seo samplaí den dóigh a n-úsáideann siad an Córas:

* teileafónaíocht cheallach
* fóirithint anachaine, seirbhísí éigeandála, cuardach agus tarrtháil
* rianú na ndaoine, na ngluaisteán is na n-ainmhithe ("geofhálú")
* "geochlibeanna", is é sin, cuirtear clibeanna eolais le grianghrafanna le cuimhne a choinneáil ar an áit ar tógadh iad
* rianú na n-eitleán
* eolas turasóireachta faoi áit ar leith
* mapáil agus léarscáiliú
* loingseoireacht na mbád is na n-eitleán
* suirbhéireacht
* teicteonaic
* geothaiscíocht agus caithimh aimsire eile

## Féach freisin

* Córas loingseoireachta Decca

## Tagairtí
# Galileo (loingseoireacht satailíte)

Galileo an t-ainm atá ar chóras satailíte na hEorpa (nó "Córas Domhanda Loingseoireacht Satailíte an Aontais"). Tá sé ainmnithe as Galileo, an t-eolaí cáiliúil a rugadh i bPisa san Iodáil sa bhliain 1564.

Ar 21 Deireadh Fómhair 2011, le lainseáil an chéad satailít oibríochta de chuid an chláir Galileo, thóg an tAontas Eorpach céim mhór i dtreo córas loingseoireachta satailíte dá chuid féin a bheith aige.

réaltbhuíon Galileo sa spás
Inniu úsáidtear Galileo gach aon lá san iliomad cásanna, ina measc éigeandálaí ar na farraigí móra, turais bóthair, ar fhóin phóca agus fiú ag imeachtaí spóirt. Cuidíonn Galileo le hiompar, seirbhísí tarrthála, idirbhearta baincéireachta agus soláthar leictreachais a fheabhsú.

## Féach freisin

* Satailít loingseoireachta
* Galileo Galilei

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Airde (geografaíocht)

Is é **airde** suíomh geografach ná airde an suíomh os cionn pointe tagartha seasta, de ghnáth meánleibhéal na mara. Úsáidtear airde agus tú ag tagart do phointí ar dhromchla an domhain.
# Éileapsóideach

Is éard is **éileapsóideach** ann ná dromchla gur féidir a fháil ó sféar nuair a díchumtar é trí bhíthin threoscálú, nó go hiondúil, trí*thrasfhoirmiú fineach.*

## Plánághearrthacha

Gearradh plánach éileapsóidigh
### Léiriúchán paraiméadrach

Éileapsóideach mar íomhá fhineach den n-sféar.
# Leibhéal na mara

Stair agus réamhaisnéis
Sonra geodasach, nó pointe tagartha, is ea **meánleibhéal na mara** nó MLM.

Cuireann titim sneachta srl isteach ar leibhéal na mara
Cuireann súnámaithe isteach ar leibhéal na mara ó am go ham. Ar 1 Samhain 1755, maraíodh idir 60,000 agus 100,000 duine i gcrith talún mór na Liospóine agus súnámaí a tháinig ina dhiaidh.
### Míniú

Is í Seirbhís Mhuirí Copernicus a sholáthraíonn an treocht réigiúnach i meánleibhéal domhanda na mara (is in milliméadair in aghaidh na bliana a thomhaistear é). Tá leibhéal na mara ag ardú de thoradh théamh an aigéin agus chailleadh na mórchríoch oighir. Forbraíonn uisce nuair a dhéantar é a théamh agus is féidir thart ar 30% den ardú ar mheánleibhéal domhanda na mara inniu a chur i leith na forbartha teirmí sin amháin.

Ní ardaíonn leibhéil na mara go cothrom agus mar sin tá bagairt níos mó ann do réigiúin áirithe thar réigiúin eile. Tá leibhéal na mara ag ardú i gcás fhormhór mór aigéin an domhain ach tá éagsúlacht mhórscála ann le réigiúin amhail an tAigéan Ciúin iartharach trópaiceach a bhaineann aimplitiúidí suas le +8mm in aghaidh na bliana amach. Sa limistéar sin, is de thoradh forbartha teirmí go príomha iad na treochtaí réigiúnacha.

Tá an neamhchinnteacht a bhaineann le treochtaí réigiúnacha i leibhéal na mara thart ar 2‑3mm in aghaidh na bliana agus luachanna chomh híseal le 0.5mm in aghaidh na bliana nó chomh hard le 5.0mm in aghaidh na bliana ag brath ar an réigiún. Ní hionann athruithe eostacha agus athruithe taobh istigh de réigiún teoranta mar thoradh ar ghluaisní an Domhain (mar shampla, athrú leibhéil sa Mhuir Aeigéach).

### Sonraí

Tá sonraí leibhéal na farraige ó íomhánna satailíte ar fáil ó Copernicus i bhfoirm sonraí greille laethúla ar leibhéal na farraige. Soláthraítear leis na sonraí sin, lena gclúdaítear an tréimhse ó 1993 go dtí an lá atá inniu ann, meastacháin dhomhanda ghreille laethúla ar aimhrialtacht leibhéal na farraige bunaithe ar thomhais airdemhéadrachta satailíte, agus aimhrialtacht leibhéal na farraige á shainmhíniú mar airde an uisce thar mheán-dhromchla na farraige in am agus réigiún ar leith.

## Féach freisin

* Athrú ar leibhéal na mara
* Athrú aeráide
* Painéal Idir-Rialtasach ar an Athrú Aeráide
* Sruth na Murascaille

## Tagairtí
# Puntán

Puntán|   |
| Sonraí bunúsacha |
| Úsáid | leibhéal |

Is éard is **puntán** (nó **pluma**) ann ná meáchan déanta as luaidhe nó ábhar trom eile a fheistítear ar bhun líne ingir.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoi uirlis é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Léarscáil

Léarscáil
Léiriú grafach eolais spásúil ar áit ar dhromchla plánach trí úsáid siombailí is comharthaí. De ghnáth, táirgtear léarscáil ar chúinsí ar leith. Mar shampla, i léarscáileanna cadastracha léirítear úinéireacht na talún, i léarscáileanna topagrafacha léirítear airíonna rilífe is réimse talún, agus i léarscáileanna téamacha léirítear airíonna ar leith, cosúil le déine daonra, bealaí busanna nó eile. Léiríonn na léarscáileanna is seanda, ar tháibléid chré, eastáit lucht an rachmais sa Bhablóin timpeall 2500 RC. Ó na Gréagaigh ársa a thagann traidisiún na léarscáilíochta san Eoraip.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Sféar

Sféar|  |
| Samhail 3T |
| Cineál | sféaróideach, lócas, non-degenerate quadric surface (en) , teorainn, ilfhillteán anailíseach, hipirsféar, n-sféar, dromchla agus geometric primitive (en)   |
| Dual-luach Euler | 2  |
| Sraith |
| ← ciorcal  3-sphere (en)  agus tóras  → |
| Tuilleadh eolais |
| MathWorld | Sphere  |

Is ábhar geoiméadrach le cruth maolaithe go hiomlán é **sféar** (ón nGréigis: σφαῖρα—sphaira, "cruinneog, liathróid").

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol a bhaineann leis an matamaitic é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Comhordanáidí Cairtéiseacha

Comhordanáidí Cairtéiseacha
Sa mhatamaitic, bealach a shaothraigh René Descartes chun ionad pointe a shainiú de réir a fhaid ó dhá líne dhíreacha fhosaithe is (de ghnáth) ingearacha, a dtugtar *aiseanna na gcomhordanáidí* orthu. Ba mhór an dul chun cinn don gheoiméadracht forbairt na geoiméadrachta anailísí ag Descartes is daoine a tháinig ina dhiaidh, agus fíoráisiúil i bhfeidhmiú an chalcalais.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Taipei

| Taipei |
| --- |
| 台北市 (zh-tw) Tâi-pak-tshī (nan) 臺北市 (nan-hani)  |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|   |   |

 |
|  |
|   |
|

---

 |
| Siombail oifigiúil | Ficus microcarpa, ródaideandrón agus Urocissa caerulea  |
| Suíomh |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  ﻿ / ﻿ |

 |
|  |
|  |
| Náisiún oileánda | an Téaváin  |
|  |
|  |
| Iamhchríoch laistigh de | 新北市  |
| Príomhchathair de | 臺灣 Poblacht Fhormósa Tajwan pod władzą Japonii (1895–1945) 臺灣省 (1945–1967) an Téaváin (1949–)  |
|

---

 |
| Príomhchathair | Ceantar Xinyi  |
| Daonra |
| Iomlán | 2,442,991 (2025)  |
| • Dlús | 8,988.2 hab./km² |
| Líon na dteaghlach | 1,081,315 (2025)  |
| Teanga oifigiúil | Mandairínis Chaighdeánach na Téaváine  |
| Tíreolaíocht |
| Cuid de | Northern Taiwan (en)  Taipei–Keelung metropolitan area (en)   |
| Achar dromchla | 271.7997 km²  |
| Suite i nó in aice le limistéar uisce | 基隆河  |
| Airde | 10 m  |
| Ar theorainn le | 新北市  |
| Sonraí stairiúla |
| Leanann sé/sí | Shichisei County (en) , 臺北市 agus Yangminshan Administrative Bureau (en)   |
| Cruthú | 1709 |
| Eagraíocht pholaitiúil |
| Comhlacht feidhmiúcháin | Taipei City Government (en)   |
| Comhlacht reachtach | Taipei City Council (en)   |
| • Méara Taipei  | Chiang Wan-an (2022–)  |
| Aitheantóir tuairisciúil |
| Cód poist | 100  |
| Lonnaithe i gcrios ama | UTC+08:00  |
| Glaochód | 02  |
|  |
| Cód ISO 3166-2 | TW-TPE  |
|  |
| Eile |
|

---

 |
| Suíomh gréasáin | gov.taipei  |
|

---

 |

Ximending, ceantar i lár Taipei, san oíche
Músaem Náisiúnta an Pháláis in Shilin, Taipei
Cathair suite i dtuaisceart na Téaváine ar abhainn an Tamsui é **Taipei**. Príomhchathair Phoblacht na Síne (an Téaváin) atá ann. Tá 2,618,722 duine ina gcónaí sa chathair féin (ar a dtugtar Cathair Taipei uaireanta). 6,900,273 an daonáireamh má chuirtear Taipei Nua agus Keelung san áireamh. Tá Taipei timpeallaithe ag Taipei Nua ar gach taobh. Calafort na cathrach is ea Keelung, agus é suite 22km thoir ó thuaidh.

Bunaíodh Taipei go luath san 18ú haois. Rinne an Rítheaghlach Qing príomhchathair na Téaváine de Taipei sa bhliain 1886. Lean Taipei mar phríomhchathair faoi na Seapánaigh, ón mbliain 1895 go cuireadh den oileán iad ag deireadh an Dara Cogadh Domhanda. Chuir rialtas Chiang Kai-shek faoi sa Téaváin i ndiaidh do na fórsaí cumannacha an bua a fháil ar na Náisiúnaigh (KMT) ar mhór-thír na Síne sa bhliain 1949. Taipei a bpríomhchathair agus tá an stádas sin ag Taipei go dtí an lá inniu. Tá cúrsaí eacnamaíocha agus cultúrtha na Téaváine lárnaithe sa chathair freisin.

Tá roinnt músaem in Taipei, go mórmhór i gceantar Shilin i dtuaisceart na cathrach. Orthu seo tá Músaem Náisiúnta an Pháláis.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# An Ciorcal Artach

| An Ciorcal Artach |
| --- |
|   |
|

---

 |
| Suíomh |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  ﻿ / ﻿ |

 |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
| Tíreolaíocht |
| Tomhas | 15,984.36 km   default ()  |
| Aitheantóir tuairisciúil |
|  |

Claonadh an domhain agus na ciorcail pholacha
Líne shamhalta ar dhromchla an Domhain is ea **an Ciorcal Artach,** ag domhanleithead 66° 30' ó thuaidh a bheag nó a mhór (tá an Pol Thuaidh ag 90°T). Is é an Ciorcal Artach an domhanleithead is faide ó dheas a fheictear "grian an mheán oíche", is é sin an áit ina mbíonn 24 uair solas na gréine i rith an tsamhraidh ar feadh lá amháin (agus 24 uair gan stad dorchadas i rith an gheimhridh).

Bogann an Ciorcal Artach; faoi láthair tá an Ciorcal ag bogadh ó thuaidh 15m gach bhliain.

Seo iad na tíortha ina bhfuil cuid den chiorcal suite iontu: Ceanada, Na Stáit Aontaithe (Alasca), An Rúis, An tSualainn, An Iorua, An Fhionlainn, An Íoslainn, agus an Ghraonlainn.

## Féach freisin

* An tArtach
* Domhanleithead agus domhanfhad / Córas comhordanáide geografaí
* An Ciorcal Antartach (66.5° ó dheas)

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol tíreolaíochta é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |