Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# San Diego, California

| San Diego, California |
| --- |
| San Diego (en)  |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Bratach  |   |

 |
|  |
|   |
|

---

 |
| Ainmnithe in ómós | Didacus Alcalá  |
| Suíomh |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  ﻿ / ﻿ |

 |
|  |
|  |
| Stát ceannasach | Stáit Aontaithe Mheiriceá |
| Stát sna Stáit Aontaithe | California |
| Charter county of California (en)  | Contae San Diego  |
|  |
|  |
| Príomhchathair de | Contae San Diego  |
| Daonra |
| Iomlán | 1,386,932 (2020)  |
| • Dlús | 1,437.98 hab./km² |
| Líon na dteaghlach | 511,662 (2020)  |
| Tíreolaíocht |
| Suite san aonán críochach staitistiúil | San Diego metropolitan area (en)   |
| Achar dromchla | 964.497168 km²  |
| • Uisce | 12.6773 %  |
| Airde | 422 ft  |
| Sonraí stairiúla |
| Cruthú | 16 Iúil 1769 |
| Eagraíocht pholaitiúil |
| Comhlacht reachtach | Comhairle Cathrach San Diego  |
| • Méara San Diego  | Todd Gloria (2020–)  |
| Aitheantóir tuairisciúil |
| Cód poist | 92101, 92102, 92103, 92104, 92105, 92106, 92107, 92108, 92109, 92110, 92111, 92112, 92113, 92114, 92115, 92116, 92117, 92119, 92120, 92121, 92122, 92123, 92124, 92126, 92127, 92128, 92129, 92130, 92131, 92132, 92134, 92135, 92136, 92137, 92138, 92139, 92140, 92142, 92145, 92147, 92149, 92150, 92152, 92153, 92154, 92155, 92158, 92159, 92160, 92161, 92163, 92165, 92166, 92167, 92168, 92169, 92170, 92171, 92172, 92174, 92175, 92176, 92177, 92179, 92182, 92186, 92187, 92191, 92192, 92193, 92195, 92196, 92197, 92198 agus 92199  |
| Lonnaithe i gcrios ama | Amchrios an Aigéin Chiúin UTC−08:00 UTC−07:00 America/Los\_Angeles  |
| Glaochód | 619 agus 858  |
|  |
| Eile |
|

---

 |
| Suíomh gréasáin | sandiego.gov  |

Is cathair i gCalifornia, Stáit Aontaithe Mheiriceá é **San Diego**, atá suite i gContae San Diego. Is é San Diego an dara chathair is mó sa stáit tar éis Los Angeles, agus an seachtú chathair is mó sa tír. Ainmníodh an chathair in ómós do Naomh Diego d'Alcalá.

Is faoi úinéireacht Stát California atá an 370 acra a bhfuil páirc na rásaí mar chuid díobh. Is ann a bhíonn Aonach Chontae San Diego, an ceann is mó dá shórt i Meiriceá, áit a mbaineann traidisiún láidir lena leithéid.

### Éire

In 2017, bhí rása de chuid an Breeders Cup buaite ag Aidan O’Brien le Mendelssohn i Del Mar.

## Féach freisin

* Páirc Aonaigh Del Mar, California

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoi thíreolaíocht Mheiriceá é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Péidiatraic

Péidiatraic|   |
| MeSH | D010372  |

Is éard is **Péidiatraic** ann ná speisialtacht leighis a bhíonn ag plé le diagnóis agus cúram a thabhairt do ghalair éagsúla a bhaineann de linbh, pháistí óga agus dhéagóirí.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol a bhaineann le sláinte é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Battersea Dogs & Cats Home

Battersea Dogs & Cats Home|   |
| Sonraí |
| Cineál | carthanas animal shelter (en)   |
| Foirm dlí | carthanas  |
| Stair |
| Dáta a bunaíodh | 2 Deireadh Fómhair 1860 |
| Bunaitheoir(í) | Mary Tealby  |
| Gníomhaíocht |
| Líon saorálaithe | 1,399 (2016)  |
| Rialachas corparáideach |
|  |
|  |
| Ceanncheathrú

 | * Battersea Park Road , 4
* Londain, England
 |
|  |
| Líon fostaithe | 555 (2020)  |
| Táscaire eacnamaíoch |
| Ioncam iomlán | 52,713,469 £ (2020)  |
|

---

 |
| Suíomh gréasáin | battersea.org.uk  |
|

---

 |

Is teach i gcomhair madaidh agus cait suite i London Borough of Wandsworth é **Battersea Dogs & Cats Home**.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoi thíreolaíocht Shasana é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Seamanachas

Seamanachas|  |
| Cineál fostaíochta | religious activity (en)  |

Is éard is **seaman** ann ná cineál draoi nó lia sí atá ag iarraidh dul i dteagmháil le spioraid le bheith ina nasc cumarsáide idir iadsan agus an cine daonna. Bíonn **seamanachas** á chleachtadh ag pobail bhundúchasacha i Meiriceá Theas, i dTuaisceart na Rúise agus i measc na nEiscimeach inniu féin. Creideann lucht leanúna an tseamanachais go bhfuil an seaman in ann maolú ar an bhfearg a bhíonn ar na spioraid leis na daoine agus gur féidir leis tinneas an choirp a leigheas trí chaoi cheart a chur ar an anam. Go ginearálta, tarraingíonn an seaman támhnéal air féin agus é ag caidreamh na spiorad a fhad is a fhanann sé faoi thámhnéal, dar leis féin. Is féidir leis drugaí siabhraigineacha a thógáil leis an támhnéal a spreagadh, ach is féidir leis é féin a thuirsiú ag damhsa freisin.

An focal féin *seaman*, tháinig sé ó na teangacha Tuircice. Bhí cleachtais sheamanacha coitianta go maith i measc lucht labhartha na dteangacha seo, go dtí go bhfuair Ioslam an ceann ab fhearr ar an seamanachas.

## Scannáin

* Quantum Men (Carlos Serrano Azcona) Spain 2011
* Other Worlds (Jan Kounen) France 2004
* Bells From the Deep (Werner Herzog) Germany 1993
* The Mad Masters (Jean Rouch) France 1955
* Au pays des mages noirs (Jean Rouch) France 1947

## Leabhair

* Shaman (2013) - Is úrscéal Béarla le Kim Stanley Robinson. Insíonn sé an scéal faoin fhear óg a théann faoi oiliúint a bheith seaman, in am na hOighearaoise in amanna réamhstairiúla.

## Tagairtí
# Agnóiseachas

Ciallaíonn an t-**agnóiseachas** an sceipteachas a chuireann in iúl nach féidir leis an aigne dhaonna a bheith ar an eolas maidir le Dia a bheith ann. Ní féidir linn a bheith ar an eolas maidir le rud ar bith atá lasmuigh de theorainneacha an domhain ábhartha eolaíochta, de réir na tuairime seo.

Thomas Henry Huxley
Cineál sceipteachais atá i gceist leis an agnóiseachas. Séanann an sceipteachas gur féidir leis an duine daonna a bheith feasach ar an bhfírinne nó go bhfuil a leithéid de rud ann agus fírinne oibiachtúil. Leagan den sceipteachas atá san agnóisiachas a chuireann in iúl an creideamh nach féidir leis an aigne dhaonna a bheith feasach an ann nó as do Dhia. Den chuid is mó, tá an t-agnóisiachas bunaithe ar an dearcadh nach bhfuil aon eolas againn ar an méid a ghabhann thar theorainneacha an domhain ábharaigh eolaíochtúil.

Tugtar *agnóisí* ar an té atá den tuairim nach féidir leis an duine a fháil amach cé acu atá Dia ann nó nach bhfuil.

### Sanasaíocht

B'é Thomas Henry Huxley, sa bhliain 1869, ba thúisce a bhain úsáid as an téarma sin "agnóiseachas". Tagann an focal ón nGréigis "a" = "gan", agus "gnosis" = "eolas").

## Féach freisin

* Creideamh

## Tagairtí
# An Afraic Thuaidh

An Afraic Thuaidh
Is réigiún san Afraic í **An Afraic Thuaidh**.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Greanáda

| Greanáda |
| --- |
| State of Grenada (en)  |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Bratach  | Armas  |

 |
|  |
|   |
|

---

 |
| Aintiún | *Hail Grenada*  |
|

---

 |
| Mana | «Ever Conscious of God We Aspire, Build and Advance as One People» «Винаги със съзнание за Бог, ние се стремим, изграждаме и напредваме като един народ» «Pure Grenada» «Wastad yn Ymwybodol, Dyheuwn, Adeiladwn a Symudwn Ymlaen fel Un Bobl» «Grenada Pur»  |
| Ainmnithe in ómós | Granada  |
| Suíomh |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  ﻿ / ﻿ |

 |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
|

---

 |
| Príomhchathair | St. George's  |
| Daonra |
| Iomlán | 114,299 (2023)  |
| • Dlús | 327.97 hab./km² |
| Déamainm | Greanádach  |
| Teanga oifigiúil | Béarla Grenadian Creole English (en)   |
| Tíreolaíocht |
| Cuid de | na Mion-Aintillí Aintillí na Fothana dúliosta tearmann cánach an Aontais Eorpaigh (–2018)  |
| Achar dromchla | 348.5 km²  |
| Suite i nó in aice le limistéar uisce | Muir Chairib  |
| Pointe is airde | Mount Saint Catherine (en)  (840 m)  |
| Pointe is ísle | Muir Chairib (0 m)  |
| Ar theorainn le | Veiniséala  |
| Sonraí stairiúla |
| Leanann sé/sí | West Indies Federation (en)   |
| Cruthú | 1974 |
| Eagraíocht pholaitiúil |
| Comhlacht feidhmiúcháin | Cabinet of Grenada (en)   |
| Comhlacht reachtach | Parlaimint Ghreanáda  |
| • Monarc Ghreanáda  | Séarlas III (2022–)  |
| • Príomh-Aire Ghreanáda  | Dickon Mitchell (2022–)  |
| Údarás breithiúnach is airde | Eastern Caribbean Supreme Court (en)   |
| Eacnamaíocht |
| OTI ainmniúil | 1,122,800,000 $ (2021)  |
| Airgeadra | dollar na Cairibe Thoir  |
| Aitheantóir tuairisciúil |
| Lonnaithe i gcrios ama | UTC−04:00 America/Grenada  |
| Fearann Idirlín barrleibhéil | .gd  |
| Glaochód | +1473  |
| Uimhir theileafóin éigeandála | 911, 434, 724 agus 774  |
|  |
| Cód tíre | GD  |
|  |
| Eile |
|

---

 |
| Suíomh gréasáin | gov.gd  |

Tír is ea **Greanáda** atá suite i Muir Chairib. Is é St. George's an phríomhchathair.

Lonaigh na Francaigh ann sa chéad uair sa bhliain 1650, agus mharaigh siad an chuid ba mhó de na bundúchasaigh. Ghéill na Francaigh Greanáda do na Sasanaigh le Conradh Pháras sa bhliain 1763. Ar an 25 Deireadh Fómhair 1983, rinne na Stáit Aontaithe ionradh ar oileán Ghreanáda, darbh ainm "Operation Urgent Fury".

## Féach freisin

* Na Mion-Aintillí

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Adamhachas

Coincheap is ea an t**Adamhachas** a bhí ann chomh fada siar leis an 5ú céad RC, a bhain leis na heolaithe is fealsaimh Ghréagacha Deamócratas is Leocapas, a thairg go bhfuil gach damhna comhdhéanta as cáithníní doroinnte agus gur gá a n-airíonna a mhíniú i dtéarmaí na gcáithníní sin is a n-airíonna siúd.

## Stair

Baineadh an chéad úsáid as an téarma dúil (*stoicheia*) thart ar 360 RC. Ba é an fealsamh Gréagach Platón a luaigh é ina agallamh beirte Timaeus, ar tráchtas bunúsach é ar an gceimic agus ar an bpáirt atá aici i gcomhdhéanamh na neachanna beo agus na gcorpán neamhbheo. Shíl Plato go raibh cruth speisialta ar na cáithníní is lú a bhí i ngach dúil: teitrihéadrán (tine), ochtaihéadrán (aer), icisihéadrán (uisce), agus ciúb (cré).

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |  |
| Teitrihéadrán (tine) | Ochtaihéadrán (aer) | Icisihéadrán (uisce) | Ciúb (cré) |  |

Chuir Locke, Boyle is Gassendi fealsúnacht choirpíneach, cosúil leis an seanadamhachas, chun cinn sa 17ú céad.

D'fhorbair fisic nua-aoiseach na gcáithníní ó bhunús eile, bunús turgnamhach fisiciúil.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Arúba

| Arúba |
| --- |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Bratach  | Armas  |

 |
|  |
|   |
|

---

 |
| Aintiún | *Aruba Dushi Tera*  |
|

---

 |
| Suíomh |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  ﻿ / ﻿ |

 |
|  |
|  |
| Stát ceannasach | Ríocht na hÍsiltíre  |
|  |
|  |
|

---

 |
| Príomhchathair | Oranjestad  |
| Daonra |
| Iomlán | 106,739 (2022)  |
| • Dlús | 596.59 hab./km² |
| Teanga oifigiúil | an Ollainnis an Phaipeamaintis  |
| Tíreolaíocht |
| Cuid de | Cairib na hÍsiltíre Muir Chairib na Mion-Aintillí CAS countries (en)  Aintillí na hÍsiltíre (1954–1985) dúliosta tearmann cánach an Aontais Eorpaigh (2019–2019)  |
| Achar dromchla | 178.916378 km²  |
| Airde | 31 m  |
| Pointe is airde | Mount Jamanota (en)  (188 m)  |
| Ar theorainn le | Falcón (en)   |
| Sonraí stairiúla |
| Leanann sé/sí | Aintillí na hÍsiltíre  |
| Cruthú | 1986 |
| Éarlamh | Naomh Dáibhí  |
| Eagraíocht pholaitiúil |
| Córas rialtais | monarcacht  |
| Comhlacht reachtach | Estates of Aruba (en)   |
| • Ceannaire stáit | Willem-Alexander na hÍsiltíre  |
| • Príomh-Aire Arúba  | Evelyn Wever-Croes (2017–)  |
| Eacnamaíocht |
| OTI ainmniúil | 3,126,019,385 $ (2021)  |
| Airgeadra | flóirín Arúba  |
| Aitheantóir tuairisciúil |
| Lonnaithe i gcrios ama | Atlantic Time Zone (en)  America/Aruba UTC−04:00  |
| Fearann Idirlín barrleibhéil | .aw  |
| Glaochód | +297  |
| Uimhir theileafóin éigeandála | 911  |
|  |
| Cód tíre | AW  |
| Cód ISO 3166-2 | NL-AW  |
|  |
| Eile |
|

---

 |
| Suíomh gréasáin | aruba.com  |

Tír bheag oileánda i ndeisceart Mhuir Chairib is ea **Arúba**. Go hoifigiúil tá Arúba ar na ceithre chomhthír de chuid ríocht na hÍsiltíre (is é sin, an Ísiltír féin, Arúba, Curaçao agus Sint Maarten.

Cachtais ag fás thart timpeall ar Charraigeacha Ayo ar Arúba
Tá 179 ciliméadar cearnacha d'achar ann, agus tá 116,600 duine ina gcónaí ann de réir meastachán a rinneadh sa bhliain 2018. Is é Oranjestad an phríomhchathair.

Tá aeráid an-tirim ann.

## Féach freisin

* Curaçao agus Sint Maarten
* Na Mion-Aintillí
* Suranam

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Eolaíocht fheidhmeach

Is éard is **eolaíocht fheidhmeach** ann ná cur i bhfeidhm na modheolaíochta eolaíochta agus an eolais eolaíoch chun spriocanna praiticiúla a bhaint amach. Cuimsíonn sé raon leathan disciplíní, amhail innealtóireacht agus leigheas. Is minic a chuirtear an eolaíocht fheidhmeach i gcodarsnacht leis an buntaighde, atá dírithe ar theoiricí agus dlíthe eolaíocha a chur chun cinn, a mhíníonn agus a thuarann feiniméin nádúrtha nó eile.

Tá eolaíochtaí nádúrtha feidhmeacha ann, chomh maith le heolaíochtaí foirmiúla agus sóisialta feidhmeacha. I measc samplaí den eolaíocht fheidhmeach tá; eipidéimeolaíocht ghéiniteach a chuireann staitisticí agus teoiric na dóchúlachta i bhfeidhm, agus an tsíceolaíocht fheidhmeach, lena n-áirítear coireolaíocht.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol a bhaineann le heolaíocht é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Radaíocht chúlra mhicreathonnach

Tháinig Penzias is Wilson ar an radaíocht chúlrach mhicreathonnach sa saotharlann seo
Tháinig Arno Penzias agus Robert Wilson ar an **radaíocht chúlra mhicreathonnach** de thaisme ar an 20 Aibreán 1965, agus iad ag obair ar aeróga teileachumarsáide, ag iarraidh siosarnach fothraim a aimsiú.

## Eolaíocht

Is fianaise bhreise den ollphléasc í an radaíocht chúlra mhicreathonnach chosmach (RCMC nó CMBR i mBéarla). Is í an ollphléasc an t-aon samhail a mhíníonn RCMC faoi láthair.

Thomhais an tsatailít COBE an radaíocht seo níos iomláine, agus thaispeáin gur radaíocht dúchoirp í le teocht 2.73 K, gurbh iarmhar iontaisithe na hollphléisce í, agus go raibh mionathruithe sa teocht mar thoradh ar dhifríochtaí i ndlús na luath-chruinne a chuir tús, ar a seal, leis na réaltraí.

Má thaispeánann brathadóirí satailíte gurb ionann an fuinneamh sa radaíocht sin agus an boilsciú i mionsamhail Stephen Hawking, b’fhéidir go dtabharfadh sin bun lena theoiric. Ach admhaítear go bhfuil na tonnta úd ina gcuid de theoiricí eile freisin agus go bhfuil obair le déanamh fós orthu. Déarfadh Hawking féin go bhfuil gá le tuiscint níos cruinne ar an imtharraingt chandamach.

## Stair

Ó aimsir Hubble sna 1920idí, bhí a fhios go raibh na réaltraí ag cúlú uainn is ó chéile. Mar sin, ó iarmhairt Doppler, bheadh tonnfhaid na radaíochta a d'astaigh siad is iad níos óige laghdaithe, b'fhéidir síos don raon micreathonnach.

Micreathonnta sa raon aistrithe seo a bhraith Penzias is Wilson. Chruthaigh siad sa bhliain 1965 gur fíorchomhartha a bhí á ghlacadh acu, ag teacht ar domhan ón spás amuigh.
Bronnadh an Duais Nobel ar Arno Penzias agus Robert Wilson i 1978.

## Féach freisin

* Radaíocht Hawking

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Smaointurgnamh

Sa bhfisic, turgnamh a fheiceann eolaí ina aigne ach nach ndéanann go praiticiúil de bhrí go mbeadh sé ródheacair, ach a d'fhéadfadh prionsabail thábhachtacha a léiriú mar sin féin. Mar seo a shamhlaigh Einstein cad a tharlódh in ardaitheoirí luasghéaraithe is saorthitime, agus a d'fhorbair prionsabal na coibhneasachta.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Iriseoireacht

Iriseoirí i mbun a gceirde sna 1940idí
Is ionann **iriseoireacht** agus ceird ina ndéantar tuairisciú, scríbhneoireacht, eagarthóireacht nó grianghrafadóireacht ar nuacht, ar mhaithe le craobhscaoileadh. Is gnách go ndéantar í mar ghnó tráchtála. Tugtar iriseoir ar dhuine a bhíonn ag plé leis an gceird seo.

Ar an 2 Samhain gach bliain, ceiliúrtar an *Lá Idirnáisiúnta um Dheireadh leis an tSaoirse ó Phionós i gcás Coireanna in aghaidh Iriseoirí*.

Gold and Black (1922)
## Gairm

Tá saol an iriseora, bíodh sin in iriseoireacht spóirt nó in iriseoireacht nuachta, polaitíochta nó aon chineál nuachta eile, tá sé athraithe go mór sa 21ú haois. Ní féidir leis an iriseoir anois a bheith chun cinn ar an nuacht mar tá na meáin dhigiteacha ar fad a ghabháil a bheith romhat – is cuma céard atá ann. Ní féidir a bheith chomh "te" leis an nuacht agus a bhíodh tráth den saol. Ach ag an am céanna, tá seans i bhfad níos leithne, agat a ghabháil ag plé le do thuairimí féin. Mar sin, scéalaíocht, ar bhealaí go leor, í an iriseoireacht agus go háirid an iriseoireacht scríofa.

Níl an iriseoireacht furasta mar obair. Mar shampla, b’fhearr lena lán léitheoirí go minic altanna a léiríonn cinnteacht agus atá ag teacht lena réamhchlaonta fhéin faoi ábhar, seachas alt a léiríonn go bhfuil castacht agus éiginnteacht ag baint leis an scéal.   Ach is annamh a ndéantar scagadh tomhaiste ar an bhfianaise a thacaíonn le téis áirithe *agus* ar an bhfianaise a bhréagnaíonn é. Tosaíonn iriseoirí uaireanta le freagra na ceiste agus ansin téann siad ag lorg na fianaise chun é a chruthú (nó níos measa, ag lorg fianaise chun téis nó réamhchlaonadh áirithe a chruthú).

### Iriseoirí a maraíodh

Is obair chontúirteach í amanna. Mar shampla sna 1990idí, bhí Veronica Guerin ag obair mar iriseoir imscrúdaitheach. Ach rinne mangairí drugaí slad uirthi sa bhliain 1996.

## Gaeilge

* 'Iriseoireacht na Gaeilge : Cad é an Scéal?', clár de chuid Raidió na Life, 2011.

## Féach freisin

* Iriseoireacht spóirt
* Iriseoirí agus Iriseoir

## Léitheoireacht

* Breandán Delap : Scéal Scéil, Rúndiamhra na Meán (Cois Life)
* Breandán Delap : Ar an Taifead: Fís, Fuaim, Focal (Cois Life)
* Antain Mac Lochlainn : In Ord is in Eagar (Cois Life)
* Antain Mac Lochlainn : Cruinneas (Cois Life)
* Philip Cummings (Eag.): Ár Nuachtán laethúil: Fiche Bliain De Lá (Coiscéim)
* "An tIriseoir Fánach: Comhairle d'ógánaigh", Sarah de Búrca, 12 Meán Fómhair 2016

## Tagairtí
# Gortuithe spóirt

Damáiste a fhulaingíonn an cholainn le linn gníomhaíochta fisiciúla is lúthchleasaíochta: ballbhrú, briseadh, leonadh is gortú de thoradh athstraidhneála. Féadfaidh siad tarlú mar thoradh ar thráma nó forúsáid. Is féidir gorthuithe éadroma a chóireáil le scíth, oighear, comhbhrú is/nó ardú. I gcás gortuithe níos troime, bíonn gá le cúram míochaine go minic. Is féidir cuid díobh a sheachaint ach áiseanna cuí cosanta a chaitheamh le linn na lúthchleasaíochta: mar shampla, loirgneáin sa pheil, sciath drandail sa dornálaíocht, clogaid san iomáint.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Contae Terry, Texas

| Contae Terry, Texas |
| --- |
| Terry County (en)  |
|   |
|

---

 |
| Ainmnithe in ómós | Benjamin Franklin Terry  |
| Suíomh |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  ﻿ / ﻿ |

 |
|  |
|  |
| Stát ceannasach | Stáit Aontaithe Mheiriceá |
| Stát sna Stáit Aontaithe | Texas  |
|  |
|  |
|

---

 |
| Príomhchathair | Brownfield  |
| Daonra |
| Iomlán | 11,831 (2020)  |
| • Dlús | 5.13 hab./km² |
| Líon na dteaghlach | 4,101 (2020)  |
| Tíreolaíocht |
| Achar dromchla | 2,308 km²  |
| • Uisce | 0.2 %  |
| Ar theorainn le | Contae Hockley Contae Yoakum Contae Cochran Contae Gaines Contae Lynn Contae Dawson Contae Lubbock  |
| Sonraí stairiúla |
| Cruthú | 1876 |
| Aitheantóir tuairisciúil |
| Lonnaithe i gcrios ama | an tAmchrios Lárnach  |
|  |
| Cód INSEE | 48445  |
| ID GNIS | 1384008  |
|  |
| Eile |
|

---

 |
| Suíomh gréasáin | co.terry.tx.us  |

Is contae i Texas é **Terry**. Is é Brownfield príomhbhaile an chontae agus an chathair is mó sa chontae. Bhí 12,651 duine ag maireachtaint sa chontae sa bhliain 2010.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Norwich

| Norwich |
| --- |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
|  |
|   |
|

---

 |
| Suíomh |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  ﻿ / ﻿ |

 |
|  |
|  |
| Stát ceannasach | an Ríocht Aontaithe |
| Comhthír na Ríochta Aontaithe | Sasana |
| Réigiún Shasana | Sasana Thoir |
| Contae searmanais Shasana | Norfolk |
| Ceantar neamhchathrach | Norwich  |
|  |
|  |
| Príomhchathair de | Norfolk Norwich  |
| Daonra |
| Iomlán | 195,971 (2016)  |
| • Dlús | 3,725.68 hab./km² |
| Teanga oifigiúil | Béarla  |
| Tíreolaíocht |
| Achar dromchla | 52.6 km²  |
| Airde | 15 m  |
| Sonraí stairiúla |
| Cruthú | 1004 |
| Aitheantóir tuairisciúil |
| Cód poist | NR1–NR16  |
| Lonnaithe i gcrios ama | Meánam Greenwich  |
| Glaochód | 1603  |
|  |
| Eile |
|

---

 |
| Suíomh gréasáin | norwich.gov.uk  |

Cathair Briotanach sa Norfolk, Sasana is ea **Norwich**. Tá an chathair suite i Sasana Thoir.

## Bailte

* Bowthorpe
* Eaton
* Friars Quay
* Golden Triangle
* Heartsease
* Mousehold Heath
* Norwich Over the Water
* Riverside
* Thorpe Hamlet

## Cultúr

* Ard-Eaglais Norwich, Ard-Eaglais Naomh Eoin Baiste, Norwich
* Caisleán Norwich
* Margadh Norwich

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoi thíreolaíocht Shasana é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |