Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Oideachas

Bamozai, an Afganastái
Téann indoctrination sa seomra ranga, ionchorprú ábhar polaitiúil san ábhar staidéir nó múinteoirí a bhaineann mí-úsáid as a ról chun mic léinn a ionchoiriú i gcoinne chuspóirí an oideachais a lorgaíonn saoirse smaoinimh agus smaointeoireacht chriticiúil.
Is é an t-**oideachas** an léann nó scolaíocht a thugtar do dhuine, mar aon leis an traenáil agus an múnlú a chuirtear air. Sa domhan thiar, tá ceart ag gach duine oideachas a fháil ó aois óg go haois idir 15 agus 18, de ghnáth go hocht bliain déag d'aois.

San oideas foirmiúil, labhraítear ar thrí leibhéal: Bunoideachas, Meánoideachas agus Ardoideachas.

## Bunoideachas

Sa bhunoideachas (bunscoileanna), is gnách do leanaí a bheith ann idir 5/6 bliain agus 11/12 bliain.

litearthacht
## Meánoideachas

Leanann an meánoideachas (meánscoileanna) ó aois 11-12 go haois 17 nó 20, ag brath ar an gcóras agus ar an dlí.

## Ardoideachas

Tugtar ardoideachas in ollscoil nó i gcoláiste. gnách do scoláire in ardoideachas céim bhaitsiléara nó dioplóma a bhaint amach. Leagtar cúrsa oidis 3 nó 4 bliana amach do chúrsa bhaitsiléara, ach bíonn dioplóma le fáil i gcúrsaí gairmiúla áirithe tar éis bliana go leith nó dhá bhliain. Tugtar comhchéim (Associate's Degree) tar éis chúrsaí 2 bhliana i Stáit Aontaithe Mheiriceá.

Meánoideachas
Jan Steen (1672)
## In Éirinn

In Éirinn, in aimsir na bPéindlíthe, bhíodh scoileanna chois claí ar bun faoin tír, mar go raibh an oiread sin coscanna i gcoinne na teangan Gaeilge agus i gcoinne an chreidimh Chaitlicigh.

Braille
## Féach freisin

* Louis Braille (1809-52) Oideachasóir a rugadh i gCoupvray na Fraince.
* Cyril Lodowic Burt (1883-1971) Bhí sé freagrach as teoiric is cleachtadh tástálacha intleachta is inniúlachta, le feidhmeanna san oideachas is staidéár ar chiontóirí óga sa Bhreatain.
* Richard Lovell Edgeworth (1744-1817) Tiarna talún i Meathas Troim, Co. an Longfoirt.. Scríobh sé *Practica! Education* (Oideachas Praiticiúil, (1798) i gcomhar lena iníon Maria Edgeworth, agus *Professiona! Education* (Oideachas Gairmiúil) ar an ngairmoideachas, a bhí i bhfad chun tosaigh ar a am.
* Intleacht. Cumas freagairt go hoiriúnach do chúinsí nua.
* Síceolaíocht oideachais. Saothraíodh í seo sa 20ú céad chun modh oibre síceolaíoch a fheidhmiú le foghlaim a thuiscint.

## Tagairtí
# Reilig

Reilig cois bóthair in Hualien, sa Téaváin
Áit ina n-adhlactar corpáin na marbh is ea **reilig** nó **cill**. Is minic a bhíonn reilig in aice le séipéal.

Bíonn leac ann go minic mar chomhartha go bhfuil uaigh ann.

## Féach freisin

* Sochraid
* Tórraimh in Éirinn
* Caoineadh (ealaín)

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |

## Tagairtí
# Comharchumann

Eagras pobail é **comharchumann** a dheineann saol gnó, eacnamaíochta agus sóisialta i gceantair áitiúla (de ghnáth) a fhorbairt is a fheabhsú.

Ceiliúrtar Lá Idirnáisiúnta na gComharchumann i mí íúil gach bliain.

Siopa co-op áitiúil i mBradford
## Comharchumainn in Éirinn

Tá comharchumainn agus comhlachtaí pobalbhunaithe mar eagrais forbartha pobail áitiúla i gcuid mhaith ceantar Gaeltachta. Cuireann Údarás na Gaeltachta maoiniú reáchtála ar fáil do 32 eagras pobail, idir chomharchumainn agus chomhlachtaí pobalbhunaithe, chun cur ar a gcumas tabhairt faoi chlár forbartha pobail ina gceantar feidhme atá dírithe ar riachtanais an phobail áitiúil.

## Tagairtí
# Teideal (réadmhaoin)

Sa dlí réadmhaoine, is éard is **teideal** ann ná forléiriú doláimhsithe a sheasann do phunann na gceart i (go) bpíosa réadmhaoine ina bhféadfadh páirtí leas dlíthiúil nó leas cothromais a bheith aige. Féadfaidh páirtithe éagsúla sa phunann a dheighilt agus a shealbhú. D'fhéadfadh sé freisin tagairt a dhéanamh do dhoiciméad foirmiúil, amhail gníomhas, a fheidhmíonn mar fhianaise úinéireachta. D'fhéadfadh sé go mbeadh gá leis an doiciméid a tíolacadh (aistriú teidil ar an réadmhaoin) chun úinéireachta na réadmhaoine a aistriú chuig duine eile. Tá 'teideal' éagsúil ó 'sheilbh', ceart a ghabhann le húinéireacht go minic ach ní gá gur leor é chun é a chruthú (mar shampla suiteoireacht).I go leor cásanna, féadfar seilbh agus teideal a aistriú go neamhspleách ar an gceann eile. Le haghaidh réadmhaoine, soláthraíonn clárú talún agus taifeadadh fógra poiblí maidir le faisnéis úinéireachta.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Washington Post

*Washington Post*|   |
|   |
| Giorrúchán | Washington Post |
| Cineál | nuachtán laethúil agus nuachtán |
| Cárta innéacs |
| Teanga | Béarla |
| Am tosaigh | 1877  |
| Bunaitheoir(í) | Stilson Hutchins |
| Úinéir | Jeff Bezos  |
| Áit a fhoilsithe | Washington, D.C. |
| Tréith |
| Formáid nuachtáin | mórbhileog |
| Eatramh foilsithe | 1 lá |
| Eagarthóir | Matt Murray (en)  (2024–)  |
| Foilsitheoir | Fred Ryan (2014–)  |
| Foilsithe i | The Washington Weekly Post (en)    |
| Eagrán | The Washington Weekly Post (en)   |
| Idé-eolaíocht | nualiobrálachas |
| Ainmniúcháin agus gradaim |
| Gradaim | * (2020)  Pulitzer Prize for Explanatory Reporting (en)
* (2018)  Pulitzer Prize for National Reporting (en)
* (2017)  Gradam George Polk
* (2016)  Pulitzer Prize for National Reporting (en)
* (2015)  Gradam George Polk
* (2014)  Pulitzer Prize for Public Service (en)
* (2008)  Pulitzer Prize for Public Service (en)
* (2008)  Pulitzer Prize for Breaking News Reporting (en)
* (2002)  Pulitzer Prize for National Reporting (en)
* (2000)  Pulitzer Prize for Public Service (en)
* (1999)  Pulitzer Prize for Public Service (en)
* (1973)  Pulitzer Prize for Public Service (en)
 |
| Aitheantóirí |
| ISSN | 0190-8286 agus 2641-9599 |
| OCLC | 2269358 |
| LCCN | sn79002172 |
|

---

 |
| Suíomh | washingtonpost.com  |
|   |
|

---

 |

Nuachtán laethúil Meiriceánach is ea The Washington Post (nó WaPo go neamhfhoirmeálta, go minic). Tá ceannáras an nuachtáin ag 1301 K Street NW in Washington, D.C.. Bunaíodh an *Washington Post* ar 6 Nollaig 1877. Ba leis an teaghlach Graham é go dtí an bhliain 2013, nuair a dhíol na Grahams é le Jeff Bezos. Thug Bezos SAM$250 milliún ar an nuachtán, agus is é Nash Holdings LLC, comhlacht de chuid Bezos, an t-úinéir go hoifigiúil.

Chéad leathanach an *Washington Post* ar 21 Iúil 1969: "Thuirling an t-iolar: Siúlann beirt fhear ar an nGealach
## Tagairtí

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | *Is síol faoi nuachtán nó irisleabhar é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |  |
# Airgead teimhneach

agóid i Washington DC sa bhliain 2014 agus Bernie Sanders ag labhairt
I bpolaitíocht na Stát Aontaithe, tagraíonn **airgead teimhneach** (Béarla: *Dark money*) do chaiteachas polaitiúil eagraíochtaí neamhbhrabúis - mar shampla, 501 (c) (4) (leas sóisialta) 501 (c) (5) (ceardchumainn) agus 501 (c) (6) grúpaí (comhlachas trádála) - nach gceanglaítear orthu a ndeontóirí a nochtadh. Féadfaidh eagraíochtaí den sórt sin síntiúis neamhtheoranta a fháil ó chorparáidí, daoine aonair agus ceardchumainn. Ar an mbealach seo, is féidir lena ndeontóirí cistí a chaitheamh chun tionchar a imirt ar thoghcháin, gan a fhios ag vótálaithe cá as a tháinig an t-airgead. Chuaigh airgead teimhneach isteach sa pholaitíocht ar dtús le *Buckley v.* *Valeo* (1976) nuair a leag Cúirt Uachtarach na Stát Aontaithe Ocht bhFocal Draíochta amach a shainíonn an difríocht idir toghchán agus abhcóideacht.

## Naisc sheachtracha

* *Dark Money Curtha i gcartlann 2021-07-24 ar an Wayback Machine* series site by PBS
* "Dark+money". *Core.ac.uk*. “Open access research papers”

## Tagairtí
# Seanad na Stát Aontaithe

Seanad na Stát Aontaithe| (en) The United States Senate  |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|   |   |

 |
|  |
|   |
| Sonraí |
| Cineál | seanad dlínse teach reachtaíochta tofa legislative branch agency (en)   |
| Stair |
| Dáta a bunaíodh | 1789 |
| Rialachas corparáideach |
|  |
|  |
| Ceanncheathrú

 | * First St SE, Washington, DC 20004
* Caipeatól na Stát Aontaithe, SAM
 |
|  |
| Uachtaránacht | J. D. Vance (2025–)  |
| Leas-Uachtarán na Stát Aontaithe  | J. D. Vance  |
| Codanna | President pro tempore of the United States Senate (en) , Presiding Officer of the United States Senate (en)   |
| Cuid de | Comhdháil na Stát Aontaithe  |
|

---

 |
| Suíomh gréasáin | senate.gov  |
|

---

  |

Is cuid den Chomhdháil na Stát Aontaithe é **Seanad na Stát Aontaithe**. Is é Teach Ionadaithe na Stát Aontaithe an teach eile.

Tá dhá sheanadóir ó gach stát mar bhaill den Seanad. Tá 100 ball ann san iomlán. Bíonn téarma sé bhliana ag na seanadóirí. Roinntear baill an tSeanaid ina dtrí "rang" chun go dtoghfaí an tríú cuid den Seanad gach dhá bhliain.

Tagann an Seanad le chéile sa Chaipeatól i Washington, D.C.
Roghnaíodh dálaí reachtais na stát na seanadóirí ar dtús, ach ón bhliain 1913 i leith toghtar iad trí mheán toghchán díreach.

## Féach freisin

* Teach Ionadaithe na Stát Aontaithe
* Comhdháil na Stát Aontaithe
* Seanadóirí na Stát Aontaithe

## Tagairtí
# Caitheamh aimsire

## Liosta

* bádóireacht
* bailiú stampaí
* cártaí
* ceol
* cluichí
* cumadh don Vicipéid
* drámaíocht
* dúcheisteanna
* éaneolaíocht
* fiach
* grianghrafadóireacht
* gluaisteáin agus tiomáint
* iascaireacht
* marcaíocht
* ríomhairí
* rothair gluaiste
* scríbhneoireacht
* spórt
* stair
* turasóireacht agus taisteal
# Coiste um ghníomhaíocht pholaitiúil

*Human Rights Campaign PAC,* Carolina Thuaidh, 2016
Bolscaireacht Rúiseach ar RT "Super PACs...are politicians now officially puppets"
Seift atá sna **Coistí um Ghníomhaíocht Pholaitiúil (CGP)** "**political action committees" (PAC)**, ag an dá mhórpháirtí i Meiriceá le hairgead a charnadh le tabhairt faoi stocaireacht agus faoi fheachtasaíocht.

Sna Stáit Aontaithe, is eagraíocht 527 é coiste um ghníomhaíocht pholaitiúil a chomhthiomsaíonn ranníocaíochtaí feachtais ó chomhaltaí agus a bhronnann na cistí sin ar fheachtais atá ar son nó i gcoinne iarrthóirí, tionscnaimh bhallóide nó reachtaíochta.

Cruthaíodh an téarma dlíthiúil *political action committee* (*PAC*) mar chuid d'iarracht maoiniú feachtas toghchán a leasú sna Stáit Aontaithe. Úsáideann daonlathais i dtíortha eile téarmaí éagsúla le haghaidh na n-aonad a dhéanann caiteachas ar fheachtais nó maoiniú ar iomaíocht pholaitiúil.

Ag leibhéal feidearálach na SA, CGP is ea eagraíocht nuair a fhaigheann nó nuair a chaitheann sí níos mó ná $1,000 chun tionchar a imirt ar thoghchán feidearálach, agus cláraíonn sí leis an *Federal Election Commission (FEC)*, de réir an *Federal Election Campaign Act*, arna leasú ag an Bipartisan Campaign Reform Act de 2002 (ar a dtugtar freisin an *McCain–Feingold Act*). Ag leibhéal an stáit, déantar CGP d'eagraíocht de réir dhlíthe toghcháin an stáit.

Tá ranníocaíochtaí chuig CGPanna ó chistí corparáideacha nó ó chistí ceardchumainn saothair neamhdhleathach, cé go bhféadfaidh na heintitis seo urraíocht a dhéanamh ar CGP agus tacaíocht airgeadais a sholáthar dá riaradh agus dá thiomsú airgid. Ní fhéadfaidh CGPanna atá cleamhnaithe le ceardchumann ranníocaíochtaí a lorg ach ó bhaill den cheardchumann. Féadfaidh CGPanna neamhspleácha ranníocaíochtaí a lorg ón bpobal i gcoitinne agus ní mór dóibh a gcostas féin a íoc as na cistí sin.

## Forbhreathnú

Féadfaidh CGPanna il-iarrthóirí feidearálacha rannchuidiú le hiarrthóirí mar a leanas::

* $5,000 d'iarrthóir nó do choiste iarrthóra do gach toghchán (cuimsíonn olltoghcháin phríomhúla agus gnáth olltoghcháin toghcháin ar leithligh);
* $15,000 do pháirtí polaitíochta in aghaidh na bliana; agus
* $5,000 go CGP eile in aghaidh na bliana.
* Féadfaidh CGPanna caiteachais neamhtheoranta a dhéanamh go neamhspleách ar iarrthóir nó páirtí polaitíochta

Ach tá rialacha eile ann do dhaoine atá saibhir, is cosúil... mar shampla, thug an billiúnaí Elon Musk le fios in 2024, a duirt an Wall Street Journal, go raibh rún aige $45 milliún sa mí a shíneadh ag "super PAC" le cuidiú le Trump.

## Féach freisin

* Maoiniú polaitiúil

## Tagairtí
# Cúram leanaí

Naíscoil an Lonnaín, 61 Iochtar na bhFáil, Béal Feirste
'Séard atá i gceist le **cúram leanaí** (nó cúram páistí**)** ná aire do naíonáin agus do pháistí óga i rith laethanta oibre, mar shampla i naíolann lae nó creis, áit a dtugtar aire do leanaí óga

Bíodh mná ag tabhairt aire do pháistí sa teach fadó. Ach sa 20ú haois, d'éirigh naíolanna níos coitianta.

### In Éirinn

#### Costas

Dúirt an rialtas sa bhliain 2022 go raibh rún aige díriú ar chostais cúram leanaí.

#### Oiliúint

Le cáilíochtaí a bhaint amach ón eagraíocht Dearbhú Cáilíochta agus Cáilíochtaí Éireann (QQI), déanann na hoiliúnaithe staidéar ar cheithre ábhar atá éigeantach agus ar a rogha féin de cheithre ábhar as deich gcinn d’ábhar roghnacha eile.

#### Gaeilge

Cuirtear oiliúint trí Ghaeilge ar fáil ar bhonn áitiúil trí Chomhar Naíonraí na Gaeltachta (CNNG) nó trí choistí contae agus cathrach i gCúram Leanaí.

Cuirtear Comhar Naíonraí na Gaeltachta clár oiliúna comhionannais, éagsúlachta agus ionchuimsitheachta ar fáil trí Ghaeilge thar ceann na Roinne Leanaí agus Gnóthaí Óige

## Féach freisin

* Naíonán

## Tagairtí
# Eagraíocht neamhrialtasach

Tugtar **eagraíocht neamhrialtasach** (ENR) ar eagraíocht atá neamhspleách ar rannpháirtíocht rialtais. De ghnáth, is foghrúpa eagraíochtaí iad eagraíochtaí neamhrialtasacha a bhunaíonn saoránaigh, lena n-áirítear clubanna agus comhlachais a sholáthraíonn seirbhísí dá mbaill agus do dhaoine eile. Is eagraíochtaí neamhbhrabúis iad, de ghnáth, agus bíonn go leor acu gníomhach sa daonnúlachas nó sna heolaíochtaí sóisialta. Tugann suirbhéanna le fios go bhfuil leibhéal ard muiníne ag an bpobal as eagraíochtaí neamhrialtasacha, agus mar sin, d’fhéadfadh siad a bheith ina n-ionadaithe úsáideacha ar ábhair imní na sochaí agus páirtithe leasmhara. Mar sin féin, is féidir le hENRanna a bheith ina ngrúpaí stocaireachta do chorparáidí, amhail an Fóram Eacnamaíoch Domhanda.
 De réir NGO.org (na heagraíochtaí neamhrialtasacha a bhfuil baint acu leis na Náisiúin Aontaithe), "Is ENR aon ghrúpa saoránach deonach neamhbhrabúis a eagraítear ar leibhéal áitiúil, náisiúnta nó idirnáisiúnta."

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Pearsa dhlítheanach

Sa dlí, is ionann **pearsa dhlítheanach** agus aon duine nó 'rud' (gan a bheith chomh débhríoch céanna, aon **eintiteas dlíthiúil**) ar féidir leis na rudaí a bhíonn duine daonna in ann a dhéanamh sa dlí de ghnáth – ar nós conarthaí a dhéanamh, imeachtaí dlí a thionscnamh agus agra a dhéanamh agus a bheith inagartha, maoin a bheith aige, agus mar sin de. Is é an chúis atá leis an téarma "pearsa dhlítheanach" ná nach daoine iad roinnt daoine dlítheanacha: is "pearsana" iad comhlachtí agus corparáidí ag labhairt go dleathach (is féidir leo an chuid is mó de na rudaí is féidir le gnáthdhuine a dhéanamh), ach ní **pearsana** iad sa chiall litriúil (daoine daonna).

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoin dlí é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Gnó

Cúrsaíocht
Is éard is **Gnó** ann comhlacht nó eagras tionsclaíoch, tráchtála nó gairmiúil a sholáthraíonn earraí nó seirbhísí. In Éirinn agus i dtíortha eile tá neart daoine ar fostú ag comhlachtaí móra idirnáisiúnta ar nós Intel agus Pfizer, rud is baol dóibh go minic má thagann meath ar an ngeilleagar domhanda. I mórán tíortha tá rath ar ghnólachtaí áitiúla nó náisiúnta a fhreastalaíonn i slite ar leith ar phobal na tíre; in Éirinn tá leithéidí Ryanair, CRH, Kerry Group agus Glen Dimplex le fáil.

Tá roinnt fo-ábhar ag baint le cúrsaí gnó mar a leanas:

* Margaíocht
* Airgeadas
* Bainistiú Daoine
* Cuntasaíocht
* Straitéis
* Feidhmiúcháin

## Féach freisin

* Eacnamaíocht

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Athrú aeráide sna Stáit Aontaithe

táirgeadh leictreachais san S-A. FOinse EIA.
Sa bhliain 2018, bhí na Stáit Aontaithe freagrach as 12% d’astaíochta gás teasa (GCT) na cruinne (C02e). Má chomhairtear na hastaíochtaí ar fad ó bhreoslaí iontaise ó 1750, is mó a tháirg SAM ná aon tír eile ar domhan.

athruithe teochta sna S-A Is as an tSín is mó a eisítear gáis ceaptha teasa sa lá inniu ach tá na Stáit Aontaithe sa dara háit. Ar ndóigh, bíonn 1,400 milliún ina chónaí sa tSín agus 330 milliún sna Stáit Aontaithe. In aghaidh an duine, sa bhliain 2021, scaoileadh 14.2 tonna méadrach (CO2e) sna Stáit Aontaithe, 8.7 sa tSín, 7.1 in Éirinn, agus 4.6 sa Fhrainc (foinse eile).

Foinseː National Center for Environmental Information de chuid an NOAA.
## Ré Trump

Insealbhaíodh Donald Trump mar Uachtarán na Stát Aontaithe den dara huair ar an 20 Eanáir 2025. In óráid a thug sé i dTeach na Comhdhála ar Chnoc an Chaipeatóil, mhaígh Trump go raibh éigeandáil náisiúnta fuinnimh ann agus thug sé le fios go rachfaí i muinín na mianadóireachta idir muir agus thír lena mhaolú. "Drill, baby, drill" an mana a bhí aige ina óráid.

Bhí cead tugtha ag Trump do chomhlachtaí taiscéalaíochta ola agus gás a bhaint as tailte fairsinge gan mhilleadh in Alasca. Chuir sé maoiniú $300 billiún i dtaca le tionchar ar an gcomhshaol ar ceal ar an toirt; cuireadh cosc ar infheistiú in infreastruchtúr "glas".

## Féach freisin

* An tAcht Laghdaithe Boilsciú, 2022
* Falscaithe in Haváí, 2023
* Athrú aeráide sa tSín

## Tagairtí
# Ríocht Shasana

| Ríocht Shasana |
| --- |
| Kingdom of England (en)  |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Bratach  | Armas  |

 |
|  |
|

---

 |
| Mana | «Dieu et mon droit»  |
| Suíomh |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  ﻿ / ﻿ |

 |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
|

---

 |
| Príomhchathair | Winchester, Londain, Westminster agus Cathair Londan  |
| Daonra |
| Iomlán | 5,750,000 (1707)  |
| Teanga oifigiúil | Béarla  |
| Reiligiún | an Eaglais Chaitliceach Rómhánach agus Eaglais Shasana  |
| Sonraí stairiúla |
| Leanann sé/sí | Ríocht Wessex, Prionsacht na Breataine Bige agus Prydain (en)   |
| Cruthú | 927 |
| Díscaoileadh | 30 Aibreán 1707 (Iúlach) |
| Á leanúint ag | Ríocht na Breataine Móire  |
| Eagraíocht pholaitiúil |
| Córas rialtais | monarcacht  |
| Comhlacht reachtach | Parlaimint Shasana  |
| Eacnamaíocht |
| Airgeadra | punt steirling  |
| Aitheantóir tuairisciúil |
|  |

Ba stát ceannasach é **Ríocht Shasana**, ón mbliain 927 go dtí 1707, ar thaobh thiar-thuaidh de roinn na hEorpa. I mbarr a réime, bhí dhá thrian de dheisceart oileán na Breataine Móire san áireamh i Ríocht Shasana (lena n-áirítear Sasana agus an Bhreatain Bheag mar atá anois ann) agus go leor oileáin bheaga fhorimeallacha; dúiche a chuimsíonn, sa lá atá inniu ann, dlínse dlí Shasana agus na Breataine Bige. Bhí talamh críchete le Ríocht na hAlban aige sa tuaisceart. Ag tús a thréimhse bhí a phríomhchathair agus a phríomh-áit chónaithe ríoga i Winchester, ach thugtaí an stádas a bhí beagnach comhionann do Westminster agus Gloucester, ach bhí Westminster ag fáil tosaíochta de réir a chéile.
# Oirthear na hEorpa

| Oirthear na hEorpa |
| --- |
|

---

 |
| Suíomh |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  ﻿ / ﻿ |

 |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
| Daonra |
| Iomlán | 281,001,328 (2023)  |
| Tíreolaíocht |
| Cuid de | an Eoraip  |
| Ar theorainn le | an Áise Thuaidh Deisceart na hEorpa Tuaisceart na hEorpa Iarthar na hEorpa Iarthar na hÁise  |
| Aitheantóir tuairisciúil |
|  |

Is réigiún san Eoraip é **Oirthear na hEorpa**.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Dí-eaglaiseachas

Baineann **dí-eaglaiseachas** (nó **tuatachas**) leis an tuairim gur féidir dul chun cinn na sibhialtachta a mheas bunaithe ar an méid saoirse atá bainte amach ag pobail éagsúla ó phatrúin chreidimh reiligiúnacha agus ó phatrúin bhaothchreidimh.

Tá bunús an tuatachais le fáil go hindíreach in éirí an daonnachais thuata i rith na hAthbheochana. Tá dlúthbhaint áfach ag saothrú an tuatachais le forbairt na n-eolaíochtaí turgnamhaíocha sa seachtú agus san ochtú aois déag agus teacht chun cinn iarmhartach an chultúir phosaitívigh a shéanann eiseadh an ní nach féidir a áireamh taobh istigh de theorainneacha an tomhais eolaíochtúil.

Ní hionann agus an focal is neodraí ‘tuathú’ is é an dearcadh a chuirtear in iúl le tuatachas gur féidir dul chun cinn na sibhialtachta a thomhas óna mhéid is féidir leis na comhthionóil iad féin a shaoradh ó gach pátrún creidimh reiligiúnda / baothchreidmheach.

Ón bpeirspictíocht Chríostúil idé-eolaíocht thacair é an tuatachas a áiríonn cultúr ‘an domhain seo’ agus ábharach agus a shéanann eiseadh aon toise tharchéimnithigh agus / nó spioradálta don chomhall daonna.

## Féach freisin

* Aindiachas

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Coir fuatha

Is éard is **coir fuatha** ann ná cion coiriúil ar bith a mheasann an t-íospartach, nó aon duine eile, a bheith spreagtha ag réamhchlaonadh atá bunaithe ar aois, míchumas, cine, dath, náisiúntacht, eitneachas, reiligiún, claonadh gnéis nó inscne duine.

### Coireanna fuatha in Éirinn

Ritheadh an *Criminal Justice (Hate Offences) Act* in 2024; tháinig an reachtaíocht i bhfeidhm ar an 1 Eanáir 2025 chun déileáil le coireanna áirithe ar fuath is bun leo, fuath a léiriú do dhaoine ar bhonn cine, datha, claonadh gnéis, inscne nó míchumais (mar shampla, leathnaíodh na tréithe cosanta chun inscne (lena n-áirítear féiniúlacht inscne agus léiriú) agus míchumas a chur san áireamh, agus tá sé ina chion anois cinedhíothú a dhiúltú nó a mhionathrú).

Go dtí 2025, bhí Éirinn ar cheann den bheagán ballstát den Aontas Eorpach gan reachtaíocht i gcoinne fuatha. Dúirt an tAire Dlí agus Cirt, Helen McEntee, go raibh an reachtaíocht nua de dhíth orainn ó bhí méadú de 8% ar an líon coireanna fuatha a thaifead na Gardaí in 2024. Thug sí le fios freisin go raibh an reachtaíocht bunaithe ar thaithí phearsanta daoine, toisc go ndeachaigh a roinn i gcomhairle leis an bpobal sular chruthaigh siad í.

## Féach freisin

* Fuathchaint

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |