# Crith talún

Teorainneacha dibhéirseacha
Creathanna talún
Úsáidtear an scála méide na móiminte inniu le déine creathanna talún a thomhas.
Tubaiste nádúrtha is ea **crith talún**, a tharlaíonn de bharr gluaiseacht na bplátaí teicteonacha faoi bhun mhaintlín an domhain, a tharchuireann sraith tonnta sa talamh. Tarlaíonn **crith talún** nuair a scaoiltear fuinneamh as screamh an domhain i dtonnta seismeacha. Bogann an talamh go tobann mar thoradh.

## Tomhas

Úsáidtear an Scála Richter le déine creathanna talún a thomhas. Déanann na seismeolaithe fuinneamh an bhunchrith talún a thomhas leis an scála Richter.

Mar shampla, i gcás an chrith talún a tharla i dtuaisceart California le linn sraith dhomhanda an daorchluiche i 1989, a raibh tomhas 6.9 ar an scála Richter aige, meastar gur scaoil sé an oiread fuinnimh le 30 milliún tonna d'ábhar pléascach, níos mó ná 1 0 n-oiread chumas pléasctha na mbuamaí uile a pléascadh sa dara cogadh domhanda.

## Geolaíocht

Tá imill an-ghníomhacha mórthimpeall an Aigéin Chiúin agus ar feadh líne ón Meánmhuir go dtí na Himiléithe is an tSín.
De ghnáth tarlaíonn creathanna talún is bolcáin ar feadh teorainneacha na bplátaí teicteonacha. Faoi bhun na bplátaí tá ciseal de chloch leáite atá téite ag croíleacán te an domhain. De réir mar a shreabhann an chloch leachtach le comhiompar teasa, iompraíonn sí na plátaí freisin.

Nuair a thagann dhá phláta le chéile go tapa, is amhlaidh a shleamhnaíonn dromchla pláta amháin faoi bhun an chinn eile (fodhuchtú).

Ina dhiaidh sin ó am go chéile, tarlaíonn sleamhnú faoi thalamh ar feadh éasclínte, agus is é seo a chuireann tús le crith talún.

## Tíreolaíocht

Tá na éasclínte seo ar imill na bplátaí teicteonacha agus na scoilteanna meanaigéanacha.

Tá imill an-ghníomhacha mórthimpeall an Aigéin Chiúin agus ar feadh líne ón Meánmhuir go dtí na Himiléithe is an tSín.

Droichead Medway, Christchurch 2010
## Tubaistí

Má bhíonn bunús nó airmheán crith talún gar don fharraige, féadfaidh sé tús a chur le tonn taoide sa bhfarraige, nó súimíní. Forleathann an tonn seo chomh tapa le luas forleata fuaime, agus féadfaidh sí a bheith fíormhillteanach do dhaoine is foirgnimh gar don chladach na mílte ciliméadar ón airmheán. Scaoileann crith talún méid ollmhór fuinnimh i bhfoirm na dtonnta seismeacha.

#### Háítí, 2010

Tharla crith talún i Léogâne, Háítí ar an 12 Eanáir 2010. Fuair 100,000 - 160,000 daoine bás. Ní raibh an crith talún ach 7.0 ar scála Richter.

#### Sichuan, 2008

Maraíodh 87,587 duine + ar an 12 Bealtaine 2008 i gcrith talún fíordhíobhálach i nDaon-Phoblacht na Síne (Sichuan). Bhain an crith talún 8.5 amach ar scála Richter

#### An Cholóim, 1999

25 Eanáir 1999: maraíodh thart ar 1,000 duine i gcrith talún sa Cholóim (Armenia).

#### San Francisco, 1989

18 Deireadh Fómhair 1989: crith talún i gcathair San Francisco (6.9 ar Scála Richter)

#### Spitak i dTuaisceart na hAirméine, 1988

7 Nollaig 1988: Meastar gur maraíodh idir 25,000-50,000 duine i gcrith talún i dtuaisceart na hAirméine san Aontas Sóivéadach. Ach ní raibh an turraing róláidir (6.8 ar an scála Richter) Ní raibh an tír réidh chun déileáil le creathanna, is cosúil.

#### Tangshan, 1976

28 Iúil 1976: Meastar gur maraíodh 242,000 duine ar a laghad i gcrith talún sa tSín. Leag an crith talún an chathair Tangshan.

**Managua, 1972**

23 Nollaig 1972: Scrios crith talún Managua, Nicearagua. Maraíodh 4-11,000 duine.

Ardeaglais i dTóiceo, 1923
#### Tóiceo, 1923

Ba é an crith talún is mó dar tomhaiseadh riamh an crith talún ar luach 8.9 a bhuail Tóiceo na Seapáine, sa bhliain 1923, agus a mharaigh níos mó ná 100,000 duine trí leagadh foirgneamh nó na dóiteáin a lean é. Bhí an iliomad dóiteán ann, a scaipeadh ag na gaotha láidre, agus scriosadh sean-Tóiceó is Yokohama.

#### Valparaíso, 1906

16 Lúnasa 1906, fuair timpeall is 20,000 duine bás i gcrith talún i Valparaíso na Sile (Méid creatha talún: 8.2).

#### San Francisco, 1906

Maraíodh 3000 duine ar a laghad i gcrith talún i San Francisco sa bhliain 1906

#### Sanriku, 1896

15 Meitheamh 1896: Sa tSeapáin, cailleadh 27,000 i gcrith talún Sanriku, agus tháinig súnáaí ina dhiaidh.

#### Liospóin, 1755

1 Samhain 1755, bhuail crith talún Liospóin, sa Phortaingéil, & maraíodh 12,000+ … súnámaí a tháinig ina dhiaidh.

#### Shaanxi, 1556

23 Eanáir 1556: maraíodh thart ar 830,000 duine i gcrith talún sa tSín, i Shaanxi.

**Liospóin 1531**

26 Eanáir 1531: bhuail crith talún Liospóin, sa Phortaingéil. Maraíodh thart ar 30,000 duine.

Tar éis chrith talún San Francisco i 1906
## Cuntais ar chreathanna san am a caitheadh

Maidir leis na chéad thuairiscí ar na creathanna, sna cáipéisí luatha as Impireacht na Róimhe caitear na creathanna talún isteach sa chatagóir céanna le cineálacha eile tubaistí. Isteach leo leis an gcogaíocht, an cheannairc agus an ionradh. Na dátaí sin a luaitear le creathanna talún a tharla roimh AD 1000 níl siad cruinn, go háirithe i gcás na gcreathanna sin a tharla idir na blianta AD 500 agus AD 1000.

An chéad tuairisc a rinneadh ar chrith talún a tharla in impireacht na Róimhe, Livius a bhreac. Ag scríobh dó i mblianta deireanacha na chéad aoise RC, luann sé creathanna na bliana 461 RC: 'Bhain crith talún croitheadh fíochmhar as an talamh.' Déanann Livius, sa chuntas gonta seo dó, cur síos ar an an gcrith talún i gcomhthéacs na míorúiltí a tharla le linn na bliana sin. Is beag a scríobh sé faoin damáiste a tharla don chathair i bhfírinne seachas gur thit dealbha móra agus mar sin de.

## Tagairtí