Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# De facto

Is leagan cainte é ón Laidin an frása De facto. Is í an chiall atá leis ná "de réir chleachtais" nó "ó ghníomh" ach ní de réir dlí.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# INSEAD

INSEAD|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
|  |
|   |
|

---

 |
| Mana | The Business School for the World  |
| Sonraí |
| Cineál | scoil ghnó  |
| Stair |
| Dáta a bunaíodh | 1957 |
| Bunaitheoir(í) | Georges Doriot agus Olivier Giscard d'Estaing  |
| Gníomhaíocht |
| Ball de | Sorbonne Universités Conférence des Grandes Écoles  |
| Rialachas corparáideach |
|  |
|  |
| Ceanncheathrú

 | * Fontainebleau, An Fhrainc
 |
|  |
|

---

 |
| Suíomh gréasáin | insead.edu  |
|

---

 |
|

| Fontainebleau |
| --- |
|  |
|

|  |
| --- |
|  |
| (2025)  |

 |
| Lipéad sa teanga dhúchais | (fr) Fontainebleau  |
| Sonraí |
| Cineál | Común de chuid na Fraince  |
| Tréith |
| Achar dromchla | 172.05 km² |
| Airde os cionn na farraige | 96 m 42 m 150 m 104 m |
| Suite i nó in aice le limistéar uisce | An tSéin |
|

|  |
| --- |
|  |
|  ﻿ / ﻿ |

 |
| ID GeoNames | 6443660 |
| Suíomh gréasáin oifigiúil | fontainebleau.fr |
|

---

 |

 |

Is ollscoil í **INSEAD** atá suite i bPáras na Fraince. Bunaíodh í sa bhliain 1957.

## Tagairtí

## Naisc

* Láithreán Gréasáin insead.edu
# Geimhreadh

Sneachta - An aimsir sa Gheimhreadh
Is séasúr é **an Geimhreadh**. Bíonn an geimhreadh ann idir an fómhar agus an t-earrach. In Éirinn, tosaíonn an geimhreadh ar an gcéad lá de mhí na Nollag agus leanann ar aghaidh go dtí deireadh mhí Feabhra. Bíonn na crainn lom agus téann ainmnithe a chodladh. Bíonn sé fuar lasmuigh agus caithfimid éadaí teo a chaitheamh. Uaireanta bíonn sneachta ann sa gheimhreadh.

## Féilire Gaelach

San am atá thart, mheastaí gurbh é Lá Samhna an chéad mhí den Geimhreadh in Éirinn.

## Seanfhocal

* *Dá fhada samhradh, tagann an geimhreadh.*
* *Ní buan stoirm shamhraidh ná calm geimhridh.*
* *Téann an bainne in adharca na mbó sa ngeimhreadh.*

## Naisc

* An geimhreadh
* *Séasúir* (dán)

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Tiorána

| Tiorána |
| --- |
| Tirana (sq) Tirona (aln) Tiranë (sq)  |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Bratach  | Armas  |

 |
|  |
|   |
|

---

 |
| Suíomh |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  ﻿ / ﻿ |

 |
|  |
|  |
| Stát ceannasach | an Albáin |
| Contae de chuid na hAlbáine | Contae Tiranë |
| Municipality of Albania (en)  | Tirana municipality (en)   |
|  |
|  |
| Príomhchathair de | Contae Tiranë Tirana municipality (en)  Prionsacht na hAlbáine (1920–1925) Albanian Republic (en)  (1925–1928) Ríocht na hAlbáine (1928–1939) People's Socialist Republic of Albania (en)  (1946–1991) an Albáin (1991–)  |
| Daonra |
| Iomlán | 389,323 (2023)  |
| • Dlús | 9,313.95 hab./km² |
| Teanga oifigiúil | an Albáinis  |
| Tíreolaíocht |
| Achar dromchla | 41.8 km²  |
| Suite i nó in aice le limistéar uisce | Lanë agus Tiranë  |
| Airde | 110 m  |
| Sonraí stairiúla |
| Cruthú | 1614 |
| Eagraíocht pholaitiúil |
| • Ceannaire an rialtais | Erion Veliaj (2015–)  |
| Aitheantóir tuairisciúil |
| Cód poist | 1001–1028  |
| Lonnaithe i gcrios ama | UTC+01:00  |
| Glaochód | 4  |
|  |
| Eile |
|

---

 |
| Suíomh gréasáin | tirana.al  |
|

---

 |

Is í **Tiorána** (*Tiranë* nó *Tirana* as Albáinis) príomhchathair Poblacht na hAlbáine. Is í Tiorána an chathair is mó sa tír chomh maith: tá breis is 550,000 duine ina gcónaí ann. Sa bhliain 1614 a bunaíodh an chathair nua-aimseartha. Roghnaíodh Tiorána mar phríomhchathair na tíre sa bhliain 1920.

Tá Tiorána suite i lár na Albáine timpeallaithe ag sléibhte agus cnoic. Tá sí lonnaithe congarach don Meánmhuir agus mar sin tá aeráid na Meánmhara aici. Tá sí ar cheann de na cathracha is fliche agus is grianmhara san Eoraip.

Ba é an 17ú haois ré órga na cathracha ach bíodh daoine ina gcónaí ann ón an Iarannaois. Bhí roinnt sliocht Eilíria ina gcónaí ann ach thóg na Rómhánaigh í i ndiaidh Cogaidh Eirlíria.
Sa 4ú haois, thóg Impireacht Bhiosántach í agus tógadh Caisleáin Petrelë. Ní raibh tábhacht ar leith ag baint leis an gcathair go dtí an 20ú haois, nuair a ainmníodh í mar phríomhchathair na Albáine, nuair a d'fhógraíodh neamhspleáchas na hAlbáine sa bhliain 1912. Is í an áit is tábhachtach sa tír
ó thaobh géileagar, airgeadais, agus polaitíocht agus tá Rialtas na hAlbáine ag suí sa chathair chomh maith le tithe Uachtaráin agus Príomh-Aite na tíre.

## Féach freisin

* Aerfort Idirnáisiúnta Máthair Treasa Tiorána
* Stát Ceannasach Ord Bektashi

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoi thíreolaíocht na hAlbáine é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Mais mhóilíneach

Is é is **Mais mhóilíneach** (giorraithe **Mr**), dá dtagraítear go coitianta mar **meáchan móilíneach** (giorraithe **MW**), ann ná mais mhóilín amháin an substainte sin, i gcoibhneas leis an aonad maise adamhaí aontaithe "*u*" (atá cothrom le 1/12 mhaise adaimh amháin de charbón-12).

## Féach freisin

* Mais adamhach

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Gloine formhéadúcháin

Gloine formhéadúcháin
Is lionsa a dhéanann íomhá mhéadaithe, feistithe go hiondúil i bhfráma le sáfach agus úsáidte le scrúdú nithe beaga nó mionsonraithe mar méarloirg agus mínchló í **gloine formhéadúcháin**.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Cruach dhomheirgthe

Cruach dhomheirgthe
Nuair a cuireadh níos lú ná 1% de charbón le hiarann sa 19ú céad, fuarthas amach gur cóimhiotal an-láidir a bhí mar thoradh air. Cruach ab ea é sin, ábhar a bhí go mór san áireamh i Réabhlóid Thionsclaíoch an 19ú céad. Is é míbhuntáiste iarainn is cruach go meirgeann siad de réir a chéile nuair a nochtar d'uisce iad. Ní mór iad a chosaint air sin le clúdach iomlán péinte. Ach má bhíonn ar a laghad 10% de chróimiam sa chóimhiotal cruach, bíonn a leithéid domheirgthe. An cróimiam ar dhromchla na cruach domheirgthe, imoibrithe le hocsaigin ón aer, cruthaíonn sé brat fíorthanaí atá fíorsheasmhach d'ocsaíd chróimiam, CrO2. Is é an brat seo a dhéanann domheirgthe í. Fiú nuair a ghearrtar an t-ábhar, cruthaítear an brat cumhdaithe ar an dromchla nua-nochtaithe nuair a thagann sé i dteagmháil leis an aer. Ábhar láidir buan aeistéitiúil.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Caipitleachas

Stocmhalartán São Paulo sa Bhrasaíl (Aibreán 2007).
Is córas eacnamúil é an **caipitleachas** nó **rachmasaíocht**.

## Stair

Tá formhór na staraithe ar aon tuairim gur i cathair-stáit na hIodáile i dtreo dheireadh na Meánaoise (roimh an Reifirméisean) a tháinig an caipitleachas chun cinn – bhí lámh mhór ag na mainistreacha i dteacht chun an chaipitleachais mar gheall ar an gcóras bainistíochta agus airgeadais a bhí acu, chomh maith leis an speisialú a rinne siad, rud a bhí ina bhunchloch den chóras caipitleach a réitigh an bealach don réabhlóid thionsclaíoch.

Ba dhul chun cinn mór é leathnú an Protastúnachais san Eoraip sa 16ú is 17ú haois, ó thaobh cúrsaí fealsúnachta, cúrsaí gnó agus cúrsaí eacnamaíochta cúrsaí eolaíochta.

## Féach freisin

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Neamhspleáchas (polaitíocht)

Forógra na Saoirse, John Trurnbull (1818)
Is éard is **neamhspleáchas** ann ó thaobh na polaitíochta ná

* iarrthóirí nó ionadaithe nach bhfuil nasctha le páirtí polaitíochta ar leith,
* tíortha nach bhfuil nasctha le chéile, is araile.

## Tagairtí
# Xinjiang

| Xinjiang |
| --- |
| Шинжаң-Уйгур автоном району (ky) Шыңжаң Ұйғыр аутономиялық ауданы (kk-cyrl) ཤིན་ཅང་ཡུ་གུར་རང་སྐྱོང་ལྗོངས། (bo)  |
|   |
|

---

 |
| Suíomh |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  ﻿ / ﻿ |

 |
|  |
|  |
| Stát ceannasach | Daon-Phoblacht na Síne  |
|  |
|  |
|

---

 |
| Príomhchathair | Ürümqi  |
| Daonra |
| Iomlán | 21,813,334 (2010)  |
| • Dlús | 13.1 hab./km² |
| Tíreolaíocht |
| Achar dromchla | 1,664,897.17 km²  |
| Pointe is airde | K2 (8,611 m)  |
| Ar theorainn le | Qinghai Naryn Region (en)  Issyk-Kul Region (en)  Khovd Province (en)  Osh Region (en)  an Tibéid Poblacht Altáí Gansu Bayan-Ölgii  |
| Sonraí stairiúla |
| Leanann sé/sí | Xinjiang Province (en)   |
| Cruthú | 1 Deireadh Fómhair 1955 |
| Eagraíocht pholaitiúil |
| Comhlacht reachtach | Xinjiang Uyghur Autonomous Regional People's Congress (en)   |
| Eacnamaíocht |
| OTI ainmniúil | 1,379,760,000,000 ¥ (2020)  |
| Aitheantóir tuairisciúil |
| Lonnaithe i gcrios ama | UTC+08:00  |
|  |
| Cód ISO 3166-2 | CN-XJ agus CN-65  |
|  |
| Eile |
|

---

 |
| Suíomh gréasáin | xinjiang.gov.cn  |

Cúige agus réigiún féinrialaitheach i nDaon-Phoblacht na Síne is ea **Xinjiang** (Sínis: 新疆维吾尔自治区, Pinyin: *Xīnjiāng Wéiwú'ěr Zìzhìqū*, “Réigiún Uigiúrach Féinrialaitheach Xinjiang”). Tá an cúige suite in iarthuaisceart na tíre. Is é Ürümqi príomhchathair Xinjiang. Ciallaíonn Xinjiang “*Teorainn Nua*”.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Fuirseoir

Fuirseoir| Fuirseoir i mbun a ceirde |
| Cineál fostaíochta | ealaíontóir agus taibheoir sorcais |
| Réimse oibre | coiméide |

Is ionann **Fuirseoir** nó **Bean**/**Fear g**(**h**)**rinn** agus duine a chuireann siamsaíocht ar fáil do lucht féachana trí hiad a chur ag gáire. Is gnách go n-íoctar an duine as an obair seo. Déantar é seo trí scéalta grinn a insint nó trí eachtraí áiféiseacha a chur ar siúl nó trí ghreann ropánta. Tugtar 'fuirseoirí ar a mboinn' ar fhuirseoirí a bhíonn ag caint go díreach leis an lucht féachana os a gcomhair, agus iad ag déanamh iad féin a chur in iúl.

Bíonn stíleanna grinn difriúla ag na fuirseoirí éagsúla. Bíonn blas na polaitíochta agus cúrsaí reatha ar ghreann Bill Maher agus George Carlin i Meiriceá, agus bhí an aoir pholaitiúil le sonrú go mór ar ghreann an fhuirseora Éireannaigh, Dermot Morgan. Ach bíonn an greann ag leithéid Tommy Tiernan bunaithe ar a shaol féin nó ar chúrsaí an tsaoil, áit a mbeadh leithéidí Ross Nobel ag baint leasa as áiféis chun daoine a chur ag gáire. Cuireann fuirseoirí iad féin i láthair go beo, nó ar an raidió nó ar an teilifís go minic. Is minic go mbíonn an chuid is mó fuirseoirí ag déanamh a gcoda agus iad ag dul ar camchuairt lena seó féin ar fud na tíre nó ar fud an domhain, go háirithe ag Féilte Grinn a bhíonn á reáchtáil ar fud an domhain.

## In Éireann

Tá rath mór ar ghnó na fuirseoireachta in Éirinn i láthair na huaire. Tá cáil idirnáisiúnta bainte amach ag go leor fuirseoirí Éireannacha agus duaiseanna idirnáisiúnta amhail Duais Grinn Perrier, buaite ag breis is duine amháin acu.

San áireamh leis sin, tá cáil idirnáisiúnta ar na himeachtaí agus ar na féilte grinn a chuirtear ar siúl go bliantúil in Éirinn, amhail Féile Ghrinn Chill Chainnigh agus Féile Ghrinn Bulmers i mBaile Átha Cliath.

## Féach Freisin

* Catagóir:Fuirseoirí
* Liosta fuirseoirí Éireannacha
* GaelGÁIRÍ
* Gáire As Gaeilge (ag Féile Ghrinn na Gaillimhe)
* *An Gaeilgeoir is Greannmhaire* (clár teilifíse)
* Féile Ghrinn Chill Chainnigh
* Eolaí na Fuirseoireachta Éireannaí

## Naisc Sheachtracha

* Féile Ghrinn Chill Chainnigh
* Féile Ghrinn Bulmers, Baile Átha Cliath Curtha i gcartlann 2007-11-18 ar an Wayback Machine
* Féile Ghrinn na Gaillimhe
* Laughter Lounge, Ionad Fuirseoireachta i mBaile Átha Cliath

## Tagairtí

## Nótaí
# Diúc

Diúc
|  |
| Institiúid | diúcacht |

Is teideal é **diúc** a thugtar ar mhonarc fireann atá i gceannas ar dhiúcacht, nó ar bhall de theaghlach ríoga nó uasal. Mar rialtóir, rangaítear diúc níos ísle ná impirí, ríthe, ardphrionsaí, ard-diúic, agus prionsaí ceannasacha. Mar theideal uasal, rangaítear diúc níos ísle ná prionsaí agus ard-diúic. Tagann an teideal ón bhFraincis *duc*, é féin ón Laidin *dux*, “ceannaire”, téarma a d'úsáidtí sa Róimh Phoblachtach ar cheannasaí míleata gan céim oifigiúil (go háirithe duine de bhunadh Gearmánach nó Ceilteach), agus níos déanaí ar cheannasaí míleata ar chúige. Is í bandiúc leathbhreac baineann an téarma “diúc”.

## Tagairtí
# Páirtí Cumannach na Síne

Páirtí Cumannach na Síne| (en) Communist Party of China  |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|   |   |

 |
|  |
|   |
|

---

 |
| Mana | Serve the People (en)   |
| Sonraí |
| Giorrúchán | 中共, CPC agus CCP  |
| Cineál | páirtí polaitíochta páirtí cumannach ruling party (en)   |
| Idé-eolaíocht pholaitíochta | socialism with Chinese characteristics (en)  CCP General Secretary Xi Jinping Thought Scientific Outlook on Development (en)  Theory of Three Represents (en)  cumannachas 中國統一 socialist patriotism (en)  Deng Xiaoping Theory (en)   |
| Stair |
| Dáta a bunaíodh |  **23 Iúil 1921**:  cúis leis seo 1st National Congress of the Chinese Communist Party (en) , Site of the First Congress of the Chinese Communist Party (en)   |
| Bunaitheoir(í) | Chen Duxiu agus Li Dazhao  |
| Gníomhaíocht |
|  |
| Ballraíocht | 95,148,000 (2021)  |
|  |
| Rialachas corparáideach |
|  |
|  |
| Ceanncheathrú

 | * Zhongnanhai, Daon-Phoblacht na Síne
 |
|  |
| Uachtaránacht | Xi Jinping (2012–)  |
| Ardrúnaí | Xi Jinping  |
| Ard-Rúnaí Pháirtí Cumannach na Síne  | Xi Jinping (2012)  |
| Ógeagraíocht | Communist Youth League of China (en)   |
| Máthaireagraíocht | luach ar iarraidh (1943–)  |
| Fochomhlacht | Beijing Municipal Committee of the Chinese Communist Party (en)  Taiwan Province Working Committee of the Chinese Communist Party (en)   |
| Úinéir de | Studio on Fuxing Road (en)  Qiushi People's Daily China Daily Red Flag (en)   |
|  |
|  |
| National People's Congress (en)  | <div style="display: inherit;position: absolute;color: #202122;background-color:#DD0000;width:**Expression error: Unrecognized punctuation character ",".**px;height: 1.5em;">**Earráid Lua: bad argument #1 to 'formatNum' (number expected, got nil).** / **Earráid Lua: bad argument #1 to 'formatNum' (number expected, got nil).**  |
|  |
|  |
| Eile |
| Dath |       |
|

---

 |
| Suíomh gréasáin | 12371.cn  |
|  |

Is é **Páirtí Cumannach na Síne** (**PCS**), an páirtí polaitíochta a bhunaigh agus a rialaíonn Daon-Phoblacht na Síne. Cé go bhfuil sé ann go hainmniúil taobh leis an bhFronta Aontaithe go hiarbhír, is é an PCS an t-aon pháirtí amháin sa tSín.

## Féach freisin

* China Global Television Network

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoin tSín é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Patti LaBelle

Patti LaBelle|  (2010)  |
| Beathaisnéis |
| Breith | (en) Patricia Louise Holte-Edwards  24 Bealtaine 1944 82 bliana d'aois Philadelphia (Stáit Aontaithe Mheiriceá) |
|  |
|  |
|  |
|  |
| Faisnéis phearsanta |
| Grúpa eitneach | Meiriceánaigh Afracacha |
| Scoil a d'fhreastail sé/sí | John Bartram High School (en)    |
| Teanga dhúchais | Béarla |
| Gníomhaíocht |
| Réimse oibre | Cumadóireacht |
| Gairm | amhránaí, aisteoir scannáin, aisteoir stáitse, ealaíontóir taifeadta, cumadóir, aisteoir, amhránaí is scríbhneoir, ceoltóir  |
| Tréimhse oibre | 1958 – |
| Ball de | Labelle   |
| Seánra | Ceol rithim agus gormacha agus anamcheol |
| Teangacha | Béarla |
| Cineál gutha | Soprán  |
| Uirlis | Ceol gutha |
| Lipéad ceoil | Epic   |
| Ghlac sé/sí páirt i |
|  |
| 13 Iúil 1985 | Live Aid  |
|  |
| **Gradam a fuarthas réalta ar Hollywood Walk of Fame
 |
|

---

 |
| Suíomh gréasáin | pattilabelle.com  |
|

---

  |

Amhránaí agus scríbhneoir amhrán Meiriceánach is ea **Patti LaBelle**, a saolaíodh faoin ainm **Patricia Louise Holte** ar an 24 Bealtaine, 1944 i Philadelphia, Pennsylvania.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol ceoil é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Uirlis feaga

Uirlis feaga|  |
| Cineál | aerafón |
| Aicmiú Hornbostel-Sachs | 42 |
| Gairm ealaíonta | wind instrument player (en)  |

Dhá uirlis feaga á seinnt, mar atá trumpa (clé) agus sacsafón (dheis)
Aon ghaothuirlis ceoil ina ngintear an fhuaim trí shreabh aeir a dhéanamh chun giolcach (déanta as cána, miotal nó plaisteach) a chur ag crith. Is féidir giolcach shingil (mar atá sa chlairinéad) nó dé-ghiolcach (mar atá san óbó) a úsáid. Is féidir í a chrith go saor (mar a tharlaíonn san orgán béil) nó a rialú ag liopaí an tseinnteora (mar a tharlaíonn i ngléasanna uile na ceolfhoirne). Bíonn a tondath oirirc ag gach saghas, agus braitheann sé ar mhéid is cruth na huirlise. Is iad na príomhuirlisí giolcaí sa cheolfhoireann ná an t-óbó, an corn Sasanach, an clairinéad, an dordchlairinéid, an basún, agus an dordbhasún.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol ceoil é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Paranóia

Paranóia| Cineál | schizophrenia spectrum disorder (en)  agus siomptóm néareolaíoch  |
| Speisialtacht leighis | síciatracht, síceolaíocht agus síciteiripe  |
| Cliniciúil |
| Comharthaí | paranoid behavior (en)   |
| Mesurat per | Minnesota Multiphasic Personality Inventory (en)  agus SWAP-200 (en)   |
| Pataigineas |
| Éifeacht | paranoial delusion (en)  agus paranoid delusion (en)   |
| Aicmiú |
| ICD-10 | F22.0  |
| ICD-9 | 297.1 agus 297.2  |
| Acmhainní seachtracha |
| Enciclopèdia Catalana | 0199121  |
| MeSH | D010259  |
| UMLS CUI | C1456784  |

Deirtear go bhfuil **paranóia** (nó *paranáia*, de réir an litrithe a d'úsáid Colmán Ó Huallacháin i bhFoclóir Fealsaimh) ar an duine atá chomh buartha faoina shlándáil féin is nach bhfuil an imní nó an eagla seo ag luí le réasún a thuilleadh. An duine a bhfuil paranóia ag luí air, creideann sé go tipiciúil go bhfuil géarleanúint ag bagairt air, agus tá sé de chlaonadh ann teoiricí seafóideacha comhcheilge a ghlacadh dáiríre.

Tá an téarma féin bunaithe ar an bhfocal Gréigise *παράνοια* a chiallaíonn, go bunúsach, buile nó mire, agus go traidisiúnta, is é an bhrí a bhí leis an bhfocal sa tsiciatracht ná ciméara nó seachrán intinne. D'athraigh an coincheap féin de réir a chéile i stair na siciatrachta, áfach, agus inniu féin is iomaí ciall a bhaintear as.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoin galar é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Bóthar

Bóthar
Is slí, bealach nó cosán idir áiteanna é **bóthar**. Tugtar **ród** ar bhóthar uaireanta.

## Féach freisin

* Mótarbhealach
* Sábháilteacht ar Bhóithre

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Phragmites australis

*Phragmites australis* |   |
| Planda |
| Cineál an toraidh | carapsach  |
|  |
| Stádas caomhnaithe |
|  |
|  |
| Speiceas is lú imní |
| AICD | 164494  |
|  |
| Tacsanomaíocht |
|  |
| Ríocht | *Plantae* |
| Ord | *Poales* |
| Fine | *Poaceae* |
| Treibh | *Arundineae* |
| Géineas | *Phragmites* |
| Speiceas | Phragmites australis  Steud., 1841 |
|  |
|  |
| Ainmníocht |
| Basainm | *Arundo australis*  |
| Ainm comhchiallach an tacsóin | *Phragmites communis*  |
| Ex taxon author (en)  | Trin. agus Cav.  |

Féar ard le riosóm a dhreapann i bhfad amach is ea Phragmites australis. Faightear í gach uile áit, beagnach. Na gais folláin ingearach, suas le 2-3 m ar airde. An panacal claonta bog neamhlonrach corcra. Cruthaíonn sí sraitheanna ollmhóra i gcorcacha nó uisce tanaí. Úsáidtear í i gcomhair tuíodóireacht ardchaighdeáin.

Tugtar **giolcach** air i nGaeilge (Béarla: *common reed*), cé go n-úsáidtear an téarma seo ar speicis eile freisin, mar shampla giolcach shléibhe, giolcach nimhe, agus giolcach dheilgneach.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |