Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Aigéan

Aigéin an Domhain.
Is achar mór uisce é **aigéan**, nó an fhairsinge uisce sin a chlúdaíonn timpeall 70% de dhromchla an domhain agus a thimpeallaíonn na hilchríocha. Tugtar Muir ar chuid d'aigéan.

Má fhéachann muid ar aigéan i bhfad uaim, níl le feiceáil ann ach uisce agus a thuilleadh uisce. Ach tá na haigéin lán de bheatha. Maireann níos mó ná 1 mhilliún speiceas de phlandaí agus d’ainmhithe sna haigéin. Deir eolaithe go mb’fhéidir go bhfuil suas le naoi milliún sórt eile nach bhfuil aimsithe acu fós.

Tagann 71% d’ocsaigin an domhain ó na haigéin. is sna haigéin atá na sléibhte is airde ar domhan agus na gleannta is doimhne ar domhan. Is sna haigéin atá cónaí ar an ainmhí is mó riamh – an míol mór gorm.

## Bunús

Cruthaíodh na haigéin go luath i stair an domhain de réir dealraimh, chomh luath is a d'fhuaraigh an pláinéad a dhóthain chun go dtiocfadh an t-uisce leachtach, timpeall 4,000 milliún bliain ó shin.

Tháinig an salann as ceimiceáin sa screamh agus ó chisil níos doimhne trí bholcánacht.

Is é an toradh ar chruthú na n-ilchríoch ná an 5 phríomhaigéan: an tAigéan Atlantach, an tAigéan Indiach, an tAigéan Ciúin, an tAigéan Artach, agus an tAigéan Antartach nó tAigéan Theas.

## Tréithe

Bíonn uisce na n-aigéan ag síorghluaiseacht de bharr na feachtaí is an taoidí a iompraíonn uisce na n-aigéan ó áit go háit.

Tá sléibhte is gleannta ar ghrinneall na farraige go díreach mar atá ar talamh. Is oileáin iad cuid de na sléibhte mar éiríonn siad chomh hard sin go bhfuil siad le feiceáil os cionn na farraige.

Tugtar dromanna aigéin ar na sliabhraonta is trinsí ar na gleannta.

## Aigéin an domhain

Tá breis is dhá thrian de dhromchla an domhain faoi fharraigí is faoi aigéin.

Clúdaíonn an t-aigéan is mó, an tAigéan Ciúin, réimse níos mó den domhan ná na tíortha uile le chéile.

Cúig aigéan atá ann. Seo iad de réir a méid i milliúin ciliméadar cearnach:

* An tAigéan Atlantachan tAigéan Ciúin 166,240,000 km²
* an tAigéan Atlantach 86,560,000 km²
* an tAigéan Indiach 73,430,000 km²
* an tAigéan Artach 20,330,000 km²
* an tAigéan Theas 13,220,000 km²

## Téamh domhanda

Tá dlús á chur leis an luas ina bhfuil oighear á chailliúint timpeall an domhain. Tá fianaise ann anois, gan ardú teochta domhanda níos mó, go n-ardóidh leibhéal na mara 0.27m, mar tá an oiread "leac oighir zombaí" i Muir na Graonlainne agus ar chósta thiar na Graonlainne i láthair na huaire.

Dar le Richard Alley, ollamh le geolaíocht, dá mbeadh ardú teochta ollmhór ann (níos mó ná 2°C), leáfaí oighearchaidhp na Graonlainne ar fad. Toirt ollmhór uisce breise ab ea é sin i dteiscinn an domhain, agus d’ardófaí leibhéal na mara timpeall cúpla méadar dá bharr. Bheadh tíortha iomlána éagsúla caillte faoi thoinn.

Slí an Atlantaigh Fhiáin
## Féach freisin

* Aigéaneolaíocht
* Téamh domhanda
* Ceiliúrtar Lá Domhanda na nAigéan ar an 8 Meitheamh gach bliain. Cuireann an Lá i gcuimhne dúinn cé chomh tábhachtach agus atá na haigéin agus na farraigí maidir le beatha an domhain.
* Slí an Atlantaigh Fhiáin

## Tagairtí
# Strus (síceolaíocht)

Sa tsíceolaíocht, iarmhairtí a tharlaíonn nuair a bhíonn cúinsí seachtracha (strusóirí) ag feidhmiú ar dhuine, agus a iompraíonn sé é féin ar bhealaí nósúla ar leith (freagairt ar strus). Is féidir go mbeidh na strusóirí fisiciúil (torann, teas) nó síceolaíoch (bás, dífhostaíocht), ach braitheann an fhreagairt ar conas a ghlacann an duine leo. Taobh istigh den fhreagairt ar strus, bíonn iarmhairtí fiseolaíocha — díshionchrónú na coirtéise is fuascailt hormóin struis ar leith — agus iarmhairtí iompair — roghnaíocht aire, cailliúint cuimhne, nó gníomhaíocht uathchórasach (cosúil le cur allais). I measc na straitéisí a ghabhann daoine chucu chun an lámh in uachtar a fháil air, tá séanadh go bhfuil na cúinsí struis ann ar chor ar bith, agus meabhrú na dála a mheasúnú go réasúnach.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Pune

| Pune |
| --- |
| पुणे (mr)  |
|   |
|

---

 |
| Suíomh |
|  |
|

|  |
| --- |
|  |
|  ﻿ / ﻿ |

 |
|  |
|  |
| Tír | an India |
| Stát san India | Maharashtra |
| Division of Maharashtra (en)  | Pune division (en)  |
| District of India (en)  | Pune district (en)   |
|  |
|  |
| Príomhchathair de | Pune district (en)  Pune division (en)   |
| Daonra |
| Iomlán | 6,200,000 (2021)  |
| • Dlús | 8,732.39 hab./km² |
| Teanga oifigiúil | an Hiondúis an Mharaitis Béarla  |
| Tíreolaíocht |
| Achar dromchla | 710 km²  |
| Airde | 561 m  |
| Ar theorainn le | Pimpri-Chinchwad  |
| Sonraí stairiúla |
| Cruthú | 1436 |
| Aitheantóir tuairisciúil |
| Cód poist | 411001–411062  |
| Lonnaithe i gcrios ama | UTC+05:30  |
| Glaochód | 20  |
|  |
| Eile |
|

---

 |
| Suíomh gréasáin | pmc.gov.in  |

Cathair mhór san India í **Pune**, an naoú chathair is mó de réir daonra sa tír. Bhí 3,402,458 duine ina gcónaí ann i 2011.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoi thíreolaíocht na hIndia é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Gilles Müller

Gilles Müller|  (2013)  |
| Beathaisnéis |
| Breith | 9 Bealtaine 1983 43 bliana d'aois Lucsamburg  |
|  |
|  |
|  |
|  |
| Faisnéis phearsanta |
| Áit chónaithe | Leudelange (en)  |
| Meáchan | 89 kg |
| Airde | 193 cm  |
| Gníomhaíocht |
| Gairm | imreoir leadóige (2001–)  |
| Tréimhse oibre | 2001 –  2018 |
| Glanfhiúchas | 5,991,874 $  |
| Tír spóirt | Lucsamburg   |
| Spórt | leadóg   |
| Disciplín spóirt | leadóg singil   |
| Lámh imeartha | ciotógacht i cúlbhuille délámhach |
|

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| Módúlacht | **Cluiche leadóige**  |  | **Sáriarracht phearsanta** |
| Leadóg singil |
233–213    |
2  | 34 (2015) |
| Leadóg dúbailte |
61–88   |  | 147 (2005) |
| *ATP* |
Info ATP  |

 |
|

| Conair |
| --- |
|   | **Foireann** | **Comórtas** |
|  |
| - | Luxembourg Davis Cup team (en)  |  |
|  |

 |
| Ghlac sé/sí páirt i |
|  |
| 2016 | leadóg ag Cluichí Oilimpeacha an tSamhraidh 2016 |
| 2012 | leadóg ag Cluichí Oilimpeacha an tSamhraidh 2012  |
|  |
|

---

 |
|

---

 |

Is imreoir leadóige as Lucsamburg é **Gilles Müller**. Rugadh é ar an 9 Bealtaine 1983.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Assam

| Assam |
| --- |
| আসাম (bn) অসম (as)  |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
|  |
|   |
|

---

 |
| Ainmnithe in ómós | uneven (en)  agus Ahom Kingdom (en)   |
| Suíomh |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  ﻿ / ﻿ |

 |
|  |
|  |
| Tír | an India  |
|  |
|  |
|

---

 |
| Príomhchathair | Dispur  |
| Daonra |
| Iomlán | 31,205,576 (2011)  |
| • Dlús | 397.84 hab./km² |
| Teanga oifigiúil | Assamese (en)  Bodo (en)  Beangáilis  |
| Tíreolaíocht |
| Achar dromchla | 78,438 km²  |
| Ar theorainn le | Nagaland Beangál Thiar Mizoram Sylhet Division (en)  Tripura Manipur Meghalaya Arunachal Pradesh an Bhútáin  |
| Sonraí stairiúla |
| Cruthú | 26 Eanáir 1950 |
| Eagraíocht pholaitiúil |
| Comhlacht feidhmiúcháin | Assam Legislative Assembly (en)   |
| Comhlacht reachtach | Assam Legislative Assembly (en)   |
| • Ceannaire stáit | Banwarilal Purohit  |
| • Chief Minister of Assam (en)   | Himanta Biswa Sarma (2021–)  |
| Aitheantóir tuairisciúil |
|  |
| Cód ISO 3166-2 | IN-AS  |
|  |
| Eile |
|

---

 |
| Suíomh gréasáin | assam.gov.in  |

Stát de chuid na hIndia is ea **Assam**.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoi thíreolaíocht na hIndia é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Shirley Temple

Shirley Temple|  (1948)  |
| Beathaisnéis |
| Breith | 23 Aibreán 1928 Santa Monica, California  |
| Bás | 10 Feabhra 2014 85 bliana d'aois Woodside, California  |
| Siocair bháis | Bás nádúrtha (Galar scamhóige toirmeascach ainsealach) |
| Áit adhlactha | Alta Mesa Memorial Park (en)    |
|  |
|  |
| United States Ambassador to Czechoslovakia (en)  |
|  |
|  |
|  23 Lúnasa 1989 – 12 Iúil 1992 ← Julian Niemczyk – Adrian A. Basora → |
| Chief of Protocol of the United States (en)  |
|  1 Iúil 1976 – 21 Eanáir 1977 ← Henry E. Catto, Jr. – Evan Dobelle → |
| United States Ambassador to Ghana (en)  |
|  |
|  6 Nollaig 1974 – 13 Iúil 1976 – Robert P. Smith (en)  →  |
|  |
|  |
|  |
| Faisnéis phearsanta |
| Scoil a d'fhreastail sé/sí | Scoil Harvard-Westlake   |
| Teanga dhúchais | Béarla |
| Gníomhaíocht |
| Suíomh oibre  | Stáit Aontaithe Mheiriceá   |
| Gairm | taidhleoir (1969–1992), polaiteoir (1967–1992), aisteoir teilifíse (1958–1965), damhsóir (–1940í), aisteoir (–1965), aisteoir linbh (–1940í), aisteoir scannáin (–1950), amhránaí (–1940í), ambasadóir  |
| Tréimhse oibre | 1932 –  1965 |
| Ball de pháirtí polaitíochta | Páirtí Poblachtach   |
| Teangacha | Béarla |
| Lipéad ceoil | RCA Victor   |
| Teaghlach |
| Céile | John Agar (1945–1950) Charles Alden Black (1950–2005), bás a c(h)éile  |
| Páiste | Lori Black  ( Charles Alden Black)  |
| Athair | George Francis Temple  agus Gertrude Amelia Temple |
| **Gradam a fuarthas (2006)  Gradam Saoil ón Screen Actors Guild
* (1998)  Gradam Kennedy Center
* (6 Bealtaine 1990)  saoránach oinigh de Plzeň
* (1970)  Gradam an Phláta Óir
* (8 Feabhra 1960)  réalta ar Hollywood Walk of Fame
* (1935)  Academy Juvenile Award (en)
 |
|  **Síniú**  |
|

---

 |
| Suíomh gréasáin | shirleytemple.com  |
|

---

  |

Ba bhan-aisteoir Meiriceánach í **Shirley Temple Black** (a rugadh ar an 23 Aibreán 1928 agus a fuair bás ar an 10 Feabhra 2014).

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoin aisteoir / banaisteoir é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoi dhuine Meiriceánach é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol ceoil é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |