# An Hiondúis

An Hiondúis| हिन्दी agus मानक हिन्दी‎ |
| --- |
|  |
| Cineál | sainréim, teanga agus teanga bheo |
| Úsáid |
| Cainteoirí dúchais | 341,000,000 (2019) |
| Dúchasach do | Dards (en) , Indiaigh, an India, Biohár, Deilí, Himachal Pradesh, Madhya Pradesh, Punjab (en) , Rajasthan, Uttar Pradesh, Uttarakhand agus Haryana |
| Stáit | an India, Neipeal, an Phacastáin agus Fidsí |
|  |
|  |
| Comhordanáidí | ﻿ / ﻿ |
| Aicmiú teangeolaíoch |
| teanga dhaonna teangacha Ind-Eorpacha teangacha Ind-Iaránacha teangacha Ind-Airianacha Central Indo-Aryan (en)  Western Hindi (en)  Hiondústáinis |
| Tréithe |
| Córas scríbhneoireachta | script Dhéiveanágrach |
| Institiúid caighdeánaithe | Central Hindi Directorate (en)  |
| Cóid |
| ISO 639-1 | hi |
| ISO 639-2 | hin |
| ISO 639-3 | hin |
| Glottolog | hind1269 |
| Linguasphere | 59-AAF-qf |
| Ethnologue | hin  |
| ASCL | 5203  |
| IETF | hi  |

Tá an **Hiondúis** (Devanagari: हिन्दी, हिंदी, ISO: Hiondúis), nó níos cruinne, is teanga Ind-Arianach í an Nua-Chaighdeán Hindi a labhraítear go príomha ar fud thuaisceart agus lár na hIndia. Bunaithe go príomha ar “chanúint Khariboli” na Deilí agus na ceantair chomharsanachta i dtuaisceart na hIndia, cuireadh síos ar an Hiondúis mar an éagsúlacht “Caighdeánach” agus “Sanscrait-ised” den teanga Hindustani.

Labhraítear an Hiondúis go forleathan ar fud fho-ilchríoch na hIndia agus tá sí ar cheann de dhá theanga oifigiúla atá aitheanta ag rialtas na hIndia, mar aon leis an mBéarla.  Is teanga oifigiúil í i 9 Stát agus i 3 Críoch an Aontais, agus teanga oifigiúil bhreise i 3 Stát eile.

Tá an Hiondúis ar cheann de 22 theanga sceidealaithe Phoblacht na hIndia freisin. De réir dhaonáireamh Indiach 2011: thuairiscigh 322 milliún duine san India, go príomha ó laistigh den “chreasa Hiondúis” go raibh an Hiondúis mar theanga dhúchais acu;  in 2016 mhaígh 270 milliún eile go raibh siad in ann Hiondúis a labhairt mar theanga tánaisteach.

Tá Hiondúis den chuid is mó comh-intuigthe le Urdúis, is iad na príomhdhifríochtaí sna foirmeacha scríofa, go n-úsáideann Hiondúis go príomha Devanagari agus úsáideann Urdúis script Araibis.

Cé go bhfuil mórán i gcoiteann ag Urdúis agus Hiondúis, braitheann an Hiondúis ar an tSanscrait chun a stór focal a neartú seachas ar spleáchas ginearálta Urdúis ar an Araibis agus ar an bPeirsis.

Is í an Hiondúis an ceann is mó cainteoirí de theangacha oifigiúla na hIndia, agus í á labhairt sna stáit thuaisceartacha ar nós Rajasthan, Delhi, Haryana, Uttarakhand, Uttar Pradesh, Madhya Pradesh, Chhattisgarh, Himachal Pradesh, Jharkhand, agus Bihar. Ina lán áiteanna, áfach, bíonn teangacha áitiúla nó réigiúnacha á labhairt i mbreis ar an Hiondúis, agus thairis sin, bíonn féiniúlacht láidir ag a lán canúintí, agus lucht a labhartha á gcur chun cinn mar theangacha neamhspleácha. Mar shampla, is é dearcadh oifigiúil an rialtais fheidearálaigh san India gur canúint de chuid na Hiondúise í an teanga *Chhattisgarhi*, ach sa bhliain 2000, d'éirigh leis an réigiún ina labhraítear an teanga seo féinrialtas a bhaint amach mar stát ar leith san India (Chhattisgarh ainm an stáit, agus ba chuid de Madhya Pradesh é roimhe sin), agus inniu, tá an teanga Chhattisgarhi á saothrú mar theanga oifigiúil sa stát nua.

Labhraítear cineál Hiondúise i bhFidsí chomh maith, ós rud é gur shocraigh a lán muintir isteach ón India síos i bhFidsí sa naoú haois déag. Is deacair a rá, áfach, an ionann mar theangacha iad Hiondúis Fhidsí agus an Hiondúis sa chiall chúng. Meascán canúintí í Hiondúis Fhidsí a fuair a lán focal ar iasacht ón bhFidsis agus ón mBéarla, agus í féin níos cosúla leis an teanga *Bhojpuri* a labhraítear i stát Bihar agus leis an teanga *Awadhi* atá le cloisteáil i réigiún Awadh (Oudh) i stát Uttar Pradesh. Taispeánann cinniúint an dá theanga seo san India féin cé chomh deacair agus atá sé coincheap na "teanga" agus na "canúna" a shainiú go sásúil: bhí an teanga Awadhi an-tábhachtach mar chaighdeán scríofa sular tháinig an chanúint Khari Boli chun cinn, agus inniu, caitear leis an Awadhi mar nach mbeadh ann ach canúint; maidir leis an teanga Bhojpuri, tá stádas oifigiúil aici i stát Bihar in éineacht leis an Hiondúis agus dhá theanga ghaolmhara eile (an teanga *Magadhi* agus an teanga *Maithili*), ach níl traidisiún liteartha na teanga Bhojpuri leath chomh sean ná chomh tábhachtach agus an litríocht a scríobhadh as Awadhi roimh chaighdeánú na Hiondúise.