Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 1853

1853| Sampla de | bliain féilire agus common year starting and ending on Saturday (en)  |
| Féilirí eile |
| féilire Ghréagóra | 1853 (mdcccliii) |
| Ioslamach | 1269 – 1271 |
|  Síneach | 4549 – 4550 |
| Eabhrach | 5613 – 5614 |
| Hiondúch | 1908 – 1909 (*Vikram Samvat*) 1775 – 1776 (*Shaka Samvat*) 4954 – 4955 (*Kali Yuga*) |
| Peirseach | 1231 – 1232 |
| Airméanach | 1302 |
| Rúnach | 2103 |
| *Ab urbe condita* | 2606 |
| Catagóirí |
| **BreitheannaBásanna** |
| Aois |
| 18ú haois - **19ú haois** - 20ú haois |
| Deich mbliana |
| 1820í 1830í 1840í - **1850í** - 1860í 1870í 1880í |
| Bliain |
| 1850 1851 1852 - **1853**  - 1854 1855 1856

---

 |
|   |

## Tarluithe

* 12 Bealtaine–10 Deireadh Fómhair - Tionóladh Taispeántas Mór na Tionsclaíochta i mBaile Átha Cliath, in Éirinn.
* 12 Lúnasa - Cuireadh féinrialtas i bhfeidhm sa Nua-Shéalainn.
* 24 Lúnasa - Rinneadh brioscáin phrátaí den chéad uair.
* 4 Deireadh Fómhair–5 Deireadh Fómhair - Chuir na Turcaigh tús le Cogadh na Crimé i gcoinne na Rúise.
* An bhliain ar fad - Lean an Reibiliún Taiping (1850–1860) ar aghaidh sa tSín.

## Breitheanna

* 16 Eanáir — André Michelin, innealtóir agus tionsclaí Francach
* 21 Eanáir — Seán Ó Conaill, feirmeoir agus scéalaí Éireannach
* 30 Márta — Vincent van Gogh, péintéir Ollannach (b. 1890)
* 28 Bealtaine — Carl Larsson, péintéir Sualannach
* 3 Meitheamh — William Matthew Flinders Petrie, Éigipteolaí Briotanach
* 5 Iúil — Cecil Rhodes, fiontraí gnó Sasanach (b. 1902)
* 18 Iúil — Hendrik Lorentz, fisiceoir Ísiltíreach
* 17 Nollaig — Pierre Paul Émile Roux, dochtúir Francach

## Básanna

* 13 Aibreán — Leopold Gmelin, ceimiceoir Gearmánach
# Truailliú

Truailliú (Poblacht Dhaonlathach an Chongó)
Gléasra guail san Astráil. Táirgeann dóchán guail dé-ocsaíd charbóin, chomh maith le méideanna éagsúla dé-ocsaíde sulfair.
Cur isteach ábhar dochrach, go díreach nó go hindíreach, sa chomhshaol is ea **truailliú**. Braitheann déine an truaillithe ar nádúr is méid an truailleáin, agus an láthair ina dtarlaíonn sé.

Éiríonn leasuithe talún ina dtruailleáin nuair a úsáidtear farasbarr díobh agus a bhíonn siad tiubhaithe i rith uisce isteach i srutháin, ionas go maraítear éisc ann.

Bíonn saghsanna éagsúla truaillithe ann, ina measc,

* truailliú an aeir (mar shampla, báisteach aigéadach, deatach san aer, sceithgháis inneall, astitim radaighníomhach),
* truailliú an uisce úir (mar shampla, scaoileadh eisiltigh cheimicigh nó radaighníomhaigh ó thionscail isteach in aibhneacha, rith leasuithe talún i srutháin is locha),
* truailliú na mara (mar shampla, doirteadh ola ó thancaeir, dumpáil ábhar plaisteach ó loingseoireacht),
* truailliú torainn (mar shampla, torann aerárthach is tógála),
* truailliú na talún (mar shampla, dumpáil ábhar tocsaineach nó baolach sa talamh), truailliú radharcach (tógáil i láthair álainn),
* truailliú an spáis (mar shampla, satailítí ídithe is blúirí satailíte ina mílte i bhfithisí timpeall an Domhain),

agus a lán eile.

## Féach freisin

* Truailliú aeir
* Truailliú ola

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# An Ollainn Theas

| An Ollainn Theas |
| --- |
| Zuid-Holland (nl)  |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Bratach  | Armas  |

 |
|  |
|   |
|

---

 |
| Aintiún | *aintiún South-Holland*  |
|

---

 |
| Ainmnithe in ómós | an Ollainn  |
| Suíomh |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  ﻿ / ﻿ |

 |
|  |
|  |
| Stát ceannasach | Ríocht na hÍsiltíre |
| Tír de chuid Ríocht na hÍsiltíre | an Ísiltír  |
|  |
|  |
|

---

 |
| Príomhchathair | an Háig  |
| Daonra |
| Iomlán | 3,577,032 (2013)  |
| • Dlús | 1,046.37 hab./km² |
| Tíreolaíocht |
| Achar dromchla | 3,418.5 km²  |
| Ar theorainn le | an Ollainn Thuaidh An tSéalainn Brabant Thuaidh Utrecht Gelderland  |
| Sonraí stairiúla |
| Cruthú | 1840 |
| Eagraíocht pholaitiúil |
| Comhlacht feidhmiúcháin | Provincial Executive of South Holland (en)   |
| • King's Commissioner of South Holland (en)   | Wouter Kolff (en)  (2024–)  |
| Aitheantóir tuairisciúil |
| Lonnaithe i gcrios ama | UTC+01:00  |
|  |
| Cód ISO 3166-2 | NL-ZH  |
| Cód NUTS | NL36  |
|  |
| Eile |
|

---

 |
| Suíomh gréasáin | zuid-holland.nl  |
|

---

  |

Is cúige de chuid na hÍsiltíre í **an Ollainn Theas** (Ollainnis: *Zuid-Holland*,  éist) atá suite in iarthar na tíre ar chósta na Mara Thuaidh. Tá an dlús daonra is airde sa tír ann.

Tá an Ollainn Theas ag críochantacht le cúig chúige eile, mar atá le Zeeland san iardheisceart, le Brabant Thuaidh san oirdheisceart, le Gelderland san oirthear, le Utrecht san oirthuaisceart agus leis an Ollainn Thuaidh sa tuaisceart.

Tá na cathracha tábhachtacha an Háig (suíomh rialtais tíre agus suíomh na Cúirte Breithiúnais Idirnáisiúnta) agus Rotterdam suite sa chúige.

## Tagairtí

| Cúigí na hÍsiltíre |  |
| --- | --- |
| Brabant Thuaidh | Drenthe | Flevoland | Friesland | Gelderland | Groningen | Limburg | An Ollainn Thuaidh | An Ollainn Theas | Overijssel | Utrecht | Zeeland |
# Oighearaois

An Spáinn
Is do achar fada a mbíonn laghdú i dteocht dhromchla an domhain agus an atmaisféir a thagraíonn **oighearaois** (téarma níos cruinne is ea **aois oighreach**). Fágann seo go dtagann méadú ar oighearchlúideacha ilchríochacha, oighearchlúideacha polacha agus oighearshruthanna Alpacha. Córas nádúrtha is ea oighearaois. I rith oighearaoise fadtéarmaí, tugtar "sealanna oighreacha" ar shealanna aonaracha de theocht an-íseal ar fad, agus tugtar "sealanna idir-oighreacha" ar shealanna teo.

## Féach freisin

* An oighearaois bheag
* An Oighearthréimhse Dheiridh

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# An Phaipeamaintis

An Phaipeamaintis| Papiamentu agus Papiamento |
| --- |
|  |
| Cineál | teanga, fásteanga, teanga bheo agus teanga nádúrtha |
| Úsáid |
| Cainteoirí dúchais | 319,000 (1999) |
| Stáit | Arúba, Curaçao agus Bonaire |
|  |
|  |
| Comhordanáidí | ﻿ / ﻿ |
| Aicmiú teangeolaíoch |
| teanga dhaonna teanga nádúrtha contact language (en)  pidsean nó criól Portuguese-based creole languages (en)  Afro-Portuguese creoles (en)  Upper Guinea Creole (en)  |
| Tréithe |
| Córas scríbhneoireachta | aibítir Laidineach |
| Cóid |
| ISO 639-2 | pap |
| ISO 639-3 | pap |
| Glottolog | papi1253 |
| Linguasphere | 51-AAC-be |
| Ethnologue | pap  |
| IETF | pap  |

Teanga is ea an **Phaipeamaintis** (*papiamentu* nó *papiamento*) a labhraítear in Oileán Arúba, Oileán Bonaire agus Oileán Curaçao i Muir Chairib. Fásteanga atá ann agus í bunaithe ar an bPortaingéilis, mar a mheastar. Inniu, áfach, tá foclóir na teanga níos cosúla leis an Spáinnis. Thairis sin, tá go leor focal ann a tháinig isteach ón Ollainnis, ón mBéarla agus ó theangacha bundúchasacha Mhuir Chairib. Tá stádas oifigiúil ag an bPaipeamaintis in Arúba agus Curacao, agus aitheantas áirithe á thabhairt di i mBonaire, Sint-Eustatius, agus Saba.

Níl sé soiléir conas a tháinig an Phaipeamaintis ar an bhfód. Tá teoiricí éagsúla ann: go bunúsach, is í an cheist is mó ná, cé acu a d'fhorbair sí sna hAintillí Ollannacha an chéad uair, nó taobh amuigh díobh - san Afraic mar shampla. Sa séú agus sa seachtú haois déag tháinig an chuid ba mhó de na sclábhaithe Afracacha go dtí na hAintillí ó na cuanta Portaingéalacha cosúil le Cabo Verde, agus labhraítear fásteangacha Portaingéilise sna háiteanna sin inniu nach bhfuil ródhifriúil leis an bPaipeamaintis.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoi theangacha é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Cléir

Lucht na n-eaglaiseach
Is ceannairí foirmiúla iad **an chléir** laistigh de reiligiúin bhunaithe. Tá traidisiúin reiligiúnacha éagsúla ag a róil agus a bhfeidhmeanna, ach de ghnáth bíonn lucht na cléire i gceannas ar dheasghnátha ar leith agus ar theagasc agus ar chleachtais a reiligiúin. Is iad cuid de na téarmaí a úsáidtear le haghaidh cléire aonair ná sagart, ministir, tréadaí agus eaglaiseach.

Sa Chríostaíocht, tá ainmneacha agus róil shonracha na cléire éagsúla de réir na sainaicmí éagsúla agus bíonn á raon leathan post foirmiúil agus neamhfhoirmiúil cléiriúil ann, lena n-áirítear deagánaigh, seanóirí, sagairt, easpaig, seanmóirithe, tréadaithe, preispitéirí nó cruifir, ministrí agus an pápa.

Tagann an t-ainm "*Mac a' Phearsain*" ón bhfréamh *parson* sa Bhéarla.
# An Chéad Chogadh Ind-Síneach

|  |
| --- |
| **An Chéad Chogadh Ind-Síneach** |
|
Saighdiúir ón *Légion étrangère* idir Hanoi agus Hai Phong (~1954) |
| **Dáta:** | 19 Nollaig, 1946 – 1 Lúnasa, 1954 |
| **Áit:** | Ind-Sín na Fraince (Vítneam Thuaidh den chuid is mó) |
| **Toradh:** | Bua ag an Viet Minh. Imeacht na Francaigh ón Ind-Sín. Deighilt dlínse: Vítneam Theas agus Vítneam Thuaidh. |
| **Céilí comhraic** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  An Fhrainc  Vítneam Theas  An Chambóid (faoi Sihanouk)  Ríocht Laos |  Viet Minh |

 |
| **Ceannasaithe** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| PL de Hauteclocque Jean-Étienne Valluy Roger Blaizot Marcel Carpentier JdeL de Tassigny Raoul Salan Henri Navarre Nguyen Van Hinh | Hồ Chí Minh Vo Nguyen Giap |

 |
| **Slua** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| ~395,000 (1) | ~585,000 (2) |

 |
| **Taismigh** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Básanna: ~75,580. Gortaithe: 64,127. Gabháilte: 40,000. | Básanna: 300,000+. Gortaithe: 500,000+. Gabháilte: 100,000+. |

 |
| Tagairtí:  |

Cogadh (1945 – 1954) idir An Fhrainc agus muintir Vítneam a bhí ina coilíneacht Fhrancach go dtí deireadh an chogaidh é an **An Chéad Chogadh Ind-Sineach**. Tar éis Cath Dien Bien Phu b'éigean do na Francaigh an tír a fhágáil.

Na Francaigh ag scaoileadh napailm ar na Vít Min, Samhain 1953.
Trí bliana tar éis dheireadh an chogaidh seo, thosaigh an An Dara Cogadh Ind-Síneach idir Vítneam Thuaidh agus Vítneam Theas cogadh a raibh Stáit Aontaithe Mheiriceá sáite go domhain ann.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Comhardú na trádála

níor réitigh na cuntais le chéile in Éirinn sna 2010idí, agus cuma amhrasach air ag an am
Is éard atá i gceist le **comhardú na trádála**, nó **comhardú trádála,** ná an difríocht idir luach iomportálacha marsantachta agus easpórtálacha marsantachta

- nó an difríocht idir easpórtáil sofheicthe agus iompórtáil sofheicthe

- nó an difríocht idir an méid earraí a iompórtálann agus a easpórtálann tír

- nó an comhardú a dtagtar air tar éis allmhairí a bhaint d’onnmhairí.

Tá **barrachas** ann má tá níos mó airgid/ioncaim saothraithe ag tír trí thrádáil le tíortha eile, ná mar atá le n-íoc leo (nó Easpórtáil sofheicthe > Iompórtáil sofheicthe).

Tá **easnamh** ann má tá níos mó airgid caite ag tír le tíortha eile, ná mar ata saothraithe aici uathu (nó Iompórtáil sofheicthe < Easpórtáil sofheicthe).

Buailfidh géarchéim tír, b'fhéidir, mar thoradh ar éagothromaíocht fhoriomlán ina chomhardú trádála. Agus ceapann daoine go leor go bhfuil sé tábhachtach go bhfuil comhardú cothrom ann. Ach tá an scéal i bhfad níos casta.

### Comhardú na trádála in Éirinn

Ba sa bhliain 2016 a taifeadadh an leibhéal ab airde riamh in Éirinn d’onnmhairí agus d’allmhairí araon. D’athraigh comhardú na Trádála Earraí ó easnamh €326 mhilliún sa bhliain 1975 go barrachas €45,521 mhilliún sa bhliain 2016.

## Féach freisin

* Comhardú na n-íocaíochtaí
* Mórcheannas airgeadaíochta

* Córas Bretton Woods
* Ciste Airgeadaíochta Idirnáisiúnta

## Tagairtí
# Nua-Chlasaiceachas

Sa cheol, gluaiseacht sa 20ú céad a rinne iarracht idéil is stíl na tréimhse clasaicí san 18ú céad a athbheochan. Ós é Bach a sholáthair an tsamhail is an t-idéal clasaiceach, is féidir a rá gur nuabharócachas a bhí i gceist. Ba é an frithrománsachas an príomhspreagadh. I measc na bpriomhléiritheoirí bhí Stravinsky i 1920-1930, Prokoviev is Hindemith. San ealaín is an ailtireacht, athbheochan a thosaigh timpeall 1750 is a lean go dtí déanach sa 19ú céad. Thosaigh sé sa Róimh mar fhrithghníomh i gcoinne formhaisiúchán barócach is rocócó baoth, agus scaip go tapa ar fud iarthar na hEorpa is tuaisceart Mheiriceá. Thug na tochailtí i bPoimpé, Ercolano is Paestrum spreagadh don ghluaiseacht. Chuir aiste údarásach Winckelmann ar shaontacht uasal is taibhse chiúin na healaíne Gréagaí i 1755, agus a leabhar cáiliúil ar stair na healaíne ársa i 1764, leis an ngluaiseacht. Sa phéintéireacht, is é an sampla is fearr ná obair chumasach dhrámata David, cosúil le *Le Serment des Horaces* (Mionn Chlann Horáit). Ach bhí taobh fuar tur leis freisin, mar atá i ndealbhóireacht Canova. San ailtireacht, mhol na léiritheoirí bealach oibre réasúnta, bunaithe ar an mbothán bunúsach agus prionsabail shoiléire struchtúrtha. Bhí foirm gheoiméadrach shimplí ag na foirgnimh nua-chlasaiceacha, maisiú teoranta, imlínte gan bhriseadh, cuma lom den chuid is mó, agus uaireanta buntomhais ollmhóra. I measc na bpríomhléiritheoirí bhí Étienne Louis Boullée is Claude Nicolas Ledoux sa bhFrainc, agus John Soane i Sasana.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Cannes

| Cannes |
| --- |
| Cannes (fr) Canas (oc)  |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|   |   |

 |
|  |
|   |
|

---

 |
| Suíomh |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  ﻿ / ﻿ |

 |
|  |
|  |
| Stát ceannasach | an Fhrainc |
| Eintiteas críochach riaracháin de chuid na Fraince | An Fhrainc mheitreapholaiteach |
| Réigiún na Fraince | Provence-Alpes-Côte d'Azur |
| Département de chuid na Fraince | Alpes-Maritimes |
| Arrondissement of France (en)  | Arrondissement Grasse  |
|  |
|  |
| Príomhchathair de | canton de Cannes-Centre canton de Cannes-Est cantún Cannes-2 (2015–) cantún Cannes-1 (2015–)  |
| Daonra |
| Iomlán | 74,350 (2023)  |
| • Dlús | 3,789.5 hab./km² |
| Tíreolaíocht |
| Suite san aonán críochach staitistiúil | aire d'attraction de Cannes - Antibes (fr)  unité urbaine de Nice (fr)   |
| Achar dromchla | 19.62 km²  |
| Suite i nó in aice le limistéar uisce | an Mheánmhuir  |
| Airde | 0 m-260 m-44 m  |
| Ar theorainn le | Le Cannet La Roquette-sur-Siagne Mougins Mandelieu-la-Napoule Vallauris  |
| Eagraíocht pholaitiúil |
| • Méara Cannes  | David Lisnard (2020–)  |
| Aitheantóir tuairisciúil |
| Cód poist | 06400 agus 06150  |
|  |
| Eile |
|

---

 |
| Suíomh gréasáin | cannes.com  |
|

---

 |

Is cathair é **Cannes** atá suite ar Rivéara na Fraince. Is ceann scríbe gnóthach é le turasóirí agus an óstach an Féile Scannánaíochta Cannes. Is común de chuid na Fraince atá suite sa roinn Alpes-Maritimes.
Tá an chathair cáiliúil as an ollmhaitheas, bialanna is óstáin.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Cáin chorparáide

Cáin agus fás ioncaim in Éirinn
Cáin a thoibhítear ar bhrabúis trádála, ar ghnóthachain inmhuirir, agus ar ioncam eile cuideachtaí agus comhlachtaí corpraithe, is ea **cáin chorparáide** nó **cáin chorparáideach**.

## In Éirinn

Tá cáin chorparáide íseal go leor in Éirinn, ag 15%, i gcomparáid le cuid mhaith tíortha eile in iarthar na hEorpa. Mealann an ráta tarraingteach seo comhlachtaí domhanda móra isteach.

Is pointe conspóide é an Cháin Chorporáide íseal ach deir an ESRI go bhfuil ról tábhachtach ag an ioncam ón gcáin sin san Airgeadas Poiblí agus go mbeidh torthaí dona ann má chailltear é.

Is €23 billiún i gcánacha a bailíodh ó chorparáidí in Éirinn sa bhliain 2022, ar ardú 48% é ón mbliain roimhe sin.

Léirigh anailís ag na Coimisinéirí Ioncaim gur ó dheich gcomhlacht a tháinig 57% den cháin chorparáideach a íocadh in Éirinn in 2022. Sin 28% den cháin uile a íocadh.

Sa bhliain 2023, thosaigh an rialtas ag cur cuid den airgead a fhaightear ó chorparáidí i dtaisce i gciste infheistíochta poiblí, Ciste Bonneagar, Aeráide agus Nádúir agus Future Ireland Fund

### 2026

Mheas an CCBÉ in 2026 go raibh trí chomhlacht ilnáisiúnta - Apple, Microsoft agus Eli Lilly - ag íoc 46% den cháin chorparáideach ar fad a bhailigh an Stát in 2024. D'íoc na trí chomhlacht thart ar €13 billiún i gcáin chorparáideach leis an Stát in 2024 agus gurb iad Apple agus Microsoft, thar Eli Lilly, a d'íoc a bunáite sin – os cionn €11 billiún.

Thug an Chomhairle foláireamh  : "Neamhchinnteacht shuntasach ag baint leis na brabúis a dhéanfaidh Apple agus Microsoft san am le teacht'. Ach sin ráite, creideadh go méadódh brabúis Apple agus Microsoft, go háirithe agus an réimse intleachta shaorga ag fás as miosúr (agus an dála céanna ag Eli Lilly, agus an-éileamh ar na cógais diaibéitis agus otrachta a dhéanann siad sna 2020idí).

## Féach freisin

* Cáin

## Tagairtí