Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ealaín na hIndia

Tá an dealbhóireacht i bhfo-ilchríoch na hIndia ón réamhstair tábhachtach, ach tosaíonn an taifead stairiúil ar an ealaín sa 3ú céad RC le linn réimeas Ashoka (264-23 RC). Maisíodh stúpaí (tulacha créafóige) Búdacha le dealbhóireacht rilífe ón 1ú céad. Sa 2ú-6ú céad rinneadh dealbhóireacht fhíortha ag Ganhara, ag taispeáint tionchair Ghréagaigh a tháinig tríd an Éigipt is an tSiria. Sa tréimhse chéanna rinneadh múrmhaisithe sármhaisithe Búdacha in Ajanta. Glactar le tréimhse Gupta (4ú-5ú céad) mar an tréimhse chlasaiceach i sibhialtacht na hIndia, sa litríocht ach go háirithe, ach níl mórán riain den ealaín radharcach ansin fágtha. Shroich an tionchar Ioslamach sna healaíona an India faoi na himpirí Mógalacha sa 17ú céad.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Franz Joseph Haydn

Franz Joseph Haydn|   |
| Ainm sa teanga dhúchais | (de) Joseph Haydn  |
| Beathaisnéis |
| Breith | 31 Márta 1732 Rohrau (an Impireacht Naofa Rómhánach) |
| Bás | 31 Bealtaine 1809 77 bliana d'aois Vín (Impireacht na hOstaire) |
| Áit adhlactha | Bergkirche (en)    |
|  |
|  |
| Máistir séipéil |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
| Céim acadúil | Doctor of Music (en)  |
| Gníomhaíocht |
| Réimse oibre | Na taibhealaíona, ceol clasaiceach, an Ré Chlasaiceach, ceoldráma, téadcheathairéad, sonáid agus siansa |
| Suíomh oibre  | Vín   |
| Gairm | cumadóir, pianódóir, ceoleolaí, stiúrthóir ceolfhoirne, independent publisher (en)   |
| Tréimhse oibre | 1740 – |
| Ball de | Académie des beaux-arts   |
| Seánra | Ceol clasaiceach |
| Gluaiseacht | Clasaiceachas |
| Catalogue raisonné | Hoboken-Verzeichnis (en)  (1957)  |
| Mac/iníon léinn de chuid | Nicola Porpora |
| Mac/iníon léinn | Paul Wranitzky, Friedrich Kalkbrenner, Marianna Martines, Ignaz Pleyel, Franciszek Lessel, Antonín Kraft, Antonín Vranický, Jean-Baptiste Krumpholz, Sigismund von Neukomm, Ludwig van Beethoven agus Johann Nepomuk Hummel |
| Faoi thionchar | Johann Joseph Fux  |
| Teangacha | An Almainis agus an Ghearmáinis |
| Uirlis | Orgán agus pianó |
| Pátrún | Joseph Francis, 7th Prince of Lobkowicz (en)    |
| Saothar |
| **Saothar suntasach Siansa Uimh. 101
* (1791) Siansa Uimh. 100
* (1841) Das Lied der Deutschen
 |
| Suíomh a chartlainne | * Staatsbibliothek zu Berlin
 |
| Teaghlach |
| Céile | Anna Haydn   |
| Athair | Mathias Haydn |
| Siblín | Michael Haydn agus Johann Evangelist Haydn |
| **Gradam a fuarthas (1804)  saoránach oinigh de Vín
 |
|  **Síniú**  |
|

---

 |
|

---

    |

Cumadóir ceoil a rugadh i Rohrau na hOstaire ab ea **Franz Joseph Haydn** (31 Márta 1732 – 31 Bealtaine 1809). Thug sé isteach an ceathairéad téadach 4 ghluaiseacht, agus an siansa clasaiceach. I measc a shaothar tá 104 siansa, 50 coinséartó, 84 ceathairéad téadach, 24 saothar stáitse, 12 aifreann, agus cuid mhaith sonáidí méarchláir, ceol seomra, uirlise is gutha.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Eitic

Is éard is brí leis an téarma **eitic** ná staidéar is measúnú ar iompar daonna ó dhearcadh na moráltachta. Bíonn coincheapa cosúil le coinsias, dualgas, freagracht, caighdeán, rialacha, cuspóirí pearsanta is sóisialta, gairmiúlacht agus a lán eile i gceist. Is iomaí teoiric, cur chuige is uirlis a tairgeadh thar na blianta chun fadhbanna eitice a réiteach: an t-imfhios, an cleachtadh turgnamhach, an t-idéal meitifisiciúil, an stát polaitiúil (nó an cumann gairmiúil), an dlí, an indibhid féin. Cosúil leis an mbeatha i gcoitinne, tagann fadhbanna eitice chun cinn arís is arís eile san eolaíocht is an teicneolaíocht: an eotanáis, an eoiginic, an bochtanas, an gorta, airm núicléacha, airm fhorbartha i gcoitinne, úsáideanna an Idirlín, truailliú an aeir, an uisce is na talún, ídiú foinsí nádúrtha, idirghníomhuithe daonna le hainmhithe, agus a lán lán eile.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Fásach

Cuid d'Fhásach an tSahára san Afraic.
Fásach san Atacama.
I dtíreolaíocht, is éard atá i bh**fásach** ná sórt tíre nó réigiún a fhaigheann an-bheagán titim uisce. Tugtar **gaineamhlach** ar fhásach atá déanta as gaineamh. Mar gheall ar seo, bíonn an cháil ar fhásaigh nach féidir leo mórán beatha a choinneáil. I gcomparáid le réigiúin níos fliche féadann seo a bheith fíor, ach nuair a scrúdaítear níos doimhne iad, is minic a chosnaíonn na fásaigh saibhreas beatha a fhanann i bhfolach (go háirithe i rith an lae) chun taiseacht a choinneáil. Is fásach tuairim agus trian de dhromchla an domhain.

I bhfásach, bíonn a lán plandaí ar féidir leo uisce a choinneáil ar feadh blianta le héabhlóid. Bíonn craiceann céireach trom orthusan, agus stór mór uisce ina nduilliúr trom. Feictear é seo le cachtaisí, aigéiv agus aló íceach, mar shamplaí, ar nós plandaí áirithe cois mara in Éirinn, a chaitheann t-uisce a choinneáil nuair a imíonn an uisce tríd an ghaineamh go mear.

Fásach sa Bhruach Thiar, an Phalaistín

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol tíreolaíochta é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Lampa fluaraiseach

Is lampa díluchtúcháin ar leith é **lampa fluaraiseach**. De bharr na ngás ann, astaíonn sé an méid áirithe sin solais ultraivialait. Clúdaítear an taobh istigh de ghloine an fheadáin le péint speisialta. Istigh sa phéint seo tá fosfair, ceimiceáin atá fluaraiseach. Ionsúnn na fosfair an radaíocht ultraivialait, agus mar fhreagra, astaíonn solas sa speictream infheicthe, a thagann amach as an lampa.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Quentin Bryce

Quentin Bryce|   |
| Ainm sa teanga dhúchais | (en) Quentin Alice Louise Bryce  |
| Beathaisnéis |
| Breith | (en) Quentin Alice Louise Strachan  23 Nollaig 1942 83 bliana d'aois Brisbane, Queensland  |
|  |
|  |
|  25 Governor-General of Australia (en)  |
|  |
|  |
|  5 Meán Fómhair 2008 – 28 Márta 2014 ← Michael Jeffery – Peter Cosgrove → |
|  24 Gobharnóir Queensland |
|  29 Iúil 2003 – 29 Iúil 2008 ← Peter Arnison – Penelope Wensley →  |
|  |
|  |
| Faisnéis phearsanta |
| Reiligiún | An Eaglais Chaitliceach Rómhánach |
| Scoil a d'fhreastail sé/sí | Ollscoil Queensland   |
| Gníomhaíocht |
| Gairm | múinteoir, polaiteoir, dlíodóir, saineolaí dlí  |
| Fostóir | Ollscoil Queensland   |
| Teangacha | Béarla |
| Teaghlach |
| Céile | Michael Bryce (1964–2021), bás a c(h)éile  |
| Páiste | Chloe Shorten  |
| **Gradam a fuarthas (19 Márta 2014)  Dame of the Order of Australia (en)
* (26 Deireadh Fómhair 2011)  Commander of the Royal Victorian Order (en)
* (2010)  Fellow of the Academy of the Social Sciences in Australia (en)
* (30 Aibreán 2003)  Companion of the Order of Australia (en)
* (1 Eanáir 2001)  Bonn Comórtha Céad Bliain
* (5 Nollaig 2000)  Bonn Spóirt na hAstráile
* (26 Eanáir 1988)  Officer of the Order of Australia (en)
 |
|  **Síniú**  |

Is í **Quentin Bryce** Ard-ghobharnóir na hAstráile. Is í ionadaí bhanríon (nó rí) na Ríochta Aontaithe í.

Rugadh ar an 23 Nollaig 1942 í in Brisbane.

Bhí sí ina Gobharnóir ar Queensland ó 2005 go 2008. Ceapadh mar an 25ú Ard-ghobharnóir na hAstráile í sa bhliain 2008. Is í Bryce an chéad bhean riamh a roghnaíodh don phost.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol a bhaineann leis an Astráil é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol beathaisnéise é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# John Constable

John Constable|   |
| Beathaisnéis |
| Breith | 11 Meitheamh 1776 East Bergholt, England  |
| Bás | 31 Márta 1837 60 bliana d'aois Charlotte Street (Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus na hÉireann) |
| Áit adhlactha | St John-at-Hampstead   |
|  |
|  |
|  |
|  |
| Faisnéis phearsanta |
| Scoil a d'fhreastail sé/sí | Acadamh Ríoga na nEalaíon   líníocht dhaonfhíorach   |
| Gníomhaíocht |
| Suíomh oibre  | Londain  Hampton  Dedham  Lavenham   |
| Gairm | péintéir, amharcealaíontóir, línitheoir ailtireachta, péintéir tírdhreacha, ealaíontóir  |
| Fostóir | Ollscoil Cambridge   |
| Ball de | Acadamh Ríoga na nEalaíon   |
| Seánra | Ealaín tírdhreacha, ealaín seánra, Péintéireacht radharc mara, portráid, ealaín reiligiúnach agus ábhar neamhbheo |
| Gluaiseacht | Réalachas agus Rómánsachas |
| Teangacha | Béarla |
| Saothar |
| **Saothar suntasach (1820) Dedham Lock and Mill (en)
* (1823) Salisbury Cathedral from the Bishop's Grounds (en)
* (1831) Salisbury Cathedral from the Meadows (en)
 |
| Teaghlach |
| Céile | Maria Bicknell (1816–luach anaithnid)  |
| Páiste | Charles Golding Constable, Lionel Bicknell Constable, Isabel Constable  |
| Athair | Golding Constable  agus Ann Watts |
| Croineolaíocht |
|  |
|  | claim for restitution of an artwork (en)   |
|  |
| **Gradam a fuarthas Acadamhaí Ríoga
 |
|

---

 |
|

---

  |

Péintéir tírdhreacha a rugadh in East Bergholt Shasana ab ea **John Constable** (11 Meitheamh 1776 – 31 Márta 1837). I measc a shárshaothar cáiliúil tá *The Haywain* (An Vaigín Féir, 1821) agus *White Horse* (Capall Bán, 1825). É féin agus Turner na péintéirí Sasanacha tírdhreacha is mó cáil.

*The White Horse*
## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Radaiteiripe

Radaiteiripe| MeSH | D011878  |
| MedlinePlus | 001918  |

Tugtar **oinceolaíocht raidíochta** ar **radaiteiripe** chomh maith, agus **XRT** mar ghiorrúchán Béarla air. Is éard is radaiteiripe ann ná úsáid a bhaint as radaíocht ianaíoch mar chuid de chóir leighis ar ailse trí chealla urchóideacha a smachtú. Ní hionann é agus raideolaíocht, rud a bhaineann feidhm as an radaíocht chun íomháú agus fáthmheasanna a dhéanamh.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol a bhaineann le sláinte é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |