Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Sasana Nua

| Sasana Nua |
| --- |
| New England (en)  |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
|  |
|

---

 |
| Ainmnithe in ómós | Sasana  |
| Suíomh |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  ﻿ / ﻿ |

 |
|  |
|  |
| Stát ceannasach | Stáit Aontaithe Mheiriceá  |
|  |
|  |
| Daonra |
| Iomlán | 14,845,063 (2019)  |
| • Dlús | 79.62 hab./km² |
| Tíreolaíocht |
| Achar dromchla | 186,447 km²  |
| Suite i nó in aice le limistéar uisce | an tAigéan Atlantach agus Sunda an Oileáin Fhada  |
| Pointe is airde | Mount Washington (en)  (1,917 m)  |
| Ar theorainn le | Réigiún an Lár-Atlantaigh  |
| Aitheantóir tuairisciúil |
| Lonnaithe i gcrios ama | an tAmchrios Oirthearach  |
|  |

Is réigiún in oirthuaisceart Stát Aontaithe Mheiriceá é **Sasana Nua**. Is é Bostún, i stát Massachusetts, an chathair is mó atá ann. Is iad na stáit atá i Sasana Nua ná:

* Connecticut
* Maine
* Massachusetts
* New Hampshire
* Rhode Island
* Vermont

Is é Béarla an phríomhtheanga sa chuid is mó de Shasana Nua. Tá canúint Fraincise, ar a dtugtar Fraincis Shasana Nua, á labhairt chomh maith, go háirithe in Vermont agus Maine.

Treibheanna bundúchasacha i ndeisceart Shasana Nua, timpeall 1600.
* Connecticut
* Maine
* Massachusetts
* New Hampshire
* Rhode Island
* Vermont

## An Ghaeilge i Sasana Nua

De réir an American Community Survey 2006-2010, ba í an Ghaeilge an phríomhtheanga tí ag 3,857 duine i Sasana Nua. Bhí an chuid is mó 80% (3,075) ina gcónaí i Massachusetts.

## Féach freisin

* Wampanoag
* Mayflower

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Oileáin Auckland

| Oileáin Auckland |
| --- |
| Auckland Islands (en)  |
|   |
|

---

 |
| Ainmnithe in ómós | William Eden, Céad Bharún Auckland  |
| Suíomh |
|  |
|

|  |
| --- |
|  |
|  ﻿ / ﻿ |

 |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
| Tíreolaíocht |
| Cuid de | New Zealand Subantarctic Islands (en)   |
| Achar dromchla | 625 km²  |
| Suite i nó in aice le limistéar uisce | an tAigéan Ciúin  |
| Aitheantóir tuairisciúil |
| Lonnaithe i gcrios ama | UTC+12:00  |
|  |

Oileánra iargúlta sna Farraigí Theas is sea **Oileán Auckland** (Māori: *Motu Maha* nó *Maungahuka*). Tá siad suite 465 ciliméadar siar ó dheas ón chalafort Bluff ar Oileán Theas na Nua-Shéalainne. Cuid d'Oileáin Fho-Anarctacha na Nua-Shéalainne iad. Tá na hoileáin neamháitrithe.

## Geografaíocht

Is é Oileán Auckland an príomhoileán den ghrúpa agus 510 ciliméadar cearnach ann. Tá sé 42 ciliméadar ar fhad. Aillte crochta agus tírdhreach gharbh iad sainghnéithe an oileáin. Múr d'aillte atá sa chósta thiar. An ceann thoir thuaidh (in éineacht le hOileán Enderby trasna chaolais bhig uaidh) an t-aon áit a bhfuil talamh ann arbh fhéidir le héinne a shaothrú.

## Stair na n-oileán

Polainéisigh na chéad daoine a tháinig chuig na hoileáin. Is féidir gurb ón 13ú haois na hiarsmaí díobh atá faighte ag seandálaithe ar Oileán Enderby. Is iad Oileáin Auckland an pointe is faide ó dheas dár shroich na Polainéisigh.

Cósta theas Oileáin Adams, an t-oileán is faide ó dheas
Ba é an chéad uair ar tháinig daoine eile ar na hoileáin ná teacht loinge Briotanaí sa bhliain 1806. Bhí na hoileáin tréigthe faoin am sin. Sa bhliain 1842, chuir scata Māori, in éineacht lena gcuid sclábhaithe Moriori, chuir siad fúthu ar iarthuaisceart an phríomhoileáin. Mhair an lonnaíocht úd fiche bliain. Sa bhliain 1849, tháinig scata Sasanach chomh maith. D'fhan siad seo dhá bhliain go leith. Ní raibh duine ná deoraí fágtha faoin bhliain 1863, nuair a cuireadh na hoileáin go hoifigiúil den chéad uair le líon na limistéar faoi réir na Nua-Shéalainne.

Bhristí longa timpeall na n-oileán chomh minic sin gur chuir an rialtas trí háit ar bun ar Oileán Auckland a raibh soláthar ann dóibh siúd a thiocfadh leo an t-oileán a bhaint amach. Tugann eolaithe cuairt ar na hoileáin go rialta agus ceadaítear turasóireacht ar an bpríomhoileán agus ar Enderby.

## Léitheoireacht

* *Island of the Lost: Shipwrecked at the Edge of the World* (2007), Joan Druett. Algonquin Books of Chapel Hill, Chapel Hill, Carolina Thuaidh, SAM

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Anaclann Mhuirí Oileán Auckland (New Zealand Department of Conservation)
* Léarscáil ardtaifigh Curtha i gcartlann 2005-10-28 ar an Wayback Machine
* Fasnéis faoi na hoileáin Curtha i gcartlann 2012-12-05 ar an Wayback Machine

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoi thíreolaíocht na Nua-Shéalainne é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Gaotha aniar

Na príomhghaotha a shéideann sna meándomhanleithid 30-60° ó dheas is ó thuaidh ón meánlíne. Sa leathsféar thuaidh is aniar aneas a bpríomhthreo, agus sa leathsféar theas aniar aduaidh. De bhrí nach bhfuil an oiread sin talún sa leathsféar theas, bíonn na gaotha seo an-láidir, agus tugtar *na Roaring Forties* orthu as na domhanleithid ghinearálta a dtarlaíonn siad iontu.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Tonn teasa

Tonnta teasa, 1901-2010
De réir Met Éireann, tá **tonn teasa** ann má tá an teocht in Éirinn níos airde na 25 C cúig lá as a chéile agus an tomhas déanta san áit chéanna., nó teochtaí thar an gcoitiantacht amach is amach le linn an tsamhraidh. Níl faoiseamh le fáil ón teas de ghnáth.

### Stair

Bhí roinnt tonnta teasa troma ar an Eoraip ó 2003 ar aghaidh, cuid díobh ina gcúis le taismigh a fuair bás (fuair timpeall 30,000 bás sa bhliain 2003 san Eoraip).

Is féidir le triomach teacht as na tréimhsí tirime seo, rud a théann i bhfeidhm ar thalmhaíocht agus a chruthaíonn tosca an-tirim a bhféadann a bheith ina gcúis le dóiteáin foraoise.

caoirigh ar foscadh
### Tonnta teasa in Éirinn

I mí Iúil 2021, d’eisigh Met Éireann a chéad rabhadh Ardteochta riamh ag comhairliú don phobal a bheith cúramach sa teas. Shroich ar a laghad deich stáisiún aimsire ar fud na hÉireann coinníollacha tonnta teasa.

## Féach freisin

* Tonn teasa in Éirinn agus sa Bhreatain, Iúil 2021
* Tonnta teasa san Eoraip, 2022
* Tonn teasa in Éirinn agus sa Bhreatain, 2022
* Téamh domhanda

## Tagairtí
# Sionnach Artach

Sionnach Artach| *Vulpes lagopus*  |
| --- |
|  Vulpes lagopus lagopus  |
| Taifead |
|   |
| Sonraí |
| Tréimhse iompair | 52 laethanta  |
| Is foinse é an tacsón seo de | Arctic fox fur (en)   |
| Tréimhse saoil is faide | 16.3 bliain  |
|  |
| Stádas caomhnaithe |
|  |
|  |
| Speiceas is lú imní |
| AICD | 899  |
|  |
| Tacsanomaíocht |
|  |
| Aicme | Mammalia |
| Ord | Carnivora |
| Fine | Canidae |
| Treibh | Vulpini |
| Géineas | Vulpes |
| Speiceas | **Vulpes lagopus**  (Linnaeus, 1758) |
|  |
|  |
| Ainmníocht |
| Ainm comhchiallach an tacsóin | *Alopex lagopus* *Canis lagopus*  |
| An chéad ainm Laidine a bhí air | *Canis lagopus*  |
| Léarscáil de raon an tacsóin |
|   |

Ainmhí feoiliteach is ea an **sionnach Artach**. Mamach atá ann, agus is ball de gheineas na Vulpes é. Tá na hainmhithe seo flúirseach go maith san Artach.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol ainmhí é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Doolish

| Doolish |
| --- |
| Doolish (gv) Douglas (en)  |
|   |
|

---

 |
| Suíomh |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  ﻿ / ﻿ |

 |
|  |
|  |
| Spleáchas na Corónach | Oileán Mhanann |
| Sheadin | Medall  |
|  |
|  |
| Príomhchathair de | Oileán Mhanann  |
| Daonra |
| Iomlán | 26,677 (2021)  |
| • Dlús | 2,641.29 hab./km² |
| Teanga oifigiúil | Béarla Gaeilge Mhanann  |
| Tíreolaíocht |
| Achar dromchla | 10.1 km²  |
| Airde | 31 m  |
| Sonraí stairiúla |
| Cruthú | 1670 |
| Aitheantóir tuairisciúil |
| Cód poist | IM1 / IM2  |
| Lonnaithe i gcrios ama | UTC±00:00  |
| Glaochód | 01624  |
|  |
| Eile |
|

---

 |
| Suíomh gréasáin | douglas.im  |
|

---

 |

Is é **Doolish** (Béarla: *Douglas*) príomhchathair Oileán Mhanann agus is é an baile is mó ar an oileán. Tugtar **Dúlais** ar an gcathair i nGaeilge uaireanta. Tá 27,938 duine ina gcónaí ann, an tríú cuid de phobal an oileáin. Tionóltar Tinbheal (parlaimint Mhanann) sa bhaile. Meastar gur ciall lena ainm *Glais Dhubh* (focal seanfhaiseanta i nGaeilge an dá thír ar 'sruth' is ea 'glais') ar son na hAbhann Dubh, a ritheann i gcóngar leis an mbaile, nó b'fhéidir *Dubh-Ghlas*, ar son na habhann sin agus na hAbhann Glas, abhainn eile a aontaíonn leis an Abhainn Dhubh.

## Radharc ar Bhá Doolish

Radharc ar Bhá Doolish
Radharc ar Bhá Doolish: radharc farraige
## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoi thíreolaíocht Oileán Mhanann é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Clár Erasmus

Is é **Clár Erasmus** an clár atá ag an Aontas Eorpach chun tacú leis an oideachas tríú leibhéal, an oiliúint, an óige agus an spórt, go háirithe, san Eoraip. Bhí buiséad €16.4 billiún ag an gclár sa ó 2014 go dtí 2020. Leis an maoiniú sin, tabharfar caoi ná milliún Eorpach dul thar lear, ag déanamh staidéir nó ag obair srl.

Tá deiseanna ann d’oibrithe deonacha, oiliúnaithe gairmoideachais, agus foghlaimeoirí fásta beag beann ar an aois atá acu, agus do go leor leor eile.

## Stair

Bunaíodh an clár ar 13 Meitheamh 1987 agus thosaigh mic léinn ag staidéar in ollscoil thar lear mar chuid de chlár Erasmus an AE.

Ó 1987 go dtí 2017, bhí 9 milliún duine tar éis páirt a ghlacadh i malartú ar an gcoigríoch, ó gach cearn den Eoraip.

## Tréithe

Ní do mhic léinn amháin a chuireann clár "Erasmus+" deiseanna ar fáil. Is cumasc é de sheacht gclár a bhíodh ann cheana, agus tá deiseanna ann do raon leathan daoine aonair agus eagraíochtaí.

* Tá deiseanna ar fáil faoi Erasmus+ do réimse leathan eagraíochtaí, ina measc ollscoileanna, soláthraithe oideachais agus oiliúna, meithleacha machnaimh, eagraíochtaí taighde agus gnólachtaí príobháideacha.
* Daoine aonair. Tá deiseanna ar fáil do dhaoine de gach aois faoi Erasmus+, deiseanna a chuideoidh leo eolas agus taithí a shealbhú agus a roinnt le chéile in institiúidí agus in eagraíochtaí i dtíortha difriúla.

Scéim bhreá Erasmus a thugann deis do mhic léinn na hEorpa an méid nach ndéanfadh siad sa bhaile a dhéanamh abhus, agus a athrach sin timpeall.

## Tagairtí
# Gránáid

Arm, soitheach pacáilte le hábhar pléascach de ghnáth, le fáinne a tharraingítear chun an fiús simplí a adhnadh. Ceapadh í le haghaidh garchomhraic, agus is féidir í a chaitheamh le lámh nó teilgeoir. Bhí gránáidí á gcaitheamh le catafailt sa tSín faoi 1042, de réir na lámhscríbhinní. I measc na gcineálacha nua-aoiseacha tá gránáidí deataigh, gránáidí fosfair bháin, gránáidí srapnail, gránáidí le fiús moillithe, agus gránáidí a fhágann an namhaid gan aithne.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Maisíochtaí fuaime (scannánaíocht)

Giotaí á ndéanamh den adhmad le sábh ar raidió sna 1930idí
Sa scannánaíocht is éard atá i gceist le **maisíochtaí fuaime** (Béarla: sound effect) ná fuaimeanna a bhrúitear anuas ar radharc ar mhaithe le drámatúlacht.

## Féach freisin

* Fuaimeanna ar an láthair

## Tagairtí
# Coir chogaidh

Is ionann **coir chogaidh** agus sárú ar dhlíthe an chogaidh as a n-eascraíonn freagracht choiriúil aonair as gníomhartha comhraiceoirí i gcaingean, mar shampla sibhialtaigh a mharú d’aon ghnó nó príosúnaigh chogaidh a mharú d’aon ghnó, céastóireacht, gialla a ghlacadh, maoin shibhialtach a scrios gan ghá, foréigean gnéis aimsir an chogaidh, agus pioladóireacht.

D’eascair coincheap foirmiúil na gcoireanna cogaidh as códú an ghnáthdhlí idirnáisiúnta a bhí i bhfeidhm ar chogaíocht idir stáit cheannasacha, amhail Cód Lieber (1863) Arm an Aontais i gCogadh Cathartha Mheiriceá agus Coinbhinsiúin na Háige 1899 agus 1907 le haghaidh idirnáisiúnta cogadh.

## Stair

Sa bhliain 1474, ba é Peter von Hagenbach an chéad triail le haghaidh coire cogaidh, a thuig binse ad hoc de chuid Impireacht Naofa na Róimhe, as an bhfreagracht ceannais a bhí air as gníomhartha a shaighdiúirí. In ainneoin gur áitíodh go raibh géillte aige d’orduithe uachtaracha, ciontaíodh von Hagenbach, daoradh chun báis é, agus dícheannaíodh é.

### Coinbhinsiúin na Háige

Conarthaí idirnáisiúnta a bhí i gCoinbhinsiúin na Háige a caibidlíodh ag an gCéad agus ag an Dara Comhdháil Síochána ag an Háig, an Ísiltír, i 1899 agus 1907, faoi seach, agus bhí siad, in éineacht le Coinbhinsiúin na Ginéive, i measc na chéad ráitis ar dhlíthe cogaidh agus coireanna cogaidh i. corpas tosaigh an dlí tuata idirnáisiúnta.

## Tagairtí
# Blitzkrieg

Saighdiúirí Gearmánacha i mbun cogaidh le linn an Dara Cogadh Domhanda
"Cogadh tintrí" nó cogadh ar luas lasrach, is ea **Blitzkrieg**, beartaíocht cogaidh a d'úsáid arm na Gearmáine i 1939-1941, tancanna tapa is aerárthaigh fhadraonacha buamála ag obair i gcomhar. Rinne sé neamhaird den fhriotaíocht a bhí eagraithe ina sraitheanna os a gcomhair, agus dhírigh ar chúl a namhad. D'éirigh go maith leis ar dtús, gur éirigh leis na Comhghuaillithe beartaíocht chuí a eagrú ina choinne.

## Féach freisin

* An Blitz

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoin Naitsíochas é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# An Nua-Bhreatain

An Nua-Bhreatain
Is oileáin san oileánra Bismarck, Nua-Ghuine Phapua í **an Nua-Bhreatain**.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Fiabhras tíofóideach

Fiabhras tíofóideach|   |
| Cineál | primary bacterial infectious disease (en) , galar antrapanóiseach, galar agus pandemic and epidemic-prone diseases (en)   |
| Speisialtacht leighis | galair thógálacha  |
| Cóireáil chliniciúil |
| Comharthaí | continuous fever (en) , tuirse, tinneas cinn, ceangailteacht, gríos, bradacairde, pallor (en) , fuiliú gastraistéigeach, intestinal perforation (en) , easuan, abdominal distention (en) , confusion of consciousness (en) , delusion (en) , heipitimeigileacht, splínimeigileacht, prostration (en) , buinneach agus leocaipéine  |
| Scrúduithe | scrúdú fisiciúil, áireamh eiritricítí críochnúil, Widal test (en) , ELISA, cultúr mhicribhitheolaíochta agus imoibriú slabhrúil polaiméaráise  |
| Cóireáil | antaibheathach, díthocsainiú, aiste bia, fuilaistriú agus surgical operation (en)   |
| Leathnaigh **Cógais**ciprofloxacin (en) , DL-ofloxacin (en) , pefloxacin (en) , azithromycin (en) , cefixime (en) , amoxicillin (en) , ceftriaxone (en) , cefotaxime (en) , ampicillin (en) , aztreonam (en) , imipen (en) , gatifloxacin (en)  agus levofloxacin (en)   |
| Pataigineas |
| Cúis | Salmonella enterica  |
| Aicmiú |
| ICD-11 | 1A07  |
| ICD-10 | A01.001.0  |
| ICD-9 | 002002  |
| CIAP | D70  |
| Acmhainní seachtracha |
| Enciclopèdia Catalana | 0232191  |
| DiseasesDB | 27829  |
| MedlinePlus | 001332  |
| eMedicine | 231135  |
| MeSH | D014435  |
| Orphanet | 99745  |
| UMLS CUI | C0041466  |
| DOID | DOID:13258  |

Réigiúin ar domhan a bhfuil an mhinicíocht is mó de fiabhras tíofóideach orthu i 2000.
Galar ionfhabhtaíoch, a gcuireann an baictéar *salmonella typhi* tús leis, is ea **fiabhras tíofóideach**, a dtugtar *fiabhras eintreach* air freisin. Faigheann duine é trí bhia nó deoch atá truaillithe le faecas duine ghalraithe.

Scaiptear é go minic i soláthar uisce nó le linn ullmhú bia. Is iad na siomptóim a bhaineann leis ná fiabhras ard, sáimhríocht, cráphianta, buinneach, gríos ar an mbolg, agus níos déanaí, rámhaille is cóma.

Mary Mallon
Má thagann duine slán, bíonn sé ina iompróir ainsealach ag an ngalar agus eisfhearann na baictéir ina fhaecas an t-am ar fad.

Mary Mallon
Chun an galar a sheachaint, is gá cloí le córacha maithe sláintíochta is caighdeáin arda sláinteachais in ullmhú bia is dí. Is inmhianaithe go mór go mbeidh daoine atá le taisteal i réigiúin ar leith den domhan (an India, mar shampla, mar a bhfuil an galar seo eindéimeach) vacsaínithe ina choinne.

## Féach freisin

* Mary Mallon

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoin galar é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Éigniú

Éigniú Iníocha Leucippus, le Peter Paul Rubens, 1617
Coir thromchúiseach gnéis is ea an t-**éigniú** — is minic a úsáidtear an téarma *banéigniú* sa Ghaeilge freisin. Go bunúsach, is éard is brí leis an **éigniú** ná comhriachtain in aghaidh na tola.

Eigniú Persephone, le Rupert Bunny, 1913
## In Éirinn

Sa bhliain 2025, cuireadh beagnach 24,000 glao ar líne chabhrach an Ionaid Éigeandála um Éigniú i mBaile Átha Cliath, an líon ba mhó ó bunaíodh an eagraíocht sa bhliain 1979**.** Ba ó dhaoine a ghlaoigh cheana ar an ionad a tháinig leath na nglaonna nach mór agus ba ó dhaoine arbh é an chéad uair acu é glaoch ar an ionad a tháinig an tríú cuid. Mar leis na daoine deireanacha sin, ba i mí Aibreáin 2025 thar aon mhí eile ba mhó a fuarthas glaonna uathu. Ceaptar gurbh é an líon mór cásanna cúirte ábhartha a tuairiscíodh sna meáin ag an am, gurbh é sin ba chúis leis an líon mór glaonna an uair úd.

### Dlí na hÉireann

In Éirinn, tá an choir seo sainmhínithe de réir dhá acht dlí, an tAcht um an Dlí Coiriúil (Éigniú) ón mbliain 1981 agus an leasú a cuireadh leis an acht sin sa bhliain 1990.

De réir dhlí na hÉireann, má théann an fear chun comhriachtana le bean in aghaidh a tola, ionas go bhfuil a fhios ag an bhfear nach bhfuil sí toilteanach, nó más cuma leis an bhfear faoi thoil na mná, beidh sé ciontach in éigniú.

Nuair a rachaidh an scéal chun na cúirte, caithfidh baill an ghiúiré a marana a dhéanamh ar an gceist, an raibh cúis réasúnta ag an bhfear a shíleadh go raibh an bhean sásta luí leis. Is é an pionós is airde is féidir a ghearradh don éigneoir in Éirinn ná príosúnacht saoil.

An duine a chuidigh leis an gciontóir éigniú a dhéanamh, is féidir é a chiontú i neartú le héigniú, agus an fear a d'fhéach le bean a éigniú cé nár éirigh leis, is féidir é a chiontú in iarracht ar éigniú.

## Cuntais finné súl

* "Amhailt gan éadain", 10 Márta 2025, Baile Átha Cliath

## Féach freisin

* Ciapadh gnéasach
* Foréigean teaghlaigh
* Gluaiseacht MeToo

## Naisc sheachtracha

* Cuireann Cabhair Éigeandála um Éigniú seirbhís saor in aisce rúnda éisteachta agus tacaíochta ar fáil do mhná agus d’fhir a ndearnadh éigniú, ionsaí gnéis nó ciapadh gnéis orthu nó ar baineadh mí-úsáid ghnéasach astu ag aon tráth ina saol. Is í an Líne Chabhrach Náisiúnta 1800 778 888 agus tá sí ar fáil 24 uair an chloig sa lá, 7 lá sa tseachtain Tá Seirbhís Ateangaireachta Líne Chabhrach Ionad Éigeandála Bhaile Átha Cliath um Éigniú (DRCC) ar fáil ó Luan go hAoine, ó 8am go 6.30pm, srl

* Seirbhísí Tacaíochta d’Íospartaigh na Coireachta

## Tagairtí
# Stair mhíleata

Laoch Ceilteach, Südpolen, 3ú haois roimh Chríost
Is é atá i gceist le **Stair mhíleata** ná an chuid den stair a dhéanann cur síos agus staidéar ar chogaí, airm, cogaíocht agus a dtionchar ar sochaithe, a gcultúir, geilleagair agus ar caidreamh idirnáisiúnta tharr na mblianta.

Sé croí an ábhar ná dian-fhéachaint ar chúiseanna cogaí, a dtionchar cultúrtha agus sóisialta, straitéisí, lóistíochta, ceannasaíocht, teicneolaíocht, modhanna troda agus mar a d’athraigh siad thar na mblianta.

laochra Eireannacha, sna 1500idí.
Tá an ábhar mar chuid dá cheird do lucht na n-arm agus is minic go bhfuil sé a mhúineadh do oifigí agus saighdiúirí mar chuid dá bhfóbairt proifisiúnta. Sé atá beartaithe ná na sean botúin a sheachaint agus a gcuid straitéisí a fheabhsú sa lá atá inniu ann trí cosúlachtaí a aithint leis an méid a tharla san am a bhí. Bíonn níos mó béime ar téamaí ginearálta agus comhthéacs na cogaíocht sa lá atá inniu ann ná ar dhátaí cathanna agus ainmneacha ginearáil mar a bhí.

Mar gheall gur ábhar é ata in úsáid go laethúil, tá se de síoraí ag athrú fad is a athríonn na sochaí ina bhfuil sé á mhúineadh. Deirtear go mbaineann an luas seo le luas na hathraithe i dteicneolaíochta agus airm le gairid, ón Réabhlóid Thionsclaíoch go dtí an Ré Núicléach agus anois, isteach i n-Aois an Eolais.

Músaem Fhiúsailéirí Ríoga na hÉireann (Royal Irish Fusiliers Museum), Ard Mhacha
Ní ritheann Aoiseanna an Stair Mhíleata le Aoiseanna na Staire, tá deilt idir Cogaíocht Ársa, Cogaíocht Mheánaoiseach, Cogaíocht an Phúdar, Cogaíocht Thionsclaíoch agus Cogaíocht Chomhaimseartha.

**Dílleachta na Staire**

Mar chuid den stair, níl sí chomh fite fuaite leis an saol acadúil le gnéithe eile den stair cé go bhfuil an-dúil air i measc an phobail. Tá deilt eile le feiceáil taobh istigh den ábhar, idir na staraithe acadúla agus na staraithe áitiúla. De ghnáth, bíonn an bhéim ag an lucht proifisiúnta ar na tionchair mhóra agus bíonn níos béime ag an lucht neamh-proifisiúnta ar gnéithe bheaga de cathanna, cultacha agus airm.

Feictear go bhfuil sé mar ábhar scoilte on na gnéithe acadúla eile den stair san ollscoileanna agus go bhfuil dímheas éigin ina leigh mar ábhar acadúil. Mar ábhar acadúil, ta sé ceangailte leis na hairm agus a gcuid gnó, rud nach ritheann ró mhaith le scoláirí ó lár na seascaidí.

**Scríobh na Staire**

Tá fadhbanna airithe a bhaineann leis an stair míleata, dár lena gcáinteoirí. Ní ritheann na réanna leis an leagan amach ginearálta agus cuirtear ina léigh an ábhar go bhfuil sé ró-tuigthe leis an Eoraip. Bíonn an bhéim go minic ar an dream is láidre.

Tá deacrachtaí leis mar ábhar staidéar freisin. Bíonn an-chuid rúndacht ag baint le cúrsaí míleata. Mar shampla, níl fhios fós san lá atá inniu ann cé déanamh a bhí ar an “ignis graecus”, an uirlis cogaíocht cáiliúla a d’úsáid na Biosántaigh.

## Tagairtí