Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ciníochas

Póstaer ó rialtas na Stát Aontaithe ag léiriú saighdiúir Seapánach mar fhrancach.
Póstaer 1862 le liricí amhrán dírithe ar Mhuintir na hÉireann (*Irish Don't Need Apply*), i Stáit Aontaithe Mheiriceá.
Is é atá i gceist le **ciníochas** ná smaoineamh nó claontacht a deir gur fearr ciníocha áirithe ná cinn eile.

Is féidir leis an gciníochas seo a bheith bunaithe ar dhlíthe tíre ar nós an chórais apairtéid a bhí san Afraic Theas nó feiniméan leanúnach i measc phobail ar nós an fhrith-Ghiúdachais a bhí mar chúl taca don Uileloscadh le linn an Dara Cogadh Domhanda.

Reáchtáiltear *Lá Idirnáisiúnta um Idirdhealú Ciníoch a Dhíothú* ar an 21 Márta.

## Inimirce

Brú eacnamaíochta agus easpa a chuireann daoine réasúnacha i dtreo an fhuatha agus an naimhdis. Tá manaí na heite deise le cloisteáil timpeall an domhain – cén fáth go mbeadh ár gcuid acmhainní á roinnt le heachtrannaigh nuair nach bhfuil ár ndóthain againn féin? Ach is léir na buntáistí eacnamaíocha a bhaineann leis an inimirce ó thaobh na maicreacnamaíochta de

## Ionsaithe ciníocha

* D'fheallmharaigh James Earl Ray an gníomhaí polaitiúil, Martin Luther King, ar an 4 Aibreán 1968 i Memphis, Tennessee.
* Na *dlíthe Jim Crow* sna Stáit Aontaithe, a bhí léirithe go príomha i ndeisceart na Stát Aontaithe, a chuir isteach ar na Meiriceánaigh Afracacha, na Meiriceánaigh Dúchasacha srl.
* Dúnmharú George Floyd
* Uileloscadh
* Apartheid san Afraic Theas. I ré na cinedheighilte, bhí muintir na hAfraice Theas deighilte ina gceithre chine, mar atá, na Bána, na Gormaigh, na Daiteánaigh agus na hIndiaigh, agus na dreamanna seo á gcoinneáil scartha scoite ó chéile

* Eachtraí ciníocha

## Ciníochas in Éirinn

Rinne comhlacht neamhspleách Pivotal taighde thar ceann an Choimisiúin Comhionannais Thuaisceart Éireann féachaint le faisnéis bheacht a fháil faoin gceist ‘*Tionchar an Bhreatimeachta ar Mhionlaigh Eitneacha agus Inimircigh i dTuaisceart Éireann*’. Scrúdaíodh fíorthaithí agus braistint na ndaoine chomh maith leis na torthaí shocheacnamaíocha a bhí agus a bheidh ag an mBreatimeacht ar na mionlaigh sin abhus. D’airigh go leor gur thug Breatimeacht ugach do dhaoine chun naimhdeas d’inimircigh a nochtadh.

Bhí méadú ar eachtraí fuatha in aghaidh dhaoine ón Áise ó 2016, bliain an reifrinn a ghlac leis an mBreatimeacht agus ardú go ginearálta ar mhaslú nó ionsaí ar inimircigh/ Ina theannta sin ar fad bhí daoine míshuaimhneach, imníoch faoina stádas i ré an Bhreatimeachta.

## Tagairtí
# Athsholáthar Mór

athrú déimeagrafach sna Stáit Aontaithe, réamh-mheastacháin, US Census Bureau 2012 National Population Projections

Tháinig **Teoiric an ‘Athsholáthair Mhóir’** (Béarla: *Great Replacement Theory*) chun cinn sa Fhrainc sna 2010idí agus thar lear níos déanaí.

Tháinig leabhar de chuid Renaud Camus, *Le Grand Remplacement*, amach sa bhliain 2011, ag maíomh go mbíonn daoine nár rugadh sa Fhrainc – ar nós daoine gorma, Moslamaigh, inimircigh, srl - a chur in áit daoine a rugadh ansin. Bhí Camus den bharúil gur chomhcheilg folaigh é. Thug sé an t-'**Athsholáthar Mór**' uirthi.

Tháinig an teoiric i réim sna Stáit Aontaithe nuair a toghadh Donald Trump. Mar shampla sa bhliain 2023, chreid os cionn 60% de vótóirí Trump go bhfuil na Daonlathaigh ag obair go dian chun daoine nár rugadh i Meiriceá a chur in áit daoine a rugadh ansin.

## Féach freisin

* Pobalachas

* Polaitíocht na heite fhíordheise
* Forlámhas na ndaoine geala

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Faisisteachas

*fasces* na Sean-Róimhe, siombail chumhacht *duce*
na hIodáile, Benito Mussolini
Idé-eolaíocht a d'fhás san Eoraip sa tréimhse idir na cogaí domhanda (1919-39) is ea an **Faisisteachas**. Tá na ceannairí Faisisteacha i gcoinne an Daonlathais, an Liobrálachais agus an Chumannachais. Bhí siad de ghnáth frith-Sheimíteach chomh maith sna 1930idí.

2017: agóid in aghaidh Donald Trump
## Tréithe

Leag na riailréimeanna Faisisteacha go léir béim ar leith ar an Náisiúnachas agus ar ollchumhacht an stáit. Spreagadh an pobal chun a ndícheall a dhéanamh ar mhaithe leis an stát.

Bhí deachtóir carasmatach i gceannas ar gach stát agus tacaíocht aige ó pháirtí polaitíochta amháin, ar nós na Naitsíthe sa Ghearmáin. Thóg siad a riailréim trí mheascán de bholscaireacht agus de sceimhle.

Cuireadh toirmeasc go hiondúil ar pháirtithe an fhreasúra, ar cheardchumainn agus ar thoghcháin shaora.

Ó thaobh an gheilleagair de, lean na Faisistithe prionsabal an 'náisiúnachais eacnamaíoch". Chosnaítí an geilleagar trí chánacha a chur ar iompórtálacha, agus dhéantaí tréaniarracht táirgí a sholáthar sa tír féin. Níl an Faisisteachas i gcoinne úinéireacht ar shealúchas príobháideach ná ar ghnólacht, a fhad is atá sí ag cur le leas an stáit. Tugtar an difríocht seo mar difríocht mhór idir an Cumannachas, faoina bhfuil gach rud leis an stát, agus an Faisisteachas.

## Sanasaíocht

Tagann an focal ón ghluaiseacht a chuir Benito Mussolini chun cinn san Iodáil ó 1919 (nó 1921/1922) ar aghaidh. Ba iad na *fasces* siombail d’údarás sa tSean-Róimh.

Ach tá ciall níos leithne ag an bhfocal, a thagraíonn do na páirtithe polaitíochta ina lán de thíortha na hEorpa a lean idé-eolaíocht a bhí cosúil leis an idé-eolaíocht a chuir Mussolini agus Adolf Hitler chun cinn, cé go raibh difríochtaí áirithe eatarthu.

## Stair

Tháinig an Faisisteachas chun cinn mar thoradh ar dhroch-choinníollacha eacnamaíocha agus sóisialta ina lán de thíortha na hEorpa sa tréimhse tar éis an Chéad Chogadh Domhanda.

Bhunaigh Mussolini an Fasci Italiani di Combattimento ar an 23 Márta  1919,.a d'éirigh an Páirtí Náisiúnta na bhFaisisteach sa bhliain 1921.

Bratach Léinte Gorma na hÉireann.
### An Faisisteachas in Éirinn

Eagraíocht pholaitiúil Éireannach den eite dheis sna 1930í ab ea An Garda Náisiúnta (*National Guard*) nó mar is iondúil Na Léinte Gorma (nó "na Léinteacha Gorma"). Ba é *Cumann Chomrádaithe an Airm (Army Comrades Assocation* as Béarla) ainm oifigiúil na heagraíochta. Athraíodh an t-ainm níos déanaí go *An Garda Náisiúnta*.

## Féach freisin

* Pobalachas

## Tagairtí
# Moslamach

Moslamaigh
Is leanúnaí Ioslam é **Moslamach**.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Liosta ionsaithe sceimhlitheoireachta Ioslamacha

Seo a leanas liosta ionsaithe sceimhlitheoireachta sa nuacht.

### **Liosta iomlán:Catagóir:Eachtraí sceimhlitheoireachta Ioslamacha**

## 1983

* Buamáil ambasáid na Stát Aontaithe sa bhliain 1983
* Buamáil bheairice Bhéiriút, 1983

## 1997

* Sléacht Lucsar

## 2000

* Sléacht Kosheh

## 2001

* Ionsaithe 11 Meán Fómhair
* Richard Reid, an “buamadóir bróige”

## 2002

* Géarchéim giall Mhoscó
* Buamáil Bhali (2002)

## 2004

* Buamáil na dtraenacha i Maidrid, 2004
* Ionsaithe ar eaglaisí san Iaráic, 2004
* Buamáil Mheitreo Mhoscó, Lúnasa 2004
* Léigear scoile Beslan
* Buamáil Shíonáí, 2004
* Buamáil bhus Poso, 2004

## 2005

* Buamáil 7/7 i Londain (7 Iúil 2005)
* Buamáil Sharm El Sheikh, 2005

## 2010

* Sléacht Nag Hammadi
* Buamáil Mheitreo Mhoscó, 2010
* Ionsaí Kampala, Iúil 2010
* Ionsaí ar eaglais i mBagdad, 2010

## 2011

* Buamáil Chathair Alastair, 2011
* Ionsaithe ar eaglaisí in Imbaba, 2011
* Ionsaithe sa Nigéir, Nollaig 2011

## 2012

* Ionsaí Benghazi na bliana 2012

## 2013

* Buamáil Bhostúin (2013)
* Dúnmharú Lee Rigby
* Ionsaí siopalann Westgate

## 2014

* Géarchéim giall Sydney, 2014
* Ionsaí Dijon na bliana 2014

## 2015

* Ionsaí Saint-Quentin-Fallavier
* Mairtírigh Choptacha na Libia, 2015
* Ionsaí Sousse, 2015
* Metrojet Flight 9268
* Ionsaithe ar 13 Samhain 2015 i bPáras
* Ionsaí San Bernardino, 2015

## 2016

* Ionsaí Hurghada, 2016
* Buamáil na Bruiséile, 2016
* Lámhach i gclub oíche Orlando
* Sá Magnanville, 2016
* Ionsaí ar Eaglais sa Normainn, 2016
* Ionsaí Nice, 2016
* Buamáil Eaglais Botroseya
* Ionsaí Bheirlín, 2016

## 2017

* Ionsaí Westminster 2017
* Buamáil Meitreo Chathair Pheadair 2017
* Buamáil Dhomhnach na Pailme, 2017
* Buamáil Manchester Arena (2017)
* Ionsaí "Droichead Londan" 2017
* Ionsaí Minya, 2017
* Ionsaí Barcelona 2017
* Sá Turku 2017
* Buamáil Parsons Green, 2017
* Ionsaí Nua-Eabhrac, 2017
* Ionsaí Bir al-Abed
* Ionsaí Eaglais Naomh Menas

## 2018

* Ionsaí Carcassonne agus Trèbes
* Ionsaí scine Pháras na bliana 2018
* Lámhach Kizlyar, 2018
* Ionsaí Liège 2018
* Ionsaí Strasbourg na bliana 2018

## 2019

* Buamáil na Cásca i Srí Lanca, 2019
* Buamáil Ardeaglais Jolo na bliana 2019
* Sá Dhroichead Londan, 2019

## 2020

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Contaetha in Michigan

* **Tá 83 contae i stát Michigan.**

## Contaetha

* Alcona
* Alger
* Allegan
* Alpena
* Antrim
* Arenac
* Baraga
* Barry
* Bay
* Benzie
* Berrien
* Branch
* Calhoun
* Cass
* Charlevoix
* Cheboygan
* Chippewa
* Clare
* Clinton
* Crawford
* Delta
* Dickinson
* Eaton
* Emmet
* Genesee
* Gladwin
* Gogebic
* Grand Traverse
* Gratiot
* Hillsdale
* Houghton
* Huron
* Ingham
* Ionia
* Iosco
* Iron
* Isabella
* Jackson
* Kalamazoo
* Kalkaska
* Kent
* Keweenaw
* Lake
* Lapeer
* Leelanau
* Lenawee
* Livingston
* Luce
* Mackinac
* Macomb
* Manistee
* Marquette
* Mason
* Mecosta
* Menominee
* Midland
* Missaukee
* Monroe
* Montcalm
* Montmorency
* Muskegon
* Newaygo
* Oakland
* Oceana
* Ogemaw
* Ontonagon
* Osceola
* Oscoda
* Otsego
* Ottawa
* Presque Isle
* Roscommon
* Saginaw
* Sanilac
* Schoolcraft
* Shiawassee
* St. Clair
* St. Joseph
* Tuscola
* Van Buren
* Washtenaw
* Wayne
* Wexford

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoi thíreolaíocht contae Mheiriceá é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Dlús daonra

Dlús daonra timpeall an domhain
Is é **Dlús an daonra** ná tomhais don daonra chuig aonad achair amháin.

De ghnáth is é an méid daoine don ciliméadar cearnaithe.

## Dlús tíre timpeall an domhain

Tá achar 70,273 Ciliméadar in Éirinn, agus tá 63.457 daoine ina gcónaí ann do gach uile ciliméadar cearnaithe.

Is é Macau na Síne an áit leis an dlús daonra is airde. Tá 18,534.247 daoine ansin do gach ciliméadar cearnaithe.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Cathair

Cathair: Manhattan
Is lonnaíocht mór agus buan í an **chathair**, go háirithe lonnaíocht uirbeach mór.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Idé-eolaíocht

Idé-eolaíocht pholaitiúil sna Stáit Aontaithe
Iomlán na dtuairimí fealsúnacha agus polaitíochta a bheadh ag duine, aicme nó fiú ag náisiún áirithe is ea idé-eolaíocht.

Uaireanta tá ciall drochmheasúil in úsáid an téarma "idé-eolaíoch"; is é sin, tuairimíocht gan beann ar an réaltacht, nó faoi thionchar.

In amanna éilíonn na húdaráis go mbeadh gach duine ag cloí leis an idé-eolaíocht chéanna agus iarrann siad lánghéilleadh dá dteagasc.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Polaitíocht

"Marcas de Grás", Breithiúnas, dráma le Máiréad Ní Ghráda
Próiseas agus modh na cinnteoireachta i measc daoine is ea an **pholaitíocht**. Baineann sé le gach gné don idirghníomhaíocht i ngrúpaí, i gcúrsaí gnó, acadúla, creidimh agus rialtóireachta. Ó cuireadh eagar ar dhaoine an chéad lá ba ghá dóibh dualgaisí agus pribhléidí a roinnt eatarthu agus ba chuid nádúrtha den éabhlóid é go mbeadh iomaíocht agus comhoibriú ann.

Feachtas toghchánaíochtaDe réir mar a d'éirigh na grúpaí daoine níos sofaisticiúla cuireadh tús le ceirdeanna speisialta ar nós sagairt, dlíodóirí, bailitheoirí cánach, riarthóirí agus mar sin de agus d'fhorbairt córais éagsúla chun an comhoibriú agus an iomaíocht eatarthu a choinneáil faoi smacht.

Is ón bhfocal Gréigise *polis* a thagann 'polaitíocht', rud a léiríonn cé chomh lárnach is atá an chathair mar ionad polaitiúil. De ghnáth is i gcomhthéacs riarachán rialtais a phléitear an pholaitíocht inniu.

## Idéolaíocht pholaitiúla

* Coimeádachas
* Cumannachas
* Daonlathas
* Faisisteachas
* Liobrálachas
* Monarcacht
* Oligarcacht
* Sóisialachas
* Ainriailachas

Sa pholaitíocht nua-aimseartha roinntear an idé-eolaíocht ina dhá leath - an Eite Chlé is an Eite Dheis.

É sin ráite tá sé fíor dheacair idirdhealú a dhéanamh idir an dá fhealsúnacht i dtíortha daonlathacha na hEorpa.

In Éirinn bheadh sé deacair an t-idirdhealú sin a dhéanamh go mór mhór idir na príomhpháirtithe. Bheadh sé deacair ag aon saineolaí é sin a dhéanamh.

## Féach freisin

Breithiúnas, le Máiréad Ní Ghráda

## Tagairtí
# Sceimhlitheoireacht státurraithe

Blaosc chloiginn ó íobartaigh sceimhlitheoireacht státurraithe sa Chambóid
Scoil na Meiriceáithe, Fort Benning
Is éard atá i gceist leis an **sceimhlitheoireacht státurraithe** ná foréigean ó rialtais in aghaidh shibhialtaigh. Tá sé in úsáid le fada an lá. Ábhar conspóideach a bhionn ann mar is minic nach nglacann gach éinne leis an téarma i gcásanna áirithe.

Samplaí, dar le daoine áirithe:

* An Fhrainc in aghaidh Greenpeace
* An Ríocht Aontaithe in Éirinn
* An Rúis san tSeisnia
* An tSín i dTibet
* An Spáinn san Tír Bhascach
* Na Stáit Aontaithe Mheiriceá i Meiriceá Laidinigh
* An Tuirc i gCuirdistean

## Naisc

*
*  Curtha i gcartlann 2007-09-11 ar an Wayback Machine
# Daonlathas

Rialtas daonlathach (glas) agus uathlathach (dearg) The Economist, 2019
Ciallaíonn an focal **Daonlathas** as Gréigis "riail an phobail". Is córas rialaithe a thagann chugainn ó na cathairstáit sa tSean-Ghréig.

Ach ní hionann an córas daonlathach fadó agus an córas atá i bhfeidhm sa lá atá inniu ann. Bhíodh córas rialtas dá gcuid féin ag gach cathairstát sa Ghréig. Ach cuireadh an bhéim ar an tsaoirse agus ar neamhspleáchas an duine aonair iontu go léir.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Páirtí polaitíochta

Eagraíocht polaitiúil is ea an **páirtí polaitíochta** atá dírithe ar chumhacht a bhaint amach i rialtas na tíre. Glactar leis go bhfuil trí phríomhchuspóir ag gach páirtí polaitíochta, mar atá, obair eagraíochta, obair fógraíochta, agus obair idé-eolaíochta.

* *Obair eagraíochta*: is ionann seo agus airgead a bhailiú, foireann a fhostú, lucht tacaíochta a spreagadh chun vótála. Cuireann an cineál seo oibre ar chumas na n-iarrthóirí vótaí a fháil agus na toghcháin a bhuachan.

* *Obair fógraíochta*: is é sin, súil na ndaoine a tharraingt ar an bpáirtí agus ar a chuid polaiteoirí chomh maith leis an gclár oibre atá ag an bpáirtí. Mar chuid den obair seo, bítear ag scaipeadh suaitheantais, ag greamú póstaeir agus fógraí poiblí, agus ag déanamh canbhásála - is é sin, bíonn na polaiteoirí ag dul timpeall na háite le lámh a chraitheadh leis na daoine agus iad féin a chur in aithne dóibh le vótaí a mhealladh uaidh.

* *Obair idé-eolaíochta*: is é sin, clár oibre an pháirtí a sceitseáil agus a shocrú.

Cuid de shaol polaitiúil na dtíortha daonlathacha iad na páirtithe polaitíochta de ghnáth. Thairis sin, bíonn páirtithe polaitíochta ina lán tíortha nach bhfuil meas an daonlathais orthu. Roimh an mbliain 1989, bhí tíortha Oirthear na hEorpa á rialú ag na páirtithe Cumannacha, agus go praiticiúil, bhí Ard-Rúnaí an Pháirtí Chumannaigh ní ba thábhachtaí agus ní ba chumhachtaí ná Uachtarán an Stáit. Mar sin féin, ina lán de na tíortha seo, bhí páirtithe eile ann, cé go raibh sé cinntithe roimh ré nach mbeadh aon cheann acu ábalta teacht in aon chóngar don Pháirtí Chumannach i líon na bhfeisirí ná na vótaí.

D'fhorbair na páirtithe polaitíochta as na faicsin pholaitiúla a bhí sna parlaimintí réamhdhaonlathacha. Nuair nach raibh cead ach ag na daoine uaisle bheith ina bhfeisirí, ní raibh cúis le canbhasáil ná le fógraíocht sa chiall nua-aoiseach. Is féidir a rá go raibh Compántas na gCaitliceach, an cumann a bhunaigh Dónall Ó Conaill leis na cearta daonna a bhaint amach do na Caitlicigh in Éirinn, ar an chéad pháirtí polaitíochta ar fad sa chiall nua-aoiseach sa Ríocht Aontaithe, nó chuaigh sé i dtuilleamaí teicníochtaí fógraíochta agus canbhásála den chineál nua-aimseartha roimh aon eagraíocht pholaitiúil eile. A lán de na cleasanna a d'fhoghlaim na hÉireannaigh sa Chompántas sin, mhúin siad do na Meiriceánaigh iad nuair a shocraigh siad síos sna Stáit Aontaithe, agus iad ag sealbhú an Pháirtí Dhaonlathaigh ina lán áiteanna le cúis na n-inimirceánach Éireannach a chur chun cinn.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Eite chlé

Tugtar an **Eite Chlé** ar dhaoine a thacaíonn le páirtithe sóisialacha agus páirtithe cumannacha.

## Féach freisin

* Sóisialachas
* Sóisialachas daonlathach
* Catagóir:Eagraíochtaí sóisialacha

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Eite dheis

Eite dheis| Sonraí |
| --- |
| Cineál | ailíniú polaitíochta  |
| Cuspóir an tionscadail nó na gníomhaíochta | social hierarchy (en)   |
| Rialachas corparáideach |
| Codanna | alt-right (en)  Historical Right (en)  paternalistic conservatism (en)  an eite fhíordheis  |
| Cuid de | left–right politics (en)   |
|  |

Tugtar an **eite dheis** nó **polaitíocht na heite deise** ar réimse **idé-eolaíochtaí** ina gcreidtear go bhfuil an t-ord sóisialta agus céimlathas nadúrtha nó inmhianta. Is minic go bíonn daoine a bhfuil idé-eolaíocht na heite deise acu i bhfábhar an choimeadáchais, an dlí nádúrtha, an údaráis, an reiligiúin nó an traidisiúin. Is minic go mbraitear ar an gcéimlathas agus an neamhionannas mar thorthaí nádúrtha a thagann chun cinn mar gheall ar dhifríochtaí sóisialta.

## Ainm

Úsáideadh na téarmaí "eite dheis" agus "eite chlé" den chéad uair sa 18ú haois, le linn Réabhlóid na Fraince, bunaithe ar leagan amach Parlaimint na Fraince. Go traidisiúnta, an tráth sin, shuígh na daoine a bhí i bhfábhar na monarcaithe ar thaobh deas an tí.

## Dearthaí

Go traidisiúnta, tacaíonn gluaiseachtaí na heite deise leis an tradisiúin, an céimlathas, an náisiúnachas agus an t-ord sóisialta. Is minic go mbíonn na dearcthaí seo a leanas ag gluaiseachtaí den sórt sin.

### Frithchumannachas

Is minic go dtacaíonn gluaiseachtaí ar an eite dheis leis an réadmhaoin phríobháideach, leis an gcaipitleachas agus leis an bhféiniúlacht náisiúnta. Ní thagann na smaointe sin leis an gcumannachas, ina leagtar béim ar an stádas aicmeach.

### Eacnamaíocht

Is minic go dtacaíonn idé-eolaíocht na heite deise leis an eacnamaíocht, agus leis an ord sóisialta. Go tradisiúnta, chuir gluaiseachtaí na heite deise i gcoinne an chapitleachais, ach le himeacht ama thosaigh siad ag tacú leis an bhfás tionsclaíoch. Sa lá atá inniu ann, tá roinnt gluaiseachtaí ann ar an eite dheis a chuireann i gcoinne an chaipitleachais toisc go gcreideann siad go gcuireann an fás eacnamaíoch isteach ar an gcobhsaíocht cultúrtha agus sóisialta.

### Náisiúnachas

De ghnáth, tacaíonn an eite dheis le córais shóisialta atá bunaithe ar an traidisiúnta nó ar an gcéimlathas sóisialta. Is minic go gcuireann traidisiúnaithe i gcoinne athruithe sóisialta agus smaointe liobrálacha, nua-aimseartha. Ina ionad sin, leagtar béim ar an leanúnachas cultúrtha agus ómos d'institiúidí traidisiúnta.

### Reiligiún

Bíonn gluaiseachtaí na heite deise i bhfábhar an reiligiúin, toisc go gcuireann sé ord morálta agus ord sóisialta ar fáil don phobal. Is minic go dtacaíonn an eite dheis le stuchtúir thraidisiúnta sa teaghlach, agus luachanna cultúrtha atá bunaithe go láidir ar an reiligiún. Tá roinnt gluaiseachtaí ar an eite dheis atá go láidir i gcoinne an ghinmhillte agus an phósta chomhghnéis. Uaireanta, leagtar béim ar an nasc idir an bhféiniúlacht náisiúnta agus an bhféiniúlacht reiligiúnach.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Réabhlóid

Réabhlóid sna 1930idí sa Spáinn (Poum Obreros A la Victoria)
Is éard is **réabhlóid** ann (ón Laidin "cas timpeall") ná athruithe ollmhóra i gcoinne údarás. Tá na réabhlóidithe ag éileamh athrú rialtais go minic, b'fhéidir leis an lámh láidir, agus le neart míleata.

Níos ginearálta, is ea **Réabhlóid** tréimhse inar tharlaíonn go leor athruithe go tapa, sa pholaitíocht, sa tsochaí, nó sa gheilleagar, mar shampla Réabhlóid na Tionsclaíochta. Go hannamh, *éabhlóid*  níos mó ná réabhlóid atá ann.

## Réabhlóidí sa Stair: Liosta croineolaíoch

* 1381: Éirí Amach na dTuathánach
* 1688: An Réabhlóid Ghlórmhar
* 18ú haois+: Réabhlóid Thionsclaíoch
* 1775+: Cogadh Réabhlóideach Mheiriceá
* 1798: Éirí Amach 1798 in Éirinn
* 1789: Réabhlóid na Fraince
* 1821+: Cogadh na Saoirse Gréagach
* 1848: Éirí Amach na nÉireannach Óga
* 1867: Éirí Amach na bhFíníní
* 1910-: Réabhlóid Mheicsiceo
* 1916: Éirí Amach na Cásca
* 1917: Réabhlóid na Rúise 1917
* 1917: Réabhlóid na Feabhra
* 1917: Réabhlóid Dheireadh Fómhair
* 1960idí+: An Réabhlóid Nicearaguach
* 1968: Earrach Phrág
* 1979: Réabhlóid na hIaráine
* 1989: Réabhlóid na Rómáine 1989
* 1990idí+: Réabhlóid Bolivarach
* 2010: Éirí amach phobal na Túinéise
* 2010: An tEarrach Arabach
* 2011: Réabhlóid na hÉigipte

## Tagairtí
# Stát (polaití)

Na stáit
Is polaití é **stát** faoi chóras rialachais. Níl aon sainmhíniú gan chonspóid ar stát. Sainmhíniú a úsáidtear go forleathan, tagann sé ón socheolaí Gearmánach Max Weber a dúirt gur "polaití" is ea "stát" a choinníonn monaplacht ar úsáid dlisteanach an fhoréigin, cé nach bhfuil sainmhínithe eile neamhchoitianta.
Is féidir leis an téarma tír a bheith mar thagairt do stát ceannasach agus d'aonáin pholaitiúla eile, mar shampla Cathair na Vatacáine, agus uaireanta eile ní féidir léi tagairt ach do stáit.

Mar gheall ar chúinsí éagsúla na staire, tá an-éagsúlacht tíortha ar domhan. Tá cuid acu bunaithe ar náisiún nó treabh amháin, dream daoine a bhfuil teanga, creideamh nó cultúr ar leith acu. Samplaí díobh sin is ea an Íoslainn, an tSeapáin, Vítneam, Leosóta.

Ach bíonn meascán go minic i dtíortha eile, an Eilvéis mar shampla mar a labhraítear ceithre theanga oifigiúla, nó an Bheilg mar a bhfuil trí theanga agus tháinig ann do na tíortha sin de bharr na hiomaíochta idir impireachtaí nó tíortha níos mó ná iad ina labhraítear teangacha náisiúnta na tíre.

Cruthaíodh teorannacha idir tíortha de bharr na gcoimhlintí idir náisiúin éagsúla, agus mar sin is minic a bhíonn mionlach i dtír nach bhfuil an teanga, creideamh nó cultúr céanna acu is atá an mhóraimh acu - lucht labhartha na Sualainnise sa bhFionlainn mar shampla, a thugann a ndílseacht don tír ina bhfuil siad in ainneoin na ndifríochtaí sin.

Is minic a labhraítear an teanga chéanna i dtíortha difriúla, Ceanada agus na Stáit Aontaithe mar shampla, nó an Phortaingéil agus an Bhrasaíl, ach cuirtear an-bhéim ar neamhspleáchas na dtíortha sin óna chéile.

Sa bhliain 2004, bhí tuairim is 180 tíortha ann, de réir na Náisiún Aontaithe.

## Féach fosta

* Liosta tíortha

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |