Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Rialtas

Córas rialaithe ina bhfuil grúpa daoine ceaptha chun tír a rialú is ea **rialtas**.

Bíonn cumhacht ag rialtas rialacháin agus reachtaíocht a fheidhmiú agus a fhorghníomhú in eagraíochtaí nó i ngrúpaí shibhialta, chorparáideacha, reiligiúnda, agus acadúla.

Go hiondúil, bíonn rialtas comhdhéanta de leibhéil éagsúla, lena n-áirítear rialtas áitiúil, rialtas réigiúnach, agus rialtas náisiúnta nó lárnach.

Sonra ó Elihu Vedder, *Rialtas* (1896). Leabharlann Congress, SAM Foirgneamh Thomas Jefferson, Washington, D.C.
## Cineálacha rialtas

* Ainrialtacht — easpa nó ceal rialtais.
* Daonlathas — rialú rialtais ina mbíonn cumhacht ag na daoine agus iad i gcumhacht. Is féidir leo féin (daonlathas díreach) nó a n-ionadaithe (daonlathas ionadaíoch), bheith i gcumhacht.
* Comhshochaíocht Daonlathas comhshochaíochtúil ina mbíonn ionadaíocht ráthaithe ag grúpaí mionlaigh. Is minic a moltar an cineál rialtais seo chun coinbhleacht a réiteach, i gcásanna ina mbíonn sochaithe scoilte go domhain. Féachtar ar an téarma "cumhachtroinnt" mar théarma comhchiallach, cé go teicniúil níl ann ach cineál amháin den cumhachtroinnte.
* Forlámhas — duine amháin ag rialú, agus na daoine ina ngéillsinigh nó ina sclábhaithe aige/aici.
* Deachtóireacht — duine uilechumhachtach ag rialú na tíre.
* Monarcacht — duine amháin ag rialú agus a bhfuair an ról trí oidhreacht. Beidh a pháiste/páiste is sine ina léiroidhre.
* Olagarcacht — grúpa beag daoine leis an suim chéanna acu nó atá gaolta lena chéile i gceannais.
* Plútacratachas — rialú i lámha an lucht rachmais.
* Dialathas — rialú i lámha scothghrúpa reiligiúnach.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# 1799

1799| Sampla de | bliain féilire agus common year starting and ending on Tuesday (en)  |
| Féilirí eile |
| féilire Ghréagóra | 1799 (mdccxcix) |
| Ioslamach | 1214 – 1215 |
|  Síneach | 4495 – 4496 |
| Eabhrach | 5559 – 5560 |
| Hiondúch | 1854 – 1855 (*Vikram Samvat*) 1721 – 1722 (*Shaka Samvat*) 4900 – 4901 (*Kali Yuga*) |
| Peirseach | 1177 – 1178 |
| Airméanach | 1248 |
| Rúnach | 2049 |
| *Ab urbe condita* | 2552 |
| Catagóirí |
| **BreitheannaBásanna** |
| Aois |
| 17ú haois - **18ú haois** - 19ú haois |
| Deich mbliana |
| 1760í 1770í 1780í - **1790í** - 1800í 1810í 1820í |
| Bliain |
| 1796 1797 1798 - **1799**  - 1800 1801 1802

---

 |
|   |

## Tarluithe

* 15 Iúil - Fuarthas Leac Rosetta i Rosetta, san Éigipt
* Mí na Nollag - D'éirigh Napoléon Bonaparte ina Chéad Chonsal sa Fhrainc

## Breitheanna

* 28 Feabhra — William Dargan, innealtóir iarnróid Éireannach
* 22 Márta — Friedrich Wilhelm Argelander, réalteolaí Gearmánach (b. 1875)
* 20 Bealtaine — Honoré de Balzac, scríbhneoir Francach (b. 1850)
* 6 Meitheamh — Alexander Pushkin, scríbhneoir Rúiseach (b. 1837)
* 22 Nollaig — Nicholas Callan, fisiceoir Éireannach

## Básanna

* 9 Eanáir — Maria Gaetana Agnesi, matamaiticeoir Iodálach
* 22 Márta — Rodaí Mhic Corlaí, poblachtach Éireannach, a cuireadh chun báis de bharr páirt a ghlacadh in Éirí Amach 1798
* 4 Bealtaine — Tipu Sabhdán, rialtóir Ríocht Mysore
* 6 Meitheamh — Patrick Henry, tírghráthóir Meiriceánach (r. 1736)
* 29 Lúnasa — Pápa Pius VI, Pápa ó 1775 go 1799
* 7 Meán Fómhair — Jan Ingenhousz, fiseolaí Ollannach (r. 1730)
* 6 Nollaig — Joseph Black, ceimiceoir Briotanach
* 14 Nollaig — George Washington, chéad Uachtarán Stáit Aontaithe Mheiriceá (r. 1732)
# Bagún

(1) sailldhroim (2) bolg muiceola
Bagún stríocach cócaráilte
Táirge feola is ea **bagún**, ullmhaithe de ghnáth ó mhuiceoil agus leasaithe. Tá sé leasaithe ar dtús ag baint úsáide as cainníochtaí móra salainn, a phacáil le sáile nó a thirimphacáil, agus is é an toradh a fhaightear ná *bagún úr* nó bagún úrleasaithe (Béarla: green bacon) .

D'fhéadfadh bagún úr a bheith triomaithe ansin ar feadh seachtainí nó míonna san aer fuar, nó d'fhéadfadh sé a bheith bruite nó deataithe. De ghnáth cócaráiltear agus triomaítear bagún úr agus triomaithe sula n-itear é, go minic tré fhriochadh. Bíonn bagún bruite réidh chun a ithe, mar tá roinnt bagúin deataithe, ach d'fhéadfadh é a bheith cócaráilte níos mó, sula n-itear iad.

Ullmhaítear bagún ó ghearrthacha éagsúla feola. Is féidir é a dhéanamh ó thaobhghearrthacha agus ó dhroimghearrthacha muiceola, nó ó bholg muiceola. Bíonn níos lú saille i dtaobhghearradh ná sa bholg.

In Éirinn agus sa Ríocht Aontaithe, tugtar "bagún luain" nó "slisín bagúin" ar luan muiceola le roinnt boilg ceangailte leis, agus "bagún stríocach" ar bholg muiceola. D'fhéadfadh bagún a bheith ullmhú as ceann amháin de dhá dhroimghearradh ar leith: sailldhroim (Béarla: fatback), arb é fíorshaill beagnach, nó luan muiceola, a bhfuil an-thrua.

## Féach freisin

* An mhuc

Stráicí neamhchócaráilte de bhagún stríocach bolgach
Bagún deataithe folúsphacáilte
## Tagairtí
# Réaltra bíseach

Sampla de réaltra bíseach: an Réaltra Rotha Pionnaí (Messier 101 nó NGC 5457)
Is éard atá i **réaltra bíseach** ná diosca comhréidh rothlach a bhfuil réaltaí, gás agus deannach ann, in éineacht le braisle lárnach réaltaí a dtugtar an bolg air. Tá réaltaí doiléire le feiceáil timpeall orthu sin ina luan réaltrach agus a lán acu le fáil i mbraislí cruinneogacha. Edwin Hubble ba thúisce a thug cuntas ar an réaltra bíseach.

Tá géaga bíseacha le fáil sna réaltraí seo atá ag síneadh amach ó lár an diosca. Bíonn réaltaí nua á nginiúint sna géaga sin agus tá siad níos soiléire ná an diosca féin de bharr a bhfuil de réaltaí óga teo OB iontu.

Tá struchtúr a bhfuil cuma barraí air le fáil i dtimpeall dhá thrian de na réaltraí bíseacha. Síneann na barraí ón mbolg lárnach, áit a dtosaíonn na géaga bíseacha. Sampla de seo is ea Bealach na Bó Finne.

Is réaltraí neamhrialta agus réaltraí bíseacha amach is isteach le 60% de na réaltraí sa Chruinne áitiúil. Tá siad le fáil i réigiúin ísealdlúis den chuid is mó agus is annamh i lár braislí réaltraí iad.

## Struchtúr

Réaltra barrtha bíseach UGC 12158.
Tá ceithre chuid sna réaltraí bíseacha:

* Diosca comhréidh rothlach atá déanta de réaltaí (agus a bhformhór nuachumtha) agus d’ábhar idir-réaltach

* Bolg lárnach réaltach, é déanta de réaltaí ar den saghas is sine iad den chuid is mó agus dealramh aige le réaltra éiclipseach

* Luan réaltrach neaschruinn agus a lán braislí cruinneogacha ann

* Dúpholl ollmhór i lár baill an bhoilg lárnaigh

## Nótaí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol réalteolaíochta é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Faecas

Bóthar Annacloy, Contae an Dúin, M.F. 2010
Ábhar is ea **faecas** (cac, eisfhearadh, fearadh nó tuar go neamhfhoirmeálta), a scaoiltear ó chonair an bhia, ina mbíonn fuíoll neamhdhíleáite d'ábhar ionghafa, uisce is baictéir.

I ndaoine, is é a chinneann a dhath ná na hábhair datha a chruthaítear sa stéig trí dhianscaoileadh na mbilearúibiní ag baictéir. Tagann a bholadh ó chruthú aimíní áirithe ag na baictéir sa stéig.

Is fuíollábhar a dhíchuirtear as an áthán é **cac**. Bíonn boladh láidir air. Is leasachán maith é cac nuair a scaiptear ar chré é. Bíonn dath donn air de ghnáth. Is buinneach é cac a scaoiltear as an áthán go han-tapa agus atá leachtúil.

## Féach freisin

* Cac
* Buinneach

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Comhartha athfhriotail

| Comhartha athfhriotail |
| --- |
|   |
| Carachtar | " ‘ ’ ‚ ‛ “ ” „ ‟ ‹  › «  » ⹂ 〝 〞 〟 ＂  |
| Cineál | glif  |

Is gach aon de shraith comhartha poncaíochta, singil (‘ ’) nó dúbailte (“ ”), úsáidte a marcáil tosú agus deireadh an teideal nó sliocht athfhriotail é **comhartha athfhriotail.**

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Abrahám

Abrahám|   |
| Beathaisnéis |
| Breith | (he) אַבְרָם  luach anaithnid |
| Bás | luach anaithnid Heabrón  |
| Siocair bháis | Bás nádúrtha |
| Áit adhlactha | Mosc Ibrahimi   |
|  |
|  |
|  Fáidh  |
|  |
|  |
|  |
| Patrarc |
|  |
|  |
|  |
| Faisnéis phearsanta |
| Reiligiún | luach ar iarraidh |
| Áit chónaithe | Canán an Mheaspatáim |
| Gníomhaíocht |
| Suíomh oibre  | An Phalaistín   |
| Gairm | aoire, founder of religion (en) , fáidh  |
| Teangacha | Teangacha na gCanánach |
| Ceiliúradh | creideamh Abrahámach, Ioslam, an Chríostaíocht agus an Giúdachas |
| Lá féile | 9 Deireadh Fómhair  |
| Teaghlach |
| Céile | Sárá  Hágár  Catúrá   |
| Páiste | Bakol (en)   ( ) Midián  ( Catúrá) Isbeác  ( Catúrá) Shuah  ( Catúrá) Medan  ( Catúrá) Zimreán  ( Catúrá) Ióicseán  ( Catúrá) Ísmeáéil  ( Hágár) Íosác  ( Sárá)  |
| Athair | Tearach  agus Amasla (en)  |
| Siblín | Náchór, Hárán agus Sárá |
| Croineolaíocht |
|  |
|  | timpeallghearradh |
|  | Binding of Isaac (en)  |
|  | fís |
|  | Covenant of the pieces (en)  |
|  | Abraham and Lot's conflict (en)  |
|  | Battle of Siddim (en)  |
|  | Genesis14:18-20  |
|  |
|

---

 |
|  |

Is pearsa é **Abrahám** sa leabhar Geineasas sa bhíobla. Ciallaíonn a ainm "athair an iliomad" in Eabhrais. Tá tráchtanna d'Abrahám i litríocht na raibithe. Is ionann é agus Íobraihím an Chóráin. Is duine de phríomhphatracaí an Ghiúdachais agus na Críostaíochta araon é. Breathnaítear air mar shinsear an chine Eabhraigh agus Arabaigh. Ó thaobh an staidéar eolaíochta de, is deacair a chruthú an raibh a leithéid de dhuine agus Abráham ann nó nach raibh, ach is taifead láidir é an Bíobla féin go raibh.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Réalteolaíocht ultraivialait

Brath is anailís radaíochta ó fhoinsí neamhaí sa raon tonnfhad 50-320 nm. Astaíonn na réaltaí is teo an chuid is mó dá radaíocht sa bhandaleithead seo, nach bhfuil inghlactha ach ag satailítí is roicéid (de bhrí go n-ionsúnn aer an atmaisféir an radaíocht seo thar níos mó ná leath den bhandaleithead seo ar thaobh na dtonnfhad gearr). Mar shampla, tá satailít a dtugtar *an Taiscéalaí Ultraivialait Idirnáisiúnta* uirthi (comhoibriú idir ESA, an Bhreatain is NASA) i mbun staidéar speictreagrafach ar réaltraí gníomhacha, cuasáir, réaltaí, agus an meán idir-réaltach sa raon tonnfhad 120-300 nm.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Comhairle Siorrachd Dhùn Breatann an Ear

| Comhairle Siorrachd Dhùn Breatann an Ear |
| --- |
| Siorrachd Dhùn Bhreatann an Ear (gd) East Dunbartonshire (en)  |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
|  |
|   |
|

---

 |
| Suíomh |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  ﻿ / ﻿ |

 |
|  |
|  |
| Stát ceannasach | an Ríocht Aontaithe |
| Comhthír na Ríochta Aontaithe | Albain  |
|  |
|  |
|

---

 |
| Príomhchathair | Cair Cheann Tulaich  |
| Daonra |
| Iomlán | 108,640 (2019)  |
| • Dlús | 622.62 hab./km² |
| Tíreolaíocht |
| Cuid de | Glasgow and Clyde Valley City Region (en)   |
| Achar dromchla | 174.4888 km²  |
| Eagraíocht pholaitiúil |
| Comhlacht reachtach | Comhairle Siorrachd Dhùn Breatann an Ear  |
| Aitheantóir tuairisciúil |
|  |
| Cód ISO 3166-2 | GB-EDU  |
|  |
| Eile |
|

---

 |
| Suíomh gréasáin | eastdunbarton.gov.uk  |

Contae de chuid na hAlban is ea **Siorrachd Dhún Bhreatainn an Ear**.

## Bailte

* Achadh an Iarann, An t-Achadh Riabhach
* Baile Dearnaig, Baile Mór, Baile na Leamhnachd
* Cille Phádraig Úr, Coille Dobhair, Coile Dobhair, Clachan Chamais, Cathair Cheann Tulaich
* Léanaidh
* Muileann Dháibhidh
* An Toran, Taobh na h-Aibhne

## Tíreolaíocht

* Leamhnachd
* Srath Chealbhainn

## Cultúr

* Balla Antonine, Bun a’ Chnuic
* Monadh Champsaidh
* Slighe na Gàidhealtachd an Iar
# 1128

|  |
| --- |
| **Blianta:** 1125 1126 1127 - **1128 (MCXXVIII)** - 1129 1130 1131 |
| **Deichniúra:** 1090í 1100í 1110í - **1120í** - 1130í 1140í 1150í |
| **Aois:** 11ú haois - **12ú haois** - 13ú haois

---

 |

## Eachtraí

## Breitheanna

## Básanna