# Gramadach de chuid Gaeilge na hAlban

infhilleadh
Tá **gramadach de chuid Gaeilge na hAlban** agus Gaeilge na hÉireann níos cosúla lena chéile ná na teangacha Ceilteacha eile. Is teanga infhillte í Gaeilge na hAlban, cosúil le Gaeilge na hÉireann.

## Gramadach

Tá roinnt rudaí suntasacha i ngramadach Ghaeilge na hAlban:

* Tá ord na bhfocal mar atá sa Ghaeilge in Éirinn: Briathar-Ainmní-Cuspóir; níl an t-ord sin i mórán de theangacha an domhain.

* Forainmneacha Réamhfhoclacha: Cuireann an Ghaeilge forainmneacha agus an chuid is mó de réamhfhocla le chéile i bhfoirmeacha cumtha, mar *agam*, *agad*, *ris* (dó).

* Níl briathar amháin sa Ghaeilge a chiallaíonn rud a bheidh agat (en = have, it = avere, fr = avoir, sp = tener). Ina áit sin, deirtear go bhfuil rud *ag* duine.

*tha taigh agam*
*an cat aig Iain*
* Forainmneacha béime: déantar idirdhealú idir gnáthfhorainmneacha, mar *mi* agus *thu*, agus na cinn *béime*, *mise* and *thusa*, srl., a chuireann duine amháin i gcéill *seachas* duine eile.

Mar shampla:
tha i bòidheach — tá sí go hálainn;
tha ise bòidheach — tá *sise* go hálainn (seachas aon duine eile).
Feictear béim ghramadaí i gcásanna eile freisin:

an taigh aice*se* — a tigh *siúd;*
chuirinn*se* — chuirfinn*se;*
na mo bheachd-sa — i *mo* thuairimse.
* "Tá agus is": Tugann *tha* le fios gné éigin atá ag ainm nó ag forainm, ach is gnách *is* le hainm nó forainm a chur in iúl. (Is féidir 'is' a úsáid le cur síos nó gné a chur i gcéill ar ainm nó ar fhorainm, ach go ginearálta ní húsáidtear é mar seo ach i bhfoirmeacha ársa, m.sh., "Is beag an t-iongnadh":

tha mise sgìth — tá mé tuirseach;
is mise Eòghan.
* Is féidir, ámh, feidhm a bhaint as *tha* le rá gur rud áirithe atá i rud eile trí thréith a dhéanamh de:

*tha mi nam Albannach* — Tá mé i m’Albanach.
*Is e Albannach a th'annam* — Is Albanach atá ionam.
* Déantar réimniú ar bhriathra chun an aimsir, an modh, agus an fhaí ghramadaí (gníomhach, céasta) a chur in iúl.

### An tAlt

Tá níos mó ná alt deimhnitheach amháin sa Ghaeilge, ach níl aon alt neamh-dheimhnitheach ann:

an taigh — an teach;
taigh — teach (a house).
Braitheann foirm an ailt (deimhnithigh) ar uimhir, inscne, chás agus chéadlitir an ainm.

(i). Le hainmneacha firinscneacha, ainmneacha, san uimhir uatha, úsáid *an*, *am*, agus *an t-*

an cat (agus le hainmneacha nach séimhítear);
am balach (le hainmneacha a thosaíonn le consain *liopa*);
an t-òran (ainmneacha a thosaíonn le gutaí).
(ii). Nuair ar féidir túschonsan an ainm a shéimhiú, baintear feidhm as (a') in dhá chás:

a' chaileag (baininscneach san ainmneach agus sa tabharthach)
leis a' bhalach (firinscneach sa tabharthach agus sa ghinideach)
(iii). Sa bhaininscneach, ginideach, uimhir uatha, *na* agus *na h-* a úsáidtear:

na mara
na h-Albann
(iv). Leis an iolra (ainmneach agus tabharthach), tá rudaí níos éasca. Is gnách *na* mar alt, ach *na h-* a bhíonn againn má thosaíonn an t-ainm le guta:

na cait;
na h-àireamhan — na huimhreacha.
(v). Braitheann foirm an ghinidigh iolra (nan nó nam) de réir mar a thosaíonn an t-ainm le *labial* nó a mhalairt:

nan cat — na gcat;
nam balach — na mbuachall.
## Difríochtaí idir Gaeilge agus Gaeilge na hAlban

Tá Gaeilge na hAlban cosúil le Gaeilge, ach ní thuigfeadh formhór na gcainteoirí i dtír amháin mórán de chanúintí na tíre eile. Níl cuid de chanúintí Dhún na nGall chomh fada sin ó Ghaeilge na hAlban, mar a fheictear san abairt seo:

Gaeilge na hAlban — *Ciamar a tha thu?*
Gaeilge Uladh — *Caidé mar a tá tú?*
Gaeilge Chonnacht — *Cén chaoi a bhfuil tú?*
Gaeilge na Mumhan — *Conas tánn tú?*; *Conas taoi?*
Gaeilge — *Conas atá tú?*
Tá roinnt difríochtaí tábhachtacha, ámh. An rud a fheictear láithreach, ná go scríobhtar an síneadh fada mar *ghraif* (`) in Albain, seachas *agúid* (´) in Éirinn. Scríobhtar an focal *fáilte* mar *fàilte* i nGaeilge na hAlban. In Albain, is é *chan eil* an (neg participle) san áit atá *níl* (giorrúchán de *ní fhuil*) in Éirinn an lae inniu, m.sh. (ceadaítear *cha/chan* in Éirinn fós, ach níl sé in úsáid ach in áiteanna i dTír Chonaill):

Gaeilge na hAlban — *Chan eil airgead agam* (sean-Ghaeilge *nichon fhuil airccet accam*).
Gaeilge — *Níl aon airgead agam* (sean-Ghaeilge *ní fhuil airccet accam*).
Tá "a" i roinnt focla i nGaeilge, acu "u" i nGaeilge na hAlban, m.sh, an focal *Béarla* agus *Beurla* faoi seach. Tarlaíonn seo mar gheall ar an gcaighdeánú agus ar an athrú litrithe a chuir rialtas na hÉireann ar bun sa 20ú Aois.

| **Gaeilge** | **Gaeilge na hAlban** |
| --- | --- |
| Gael | Gaidheal |
| lá | latha, là |
| oíche | oidhche |
| isteach | a-steach |
| scoil | sgoil |
| páiste | pàisde |
| údarás | ùghdarras |
| oifig | oifis |
| oscailte (U. fascailte) | fosgailte |
| bliain | bliadhain |
| raidió | rèidio |
| rialtas | riaghaltas |
| parlaimint | pàrlamaid |
| oileán | eilean |
| caint | bruidhinn |
| slaghdán | cnatan |
| bóthar, ród | rathad |
| aire, ministéir | ministear |
| i, in, ann | an, ann |

\* Ar nós Gaeltacht na hÉireann
\*\* I nGaeilge na hAlban, ciallíonn sé seo an Bhriotáin.
## Féach freisin

* Gaeilge na hAlban

## Tagairtí