# Brigit

Brigit|   |
| Cineál | dia de chuid na gCeilteach  |
| Comhthéacs |
| Miotaseolaíocht | miotaseolaíocht na nGael  |
| Dáta |
| Inscne | baineann  |
| Muintir |
| Athair | Daghdha  |
| Eile |
| Cuid de | Tuatha Dé Danann  |
| Comhionann | Brigantia  |
|  |

I Miotaseolaíocht na nGael, Bandia págánach ba ea **Brigit**, **Bríd** nó **Brig** (a chiallaíonn *duine ceannasach*), ball de na Tuatha Dé Danann, iníon an Daghdé agus bean chéile Bhreas, a raibh mac aici leis darbh ainm Ruadhán.

 Deilbhín i Músaem na Briotáine, Rennes, ag léiriú Brigantia: c. 1 -2 haois AD.
Mholtaí gur seanainm bhandia Ind-Eorpach na maidine é Brigit. Baineann sí le séasúr an earraigh, torthúlacht, leigheas, filíocht agus ealaín an ghaibhneora. Deirtear i *Sanas Chormaic*, a scríobh manaigh Críostaí sa 10ú haois, gurb í Bríd an "bandia a d'adhair na filí" agus go raibh beirt deirfiúracha aici: Brigit an cneasaí agus Brigit an gabha. Tugann sé seo le fios go bhféadfadh go raibh sí ina diacht thriarach.

Tá go leor saintréithe ag am mbeirt acu, an mbandia agus Naomh Bríd, agus ó thús bhí lá a féile, 1d Feabhra, an fhéile págánach Imbolc, a cheiliúradh tús an earraigh. Moladh dá bharr gur bandia Críostaithe is ea an naomh.

## Clann

I Leabhar Gabhála na hÉireann, deirtear gurbh fhile agus iníon an Daghdé í Brigit. Ba iad *Cermait*, Aengus, Midhir agus Bodhbh Dearg a leas-dheartháireacha.

## Maoine

I Leabhar Gabhála na hÉireann, insítear go raibh dhá dhamh ag Brigit, darbh ainm Fe agus Men, a bhíodh ar féarach ar mhachaire ainmnithe astu, *Femen*. In áit eile, deirtear gur le Dil iad Fe agus Men. B'fhéidir gur bua-ainm do Bhrigit atá san ainm, Dil.

Ba le Brigit freisin *Torc Triath*, rí na dtorc, agus Cirb, rí na gcaorach (a bhfuil *Mag Cirb* ainmnithe as). Scairteadh na hainmhithe le rabhadh baoil, agus dá bharr meastar gur cosantóir na mbeithíoch ceansaithe í Brigid.

## Bandia

Is bandia í Brigit de gach uile rud a mbíonn os ard, amhail is lasracha ard, ardchríocha, dúnta cnoic; agus de ghníomhartha a shamhlaítear gur uaillmhianach iad, amhail is eagna, feabhas, foirfeacht, éirim, deisbhéalaí fileata, ceardaíocht (go háirithe ceird an ghabha dhuibh), leigheasadh, eolas na ndraoi agus cumas comhraic. Sa bhéaloideas, bíonn an-bhaint aici leis an teaghlach agus an tinteán. Tá roinnt sibh siúd dheimhnithe i *Sanas Cormaic*.

De réir *Carmina Gadelica*, is éarlamh í Brigit den fhilíocht, gabhadóireacht, leigheas, na healaíona agus ceirdeanna, bólacht agus a leithéid eile, tobair bheannaithe, nathracha (in Albain) agus teacht an earraigh. Ar lá a féile, Imbolc, bhítí i mbun réamhaisnéis na haimsire a dhéanamh:

| Gàidhlig | Gaeilge |
| --- | --- |
|
Thig an nathair as an toll
Là donn Brìde,
Ged robh trì troighean dhen t-sneachd
Air leac an làir. |
Tiocfaidh an nathair as an bpoll
Lá donn Bhríde,
Cé go raibh trí troithe den tsneachta
Ar leac an láir |

Is amhlaidh gurbh ionann a macasamhail na Breataine agus an Eorpaigh, Brigantia, agus dia na Rómhánach Minéirve agus dia na nGréagach Aitéiné, bandéithe le saintréithe ar an dóigh chéanna acu, a thugann foirm don smaoineamh de *staid ardéirime*, nó corpartha nó intinne.

## Seanscéal

Sa seanscéal *Cath Maige Tuireadh*, maraíodh Ruadán mac *Brigit*, i mbun comhraic ar son na bhFomhórach, agus chum sí an caoineadh, meascán de dhreas goil agus cantaireachta, agus í faoi mhairg dá bharr. Sa sliocht céanna, tá sé curtha síos di gurbh ise ceapadóir féasóige chun taisteal i rith na hoíche.

Ina hath-insint as Béarla, deir Lady Gregory faoi Bhrigit gur bhean na filíochta í, an-uasal leis, gur bhean an leighis í agus go ndearna sise don chéad uair feadóg chun oíche.

## Brigit agus Naomh Bríd

Sa mheánaois, cumascadh an bandia Brigit leis an naomh Críostaí den ainm céanna, mar atá Naomh Bríd. Sincréiteachas a ghlaoitear ar an bpróiseas seo. De réir eolaí na meánaoise Pamela Berger, "thóg manaigh an phearsa ársa den máthairdhia agus d'fhuadar a hainm agus a feidhmeanna le chéile leis a leagan Críostaí," Naomh Bríd.

Sa ré Críostaí i gCill Dara, bhíodh naonúr ban rialta déag ag faire ar lasair bheannaithe shíoraí ar son an naoimh. De réir Giraldus Cambrensis agus croiniceoirí eile, bhíodh fál ann thart timpeall na lasrach, nárbh céad d'aon fhear é a thrasnú - chuirtí mallacht ar fear ar bith a rinne iarracht, gealt, cláiríneach nó bás fiú.

Saintréith spioradáltachta Ind-Eorpaigh ab ea nós faire lasracha síoraí ag bansagairt saintréith. I measc samplaí eile, tá bandia na nGréagach, Hestia, agus a macasamhail Rómhánach, Vesta.

Tá gaol ag an mbandia agus an naomh le tobair bheannuithe leighis, ag Cill Dara agus go leor áiteanna eile ar fud na dtailte Ceilteacha. Tarlaíonn fós *gléasadh tobair*, nós ina cheanglaítear *clooties* (en) ar chrainn in aice le tobair leighis, agus modhanna eile um achainí a dhéanamh faoi bhráid Bhríde nó ómós a thabhairt di, i roinnt tíortha Ceilteacha agus sa diaspóra.

## Féilí

Ar a chéad lá de mhí Feabhra a mbíonn an fhéile phágánach, Imbolc, in ómós an bhandé. Ar an dóigh chéanna, ceiliúrtar Lá Fhéile Bríde ar an 1d Feabhra san Eaglais Chaitliceach Rómhánach, san Eaglais Cheartchreidmheach an Oirthir agus sa Chomaoineach Anglacánach.

## Athbheochan nuaphágánach

Is pearsa thábhachtach í Brigid do phágánaigh an lae inniu, a chuireann béim ar a diagacht thriarach. Adhrtar í scaití i dteannta le Cernunnos.

## Sanasaíocht

Ón Sean-Ghaeilge i leith, athraíodh Brigit go *Briġid*, *Brighid* agus sa deireadh *Bríd* tar éis leasú na litrithe. Bhí an fhoirm SheanGhaeilge mar bhun de leaganacha i dteangacha na hEorpa, ag tosú le *Brigit* as Laidin na meánaoise, ansin sa lá inniu: *Bridget* agus *Bridgit* as Béarla, *Brigitte* as Fraincis, *Birgitta* Sualainnis, *Brigida* as Iodáilis agus *Piritta* as Fionlainnis.

Tá an t-ainm fréamhaithe ón bPrótai-Ceiltis *\*Brigantī* le brí "An Duine Ceannasach", gaolmhar le bandia na mBriotanach goddess Brigantia, an t-ainm SeanGhearmáinis Ard *Burgunt,* agus an focal Sanscrait *Bṛhatī* (बृहती) "ard", buafhocal den bhandia Hiondúch éirí na gréine, Ushas. Ar deireadh, tá sé fréamhaithe ón bPrótai-Indo-Eorpais *\*bʰr̥ǵʰéntih₂* (foirm bhaininscneach de *\*bʰérǵʰonts*, "ard"), fréamhaithe ó *\*bʰerǵʰ-* ("ardaigh").

Leaganacha eile:

* Brìghde/Brìde (Alba)
* Ffraid (An Bhreatain Bheag); freisin Braint, alt. Breint, ainm abhann ar Inis Món. De dheasca athruithe tosaigh i mBreatnais agus neamhghuthú i ndiaidh "t" i *Sant*, athraíonn a hainm ó *\*Fraid* (< \*Braid) go *Ffraid* i logainmneacha amhail is *Llansanffraid*, *Baile Naoimh Bhríde.*
* Breo Saighead - sanas am bhéaloidis le fáil i *Sanas Cormaic*, ach measann sanasaithe gur sách neamhdhóchúil é.

## Féach freisin

* Naomh Bríd
* Imbolc nó Lá Fhéile Bríde
* Cros Bhríde
* Bríd na Briotáine
* Bríd na Sualainne

## Foinsí

* Bitel, Lisa M. 2001. *St. Brigit of Ireland: From Virgin Saint to Fertility Goddess*
* MacKillop, James. 1998. *Dictionary of Celtic Mythology*. (Oxford: Oxford University Press) ISBN 0-19-280120-1
* The Slaney Press. 1994. *Lady Gregory's Complete Irish Mythology*. (Londain: The Slaney Press)

## Naisc sheachtracha

* Brighid: What do we really know? le Francine Nicholson
* *Brighid, Goddess and Saint Curtha i gcartlann 2021-02-11 ar an Wayback Machine*
* Brigid ar maryjones.us
* *Sloinntireachd Bhride* (Ginealach Bríde) ón Carmina Gadelica.

## Tagairtí