Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Aistriúchán

Cumarsáid scríofa atá san **aistriúchán** ina dtiontaítear brí téacs as teanga amháin go teanga eile.

* Tugtar an **teanga foinse** ar an mbunteanga nó an teanga lena dtosaítear agus tugtar an **sprioctheanga** ar an teanga lena gcríochnaítear.
* Tugtar **aistritheoir** ar an duine a dhéanann an t-aistriúchán agus bíonn eolas aige ar dhá theanga, ar a laghad, d'fhonn aistriúchán ar chaint nó ar théacs scríofa a tháirgeadh sa sprioctheanga. Ní hamháin go mbíonn tuiscint mhaith ar an téacs ag teastáil ón aistritheoir, bíonn sé riachtanach go mbeadh sé in ann leagan éifeachtach a chur ar fáil sa sprioctheanga a luíonn le nádúr na teanga sin.
* Tugtar **aistriúchán** ar an bpróiseas ina ndéantar aistriúchán agus ar thoradh an phróisis sin freisin, sé sin an saothar a thagann as.

Bíonn an baol i gcónaí ann go dtabharfadh an t-aistritheoir struchtúr agus nathanna cainte na teanga foinse isteach leis sa sprioctheanga agus é ag aistriú téacs, sé sin go mbeadh traschur truaillithe ann.

Ar an taobh eile de, is féidir le focail agus nathanna iasachta cur go mór le teanga ar bith. I gcás mionteangacha moltar bheith cúramach gan an iomarca leaganacha iasachta a ligean isteach ar fhaitíos go mbáfaí an teanga ar fad i dtuile nathanna ón mórtheanga. Aistrítear go leor cineálacha téacs, idir theicniúil agus liteartha agus eile.

Mar gheall ar an mór-éileamh a bhí ann ar dhoiciméadú gnó de bharr Réabhlóid na Tionsclaíochta, a thosaigh i lár an 18ú haois, tháinig foirmiúlú agus speisialú ar cheird an aistriúcháin agus bunaíodh scoileanna tiomanta agus cumainn ghairmiúla.

## Féach freisin

* Lá Idirnáisiúnta an Aistriúcháin

## Tagairtí
# Mainistir

An Mhainistir Dhubh, Cill Chainnigh
Mainistir na Coille Móire, Conamara
Is éard atá i gceist le **mainistir** ná pobal manach agus iad ina gcónaí in éineacht agus ag cloí le móidí a n-oird.

Bíonn mainistreacha ag eaglaisí éagsúla Críostaí, go háirithe ag na Caitlicigh agus na hOrtadocsaigh chomh maith le heaglaisí beaga Oirthearacha.

Cuid de thraidisiún an Bhúdachais iad na mainistreacha freisin.

Maidir le hIoslam, faightear "Madrasa". Agus chuaigh manachúlacht na gCríostaithe i bhfeidhm ar an Súfaíochas, ar gluaiseacht mhisteach in Ioslam é, agus tá na Súfaithe deighilte ina n-oird a d'fhéadfaí a chur i gcomparáid leis na hoird éagsúla mhanachúla.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoi chreideamh é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Litríocht

Díolaim scríbhinní í an **litríocht** a bhaineann feidhm as an gcumadóireacht chun smaointe suntasacha ardsuimiúla a chur in iúl. Déantar é seo le filíocht, le scéalta, le haistí, le drámaíocht agus eile. Ina theannta sin is féidir an focal a úsáid i dtaobh na scríbhinní go léir a bhaineann le teanga áirithe, le ré áirithe, le tír áirithe agus msd.

Is iad ficsean agus neamhfhicsean na catagóirí is bunúsaí ina roinntear litríocht scríofa.

## Féach freisin

* Litríocht na hÉireann
* Litríocht na Gaeilge
* Litríocht na hIodáilise
* Litríocht na bPáistí
* Litríocht na Sualainnise
* Litríocht na Liotuáine

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Ainmfhocal

Is éard is **ainmfhocal** ann ná focal a úsáidtear chun tagairt a dhéanamh do rud nó rudaí ar leith, mar shampla neacha beo, áiteanna, cáilíochtaí, staideanna, nó smaointe. Sa teangeolaíocht, sainmhínítear ranna cainte maidir leis na bealaí a n-úsáidtear focail i gcomhar le focail nó le frásaí eile (féach Comhréir). Baineann rialacha difriúla le hainmfhocail i dteangacha difriúla mar sin. Sa Ghaeilge, mar shampla, is féidir ainmfhocail a úsáid in éineacht leis na haltanna cinnte (*an* agus *na*) agus le haidiachtaí aitreabúideacha (*na daoine maithe*).

## Samplaí

* D'imigh an *diabhal* orthu dá mba in *Áit* an *Leathghine* a chaithfidís mé
* Ní shaorfadh *eagla* *duine* ón *mbás*
* Ní bheidh mo *leithéid* arís ann

Tá difríocht shoiléir idir ainmfhocail agus briathra (*d'imigh*, *shaorfadh*, agus *bheidh* sna samplaí thuas) i nGaeilge. Tá an scéal beagáinín níos casta maidir le h*ainmneacha briathra*, ar nós “déanamh” san abairt *Bhí sé ag déanamh na mbréag*. Meastar gur ainmfhocal é “déanamh” sa chás seo, cé go gcuireann sé brí briathartha in iúl ar bhealach.

## Tagairtí
# Aidiacht

Is focal a thugann tréith ar ainmfhocal, ar nós milis, dearg, nó teicniúil í **aidiacht**.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Mír (gramadach)

Sa ghramadach, tá brí thraidisiúnta ag an téarma **mír**, mar roinn chainte nach féidir a bheith infhillte, agus freisin tá brí nua-aimseartha aici, mar fheidhmfhocal a bhaineann le focal nó frása eile chun brí a roinnt.

## Brí nua-aimseartha

Sa ghramadach nua-aimseartha, is feidhmfhocal é mír nach mór a nascadh le focal nó le habairt eile chun na céille a thabhairt, .i., níl a shainmhíniú léacsach féin aige. De réir an tsainmhínithe seo, is cuid ar leithligh den roinn chainte í míreanna agus tá siad an-difriúil le haicmí eile d'fheidhmfhocail, amhail ailt, réamhfhocail, réimnithe agus dobhriathair. Bíonn éagsúlacht mhór sna teangacha maidir le cá mhéad a úsáideann míreanna, cuid acu á n-úsáid go forleathan agus cuid eile ag baint úsáide as gléasanna malartacha ar nós réimíreanna / iarmhíreanna, infhilleadh, briathra cúnta agus ord na bhfocal. De ghnáth, is éard atá i míreanna ná focail a ionchódaíonn catagóirí gramadaí (amhail séanadh, modh, aimsir, nó tuiseal), claonáin, nó líontóirí nó marcóirí dioscúrsa (ó bhéal) amhail 'bhuel', 'cibé', srl. Ní infhilltear míreanna in am ar bith.
# Fuaimfhocail

Sa teangeolaíocht is é atá i gceist le **fuaimfhocail**, ná focail onamataipéacha (crais, plab, splash) nó focail a bhfuil a bhfuaim cosúil leis an bhfuaim a seasann siad dó. Seo thíos liosta de roinnt focal fuaimfhoclach atá againn sa Ghaeilge.

* cleatar
* rat-tat (Eachtraí Sherlock Holmes)
* clingireacht
* siosarnach
* díosc
* casacht
* olagón
* gliograch
* scréach
* tuairt
* plimp
* cnag
* plap
* gíog
* míog
* monabhar
* osna
* broim
* planc
* siosóg
* tic teaic
* pléasc

## Léitheoireacht bhreise

* Baoill, Dónall P Ó. (16/10/2025). "Súgaí súgaí agus sciob sceab" in *Scéal*.

## Féach freisin

* Intriachtaí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoi teangeolaíocht é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Ukiyo-e

Gluaiseacht i bpéintéireacht is clóbhualadh sa tSeapáin, faoi bhláth sa 16ú-19ú céad. Chuir sé béim ar stíl is aeistéitic, agus ba iad na téamaí is mó ná ábhair amharclannacha, aisteoirí, striapacha is radhairc tire. Chuir Masonobu (1686-1764) dathanna san áireamh is peirspictíocht, faoi thionchar na nOllannach. Tionchar ag radhairc tíre dhaite i ngreanadóireacht adhmaid Hokusai is Hiroshige (1797-1858) ar ealaíontóirí Francacha an 19ú céad. Chónasc Kiyochika (1847-1915) an modh oibre seo le modhanna iartharacha, ag cur solais is scátha san áireamh.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Glif

| Glif |
| --- |
|   |

Is éard is **glif** ann ná gné na scríbhneoireachta: marc aonair, ar mheán scríofa, a chuireann le brí an mhéid atá scríofa.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Aibítir Ghréagach

Aibítir Ghréagach
|  |
| Cineál | aibítir |
| Teangacha | an Ghréigis, an tSean-Ghréigis agus an Ghréigis Phontach |
| Cruthú | 9 haois "RCh" |
| Bunaithe ar | Phoenician script (en)  |
| ISO 15924 | Grek (200) |
| Treo téacs | clé go deas |
| Raon Unicode | U+0370-03FF, U+1F00-1FFF agus U+10140-1018F |

|  |
| --- |
|  |
| An Aibítir Ghréagach |
| **Α α** Alfa | **Β β** Béite |
| **Γ γ** Gáma | **Δ δ** Deilte |
| **Ε ε** Eipsealón | **Ζ ζ** Zéite |
| **Η η** Éite | **Θ θ** Téite |
| **Ι ι** Ióta | **Κ κ** Capa |
| **Λ λ** Lambda | **Μ μ** Mú |
| **Ν ν** Nú | **Ξ ξ** Xí |
| **Ο ο** Oimiocrón | **Π π** Pí |
| **Ρ ρ** Ró | **Σ σ ς** Sigme |
| **Τ τ** Tó | **Υ υ** Upsalón |
| **Φ φ** Fí | **Χ χ** Chí |
| **Ψ ψ** Sí | **Ω ω** Óimige |
| An Ársa Litir Ghréagach |
| **Ϝ ϝ** Vó | **Ϛ ϛ** Stigme |
| **Ͱ ͱ** Héite | **Ϻ ϻ** Sain |
| **Ϟ ϟ** Copa | **Ϡ ϡ** Saimpí |
| **Ϸ ϸ** Seó |  |

Is í an **aibítir Ghréagach** (Gréigis: *Ελληνικό αλφάβητο*) an aibítir ina scríobhtar an Ghréigis ón 9ú haois RC. Tá 24 litir sa bhun-aibítir.

## An Aibítir Ghréagach

| Uachtair | Íochtair | Clasaiceach | Nua-aimseartha | Ainm |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Α | α | a | a | Alfa |
| Β | β | b | v | Béite |
| Γ | γ | g | g/j | Gáma |
| Δ | δ | d | d | Deilte |
| Ε | ε | e | e | Eipsealón |
| Ζ | ζ | dz | z | Zéite |
| Η | η | ê | i | Éite |
| Θ | θ | th | th | Téite |
| Ι | ι | i | i | Ióta |
| Κ | κ | k | k | Capa |
| Λ | λ | l | l | Lambda |
| Μ | μ | m | m | Mú |
| Ν | ν | n | n | Nú |
| Ξ | ξ | x/ks | x | Xí |
| Ο | ο | o | o | Oimiocrón |
| Π | π | p | p | Pi |
| Ρ | ρ | r | r | Ró |
| Σ | σ, ς | s | s | Sigme |
| Τ | τ | t | t | Tó |
| Υ | υ | y | y | Upsalón |
| Φ | φ | ph | f | Fí |
| Χ | χ | kh | kh | Chí |
| Ψ | ψ | ps | ps | Sí |
| Ω | ω | ô | o | Óimige |

## Na Sean-Litreacha Gréagacha

| Uachtair | Íochtair | Clasaiceach | Nua-aimseartha | Ainm |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Ϝ | ϝ | w | – | Vó |
| Ϛ | ϛ | st | – | Stigme |
| Ͱ | ͱ | h |  | Héite |
| Ϻ | ϻ | s | s | Sain |
| Ϙ | ϙ | q | – | Copa |
| Ͳ | ͳ | ss | ss | Saimpí |
| Ϸ | ϸ | sh | – | Seó |

## Tagairtí

* Greek Unicode Issues (en)

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Sapporo

| Sapporo |
| --- |
| 札幌市 (ja) sat-poro-pet (ain)  |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|   |   |

 |
|  |
|   |
|

---

 |
| Aintiún | *Shimin no uta*  |
|

---

 |
| Siombail oifigiúil | lile na ngleanntán, líológ agus cuach  |
| Ainmnithe in ómós | Abhainn Toyohira  |
| Suíomh |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  ﻿ / ﻿ |

 |
|  |
|  |
| Stát ceannasach | an tSeapáin |
| Maoracht sa tSeapáin | Maoracht Hokkaido |
| Subprefecture of Japan (en)  | Ishikari Subprefecture (en)   |
|  |
|  |
| Príomhchathair de | Ishikari Subprefecture (en)  Maoracht Hokkaido  |
|

---

 |
| Príomhchathair | Chuo-ku  |
| Daonra |
| Iomlán | 1,959,313 (2020)  |
| • Dlús | 1,747.42 hab./km² |
| Tíreolaíocht |
| Cuid de | Sassenhirofuku (en)  Sapporo metropolitan area (en)   |
| Achar dromchla | 1,121.26 km²  |
| Suite i nó in aice le limistéar uisce | Abhainn Toyohira, Abhainn Sōsei agus Abhainn Ishikari  |
| Airde | 5 m  |
| Ar theorainn le | Ebetsu Otaru Kimobetsu Kyogoku Akaigawa Tobetsu Eniwa Chitose Kitahiroshima Ishikari Date  |
| Sonraí stairiúla |
| Leanann sé/sí | Sapporo, Shiroishi, Maruyama, Toyohira, Maruyama, Sapporo, Kitahiroshima, Kotoni, Sapporo, Shinoro, Toyohira, Teine, Otaru agus Shiroishi  |
| Bunaitheoir(í) | Shima Yoshitake  |
| Cruthú | 1870 1 Deireadh Fómhair 1899 1 Lúnasa 1922 |
| Eachtra thábhachtach | Cluichí Oilimpeacha an Gheimhridh 1972 (1972)  |
| Eagraíocht pholaitiúil |
| Comhlacht reachtach | Sapporo City Assembly (en)   |
| • Méara Sapporo  | Katsuhiro Akimoto (2015–)  |
| Aitheantóir tuairisciúil |
| Cód poist | 060-8611  |
| Lonnaithe i gcrios ama | UTC+09:00  |
| Glaochód | 11  |
|  |
| Eile |
|

---

 |
| Suíomh gréasáin | city.sapporo.jp  |
|

---

 |

Cathair de chuid na Seapáine is ea **Sapporo** (札幌市). Tá an chathair suite in iarthar Hokkaido. Tá 1,918,096 duine ina gcónaí i Sapporo (daonáireamh 2010). Is í príomhchathair Hokkaido í. Tá Sapporo suite in thuaidh na Seapáine ar bhruach na Toyohira timpeall ar 840 km siar ó dheas ó phríomhchathair na tíre, Tōkyō. Tá clú na sneachta ar an gcathair seo. Bhí sé ina óstach ar Chluichí Oilimpeacha an Gheimhridh 1972. Bíonn sé ina hóstach ar fhéile Sapporo Snow gach bliain.

## Stair

Sa bhliain 1868 a bunaíodh é.

## Bardaí Sapporo

Tá 10 Bardaí (区, ku) i Sapporo.

| Ainm | Seapáinis | Daonra (2007) | Dlús Daonra /Km2 | Achar Km2 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Atsubetsu-ku | 厚別区 | 127,299 | 5,221 | 24.38 |
| Chūō-ku | 中央区 | 237,761 | 5,122 | 46.42 |
| Higashi-ku | 東区 | 261,901 | 4,597 | 56.97 |
| Kita-ku | 北区 | 286,026 | 4,499 | 63.57 |
| Kiyota-ku | 清田区 | 113,556 | 1,897 | 59.87 |
| Minami-ku | 南区 | 136,774 | 208 | 657.48 |
| Nishi-ku | 西区 | 216,835 | 2,887 | 75.10 |
| Shiroishi-ku | 白石区 | 213,310 | 6,188 | 34.27 |
| Teine-ku | 手稲区 | 141,886 | 2,499 | 56.77 |
| Toyohira-ku | 豊平区 | 223,408 | 4,833 | 46.23 |

## Gailearaí

* Sapporo (1918)
* Odori Park (1936), Sapporo, Hokkaido.
* Sapporo Jinja, Sapporo, Hokkaido.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# An Aidhniúis

An Aidhniúis| Aynu itak agus アイヌ イタㇰ |
| --- |
|  |
| Cineál | teanga nádúrtha agus teanga bheo |
| Úsáid |
| Cainteoirí dúchais | 10 (2007) |
| Dúchasach do | Maoracht Hokkaido, Oileáin Chúiríl, Sacailín agus Cúige Shakhalin |
| Stáit | an tSeapáin agus an Rúis |
|  |
|  |
| Aicmiú teangeolaíoch |
| teanga dhaonna an Aidhniúis |
| Tréithe |
| Córas scríbhneoireachta | litriú na hAidhniúise agus aibítir Laidineach |
| Staidéar ag | teangeolaíocht na hAidhniúise |
| Leibhéal leochaileachta | 5 i mbaol báis |
| Cóid |
| ISO 639-2 | ain |
| ISO 639-3 | ain |
| Glottolog | ainu1252 |
| Linguasphere | 45-B |
| Ethnologue | ain  |
| Linguist List | ain  |
| UNESCO | 475  |
| IETF | ain  |
| Endangered languages | 1212  |

Is teanga dhúchais na Seapáine í an **Aidhniúis** (Aidhniúis: アィヌ・イタㇰ, nó, *Aynu=itak*, Seapáinis: アイヌ語, *Ainu-go*Béarla: /ainu/). Labhraítear í ar an oileán Hokkaido i dtuaisceart na Seapáine. Is í teanga stairiúil na nAidhniúch í. Bhí cainteóirí ann sa Rúis (Sachailín agus sna h-Oileáin Chúiríl) go dtí na 1960idí.

## Stair

Ceaptar gurb í an Aidhniúis an teanga a labhraíodh sa tSeapáin sular tháinig na Seapánaigh ann idir 700 agus 1300 bliana ó shin. Comharthaíonn logainmneacha i dtuaisceart na Seapáine (Tohoku) go raibh lonnaíochtaí Aidhniúcha ann sa chuid is faide ó thuaidh den oileán Honshu. Faightear a lán logainmneacha Aidhniúise ar an oileán Hokkaido, ina labhraítear an teanga go fóill le roinnt bheag daoine.

D'aithin rialtas na Seapáine an teanga go hoifigiúil den chéad uair i mí Feabhra 2019.

## Canúintí

Canúintí na h-Aidhniúise
Maidir le canúintí na h-Aidhniúise, tá Yakumo, Oshmambe, Horobetsu, Biratori, Niikappu, Samani, Nukkibetsu, Obihiro, Asahikawa, Kushiro, Bihoro, Nayoro agus Soya ann sa tSeapáin, chomh maith leis na canúintí a bhí ann sa Rúis.

## Fóineólaíocht

Is teanga CV(C), (C=Consan, V=Guta), í an Aidhniúis.

### Gutaí

|  | Tosaigh | Láir | Cúil |
| --- | --- | --- | --- |
| Dúnta | i |  | u |
| Leath-ard | e |  | o |
| Oscailte |  | a |  |

Bhí gutaí fada ag Aidhniúis Shachailín.

### Consain

|  | Dé-liopach | Ailbheólach | Carballach | Coguasach | Glotasach |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Pléascach | p | t |  | k |  |
| Aifricéad |  | t͡s |  |  |  |
| Frithchaiteach |  | s |  |  | h |
| Srónach | m | n |  |  |  |
| Neasach |  |  | j | w |  |
| Tapchonsan |  | ɾ |  |  |  |

Fuaimnítear /ti/ agus /tsi/ mar [t͡ʃi], agus /s/ mar [ʃ] roimh /i/ ag deireadh siolla.

## Tagairtí

## Féach freisin

* Aidhniúch

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoi theangacha é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Anglait

Anglait| *Lophius*  |
| --- |
|  Lophius piscatorius  |
|  |
| Tacsanomaíocht |
|  |
| For-ríocht | Holozoa |
| Ríocht | Animalia |
| Fíleam | Chordata |
| Ord | Lophiiformes |
| Fine | Lophiidae |
| Géineas | **Lophius**  Linnaeus, 1758 |
|  |
|  |

Suas le 28 clann iasc fadaithe a mhaireann ar an ngrinneall, cuid acu i bhfionnuisce is cuid eile sa bhfarraige. An ceann leata, an craiceann mín, sprochaillí fada in aice an bhéil. Go minic spadánta, oíchí. Is éisc tábhachtacha cuid mhaith díobh chun bia is cuid mhaith eile do mhargadh na n-uisceadán.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Súmó

Súmó|  |
| Cineál | spórt comhraic, budō (en) , ealaín oscartha agus Shinto ritual (en)  |
| Cruthú | 642 |
| Tír dhúchais | an tSeapáin |

Is cineál iomrascáil Seapánach, ina bhfuil bhuann iomrascálaí babhta trí ag brú chéile comhraic amuigh ciorcal marcáilte é **súmó**.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol a bhaineann le spórt é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Céadainm

Ainmneacha sna Stáit Aontaithe, 1880-2012
An focal aithne a thugtar ar dhuine is ea an **céadainm** nó **ainm baiste**. (Is éard is sloinne ann ná cuid d'ainm duine a úsáidtear chun muintir, pobal nó treibh an duine a léiriú).

## Féach freisin

* Sloinne
* Ainmneacha Gaelacha
* Ainmneacha Síneacha

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Homafón

guí, nó gaoth (gaoith) srl
Is éard is **homafón**, nó *focal comhfhuaimneach* uaireanta, ann ná focail atá ar chomhfhuaim le focal eile. Is dhá fhocal nó níos mó focal leis an bhfuaimniú céanna a bhíonn i gceist ach a mbíonn cialla, bunúis nó litriú éagsúil orthu.

> suí saoi
>
>
> Róimh romhaibh
>
>
> áth ádh
>
>
> caoi (lament)
> cuí ()
>
>
> duibhe
> daoi
>
>
> donn
> domhan
>
>
> guí
> gaoith (tuiseal tabharthach, gaoth)
>
>
> uibhe
> í
> aoi
> uí (genitive of Ua)!
> Lao, laoi, luí agus laí?
> buille
> buile
>
>
> caoin
> cuimhin
> Coinn (genitive of Conn; Dún Chaoin < Dún Choinn, is cosúil)
>
>
> rann
> ramhann (i gCorca Dhuibhne)
>
>
> coill (wood)
> coill (ginideach, coll)
>
>
> D'eisigh
>
>
> deisigh
>
>

Is féidir abairtí homafónacha a bheith ann fiú. 'Deisigh an donn so romhaibh.' 'D'eisigh an domhan sa Róimh.'

## Féach freisin

* Tearma.ie

## Tagairtí
# Zen

Is scoil smaointeoireachta Bhúdach í **Zen** (Sanscrait: Dhyāna; Sínis: 禪, Chán; Vítneaimis: Thiền; Cóiréis: Seon) a bunaíodh sa tSín sa 5ú haois agus a chuireann an bhéim is treise ar an machnamh mar phríomhchosán chun na heagnaíochta. Is é *Zen* an t-ainm Seapáinise ar an scoil, agus é traslitrithe ón tSínis. De réir seanchais, ba é an manach Bodhidharma a tháinig go dtí an tSín as an India a bhunaigh an scoil seo.

Sa lá atá inniu, is iad *Soto* (Sínis: 曹洞, Cáo dòng) agus *Rinzai* (Sínis: 临济, Lín jì) an dá chraobh is mó i Zen, agus iad dealaithe ó chéile ó thaobh na fealsúnachta agus na stíle machnaimh de.

## Cleachtais Zen

Cuid lárnach de Bhúdachas Zen é an machnamh nó an mhídheamhain: an té a bhíonn i mbun a mhachnaimh is a mhídheamhna, is gnáth dó bheith ina shuí. An machnamh suíocháin seo, tugtar 坐禪 nó *zuòchán* air as Sínis, agus is é an téarma Seapáinise ná *zazen* / ざぜん.

### An Búdachas Síneach

Tháinig an mhídheamhain Bhúdach a fhad leis an tSín nuair a rinne An Shigao (a bhí beo timpeall ar 148-180 AD) agus Kumārajīva (334-413 AD) aistriúcháin ar shútraí *Dhyāna*, is é sin sútraí faoin mídheamhain a raibh tionchar mór acu. Bhí na luath-théacsaí mídheamhna seo bunaithe ar theagaisc ióga (*Yogacara*) na scoile Búdachais úd *Sarvāstivāda* a bhí lonnaithe sa Chaismir. Tháinig na téacsaí seo chun saoil ón gcéad aois AD go dtí an ceathrú haois AD, a bheag nó a mhór. Ar na luath-théacsaí Sínise is mó tionchar faoin mídheamhain áirítear *Anban Shouyi Jing* (安般守意經, an sútra faoi *ānāpānasmṛti*), *Zuochan Sanmei Jing* (坐禪三昧經，an sútra faoi *dhyāna samādhi* i do shuí duit) agus *Damoduoluo Chan Jing* (達摩多羅禪經,[18] an sútra faoi *Dharmatrata dhyāna*). D'fhág na luathshaothair Shínise seo faoin mídheamhain an-sliocht ar chleachtais Zen san aois nua-aimseartha féin. Mar shampla, scríobh Tōrei Enji, máistir *Rinzai Zen* a bhí gníomhach san ochtú haois déag, - scríobh sé saothar tráchtaireachta faoi *Damoduoluo Chan Jing*, agus é i dtuilleamaí *Zuochan Sanmei Jing* mar fhoinse don tráchtaireacht sin. Chreid Tōrei gurbh é Bodhidharma féin a chum *Damoduoluo Chan Jing*.

## Féach freisin

* Midheamhain

## Tagairtí
# Kyōto

| Kyōto |
| --- |
| 京都市 (ja)  |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Bratach  |   |

 |
|  |
|   |
|

---

 |
| Aintiún | *municipal anthem of Kyoto (en)*   |
|

---

 |
| Siombail oifigiúil | ródaideandrón, Camellia japonica, Prunus serrulata, saileach shilte Shíneach, Acer palmatum agus Cercidiphyllum japonicum  |
| Leasainm | 千年の都 agus 文化首都  |
| Ainmnithe in ómós | príomhchathair  |
| Suíomh |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  ﻿ / ﻿ |

 |
|  |
|  |
| Stát ceannasach | an tSeapáin |
| Maoracht sa tSeapáin | Maoracht Kyoto  |
|  |
|  |
| Príomhchathair de | Maoracht Kyoto (1868–)  |
|

---

 |
| Príomhchathair | Nakagyō-ku  |
| Daonra |
| Iomlán | 1,463,723 (2020)  |
| • Dlús | 1,768.14 hab./km² |
| Tíreolaíocht |
| Cuid de | Santo Kyoto metropolitan area (en)  three major cities in Japan (en)  six greatest cities in Japan (1922) (en)  Keihanshin (en)   |
| Achar dromchla | 827.83 km²  |
| Suite i nó in aice le limistéar uisce | Abhainn Kamo, Abhainn Katsura, Abhainn Yodo agus Biwako Sosui  |
| Pointe is airde | Mount Minako (en)  (971 m)  |
| Ar theorainn le | Uji Kumiyama Ōyamazaki Ōtsu Takashima Takatsuki Nantan Nagaokakyō Yawata Kameoka Mukō Shimamoto  |
| Sonraí stairiúla |
| Leanann sé/sí | Keihoku, Keihoku, Heian-kyō, Yodo, Kuze, Koga, Hatsukashi, Ōeda, Ōharano, Yamashina, Daigo, Yanagihara, Kamitoba, Fukakusa, Fukakusa, Mukaijima, Horiuchi, Yoko-ōji, Nōso, Takeda, Kamitoba, Kinugasa, Sujakuno, Saiin, Saiin, Kyōgoku, Kawaoka, Umezu, Katsura, Matsuo, Saga, Uzumasa, Hanazono, Umegahata, Nakagawa, Onogō, Shirakawa, Tanaka, Shimogamo, Noguchi, Kuramaguchi, Ōmiya, Kamigamo, Takagamine, Ōmiya, Kamigamo, Shūgakuin, Matsugasaki, Kumogahata, Yase, Ōhara, Kurama, Hanase, Kuta, Iwakura, Shizuichino agus Fushimi  |
|  **18 Samhain 794**:  平安京  **1 Aibreán 1889**:  京都市 |
| Eachtra thábhachtach | Léigear Phálas Sanjō  |
| Eagraíocht pholaitiúil |
| Comhlacht feidhmiúcháin | Rialtas Chathair Kyoto  |
| Comhlacht reachtach | Kyoto City Assembly (en)   |
| • Méara Kyoto  | Daisaku Kadokawa (2008–)  |
| Aitheantóir tuairisciúil |
| Cód poist | 600-0000–616-9999 agus 520-0461–520-0465  |
| Lonnaithe i gcrios ama | UTC+09:00  |
| Glaochód | 75  |
|  |
| Eile |
|

---

 |
| Suíomh gréasáin | city.kyoto.lg.jp  |
|

---

 |

Kyoto, 1891
Is cathair é **Kyōto** (京都 *Kyōto*, "príomhchathair") nó **Kiótó** sa chuid lárnach den oileán Honshu sa tSeapáin. Tá daonra gar do 1.5 milliún aici. Ba é an t-iarphríomhchathair impiriúil na Seapáine é, ach sa lá atá inniu ann is é príomhchathair Mhaoracht Kyōto (京都府,*Kyōto-fu*) é. Tá sí ina cuid mhór de limistéar cathrach Osaka-Kobe-Kyoto.

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí