Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Amoebozoa

*Amoebozoa* |   |
|  |
| Tacsanomaíocht |
|  |
| Fíleam | Amoebozoa  Lühe, 1913 |
|  |
|  |

Is mór-ghrúpa de phrótasóin aiméabóideacha iad na **amoebozoa**, ina n-áirítear an chuid is mó díobh a ghluaiseann trí bhíthin sreabhadh inmheánach cíteaplasmach. Bíonn cuma mhaol mhéarach ar a gcuid bréagphóidiamaí saintréitheach, ar a dtugtar lóbaphóidiamaí. Tá siad aoncheallach don chuid is mó, agus faightear go minic in ithreacha agus i ngnáthóga uisceacha iad; maireann cinn eile mar shimbóisigh i dteannta le orgánaigh eile, pataiginí san áireamh. I measc na n-amoebozoa tá na slam-mhúscáin ann, orgánaigh ilnúicléatacha nó ilcheallacha a dhéanann spóir agus atá infheicthe ag an tsúil de ghnáth.

## Naisc sheachtracha

* Molecular Phylogeny of Amoeboid Protists - Tree of Amoebozoa Curtha i gcartlann 2014-05-18 ar an Wayback Machine
* Joseph Leidy's Amoeba Plates
# Acmhainní in-athnuaite

Feirm ghaoithe sa Spáinn
Is éard atá i gceist le **acmhainní inathnuaite** ná acmhainní le torthaí inmharthanacha is féidir a úsáid gan baol a n-ídithe. Samplaí is ea cumhacht na Gréine, fuinneamh na gaoithe is cumhacht hidrileictreach, gach ceann acu ag teacht ó radaíocht na Gréine go bunúsach.

Bíonn acmhainní áirithe in-athnuaite sa bhfadtéarma, cosúil le barra, adhmad is éisc, ach is gá bainistíocht chúramach chuige sin chun nach bhforshaothrófar iad trí róbhearradh, ró-iníor nó ró-iascaireacht, nó nach mbainfear mí-úsáid astu sa ghearrthéarma.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Adhmad

Clár adhmaid
Is é **adhmad** an t-ábhar a fhaightear nuair a leagtar agus nuair a scamhtar crainn. Baintear feidhm as adhmad mar bhreosla agus mar ábhar tógála. Is an t-ábhar tógála is fearr ar domhan é. Baintear feidhm as chun tithe a thógáil mar aon leis na troscáin agus trealamh a bhíonn istigh.
# Gránbharr

Gránbharr|  |
| Sonraí |
| Cineál | gránbharra agus bréag-ghránbharra, barr, amhábhar, comhábhar bia agus Poaceae |
| Príomh-chomhábhair | cereal grain (en)  |

Féir a iompraíonn gráinní a sholáthraíonn príomhbhianna don chuid is mó de phobal an Domhain. Is mó go mór na gráinní uathu ná ó na speicis eile féir, sinsir fhiáine na ngránbharr ina measc, agus cuimsíonn siad a lán próitéiní is carbaihiodráití. 8 bpríomhghránbharr atá ann: rís, cruithneacht, coirce, eorna, seagal, sorgum, muiléad, agus arbhar Indiach. Tá roinnt eile a fhástar faoi chúinsí nach mbíonn fabhrach do na príomhchineálacha. Díorthaíodh iad uile ó speicis fhiáine, agus ba chéim chinniúnach i stair an duine a gceansú, rud a rinneadh timpeall 10,000 bliain ó shin i gcás na ríse is na cruithneachta. Tháinig slite beatha níos socaire chun cinn ná mar a bhíodh nuair ba ghá na gráinní fiáine a bhailiú. Thosaigh feirmeoireacht, sochaithe, agus sibhialtachtaí a bhí bunaithe ar ghránbharra. Saothraíodh is feabhsaíodh póir na ngránbharr freisin, ionas gur fíorchasta a bhforbairt anois, le póir ar leith d'aeráidí éagsúla, agus póir le friotaíocht láidir i gcoinne galar.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoin bhia é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Teangacha Gearmáinice

Teangacha Gearmáinice| Cineál | fine teangacha |
| Úsáid |
|  |
|  |
| Aicmiú teangeolaíoch |
| teanga dhaonna teangacha Ind-Eorpacha |
| Tréithe |
| Staidéar ag | focleolaíocht Gearmáinice |
| Cóid |
| ISO 639-2 | gem |
| ISO 639-5 | gem |
| ISO 639-6 | grmc |
| Glottolog | germ1287 |
| Ethnologue | 206  |
| ASCL | 13  |
| Linguist List | germ  |
| IETF | gem  |

██ Tíortha ina bhfuil céad teanga den chuid is mó den daonra ina dteanga Ghearmánach

██ Tíortha nó réigiúin ina bhfuil an Ghearmáinis ina teanga oifigiúil ach nach buntheanga

██ Tíortha nó réigiúin nach bhfuil stádas oifigiúil ag teanga Ghearmánach ach atá suntasach, i.e. a úsáidtear i réimsí áirithe den saol agus/nó á labhairt i measc mionlach áitiúil

Is brainse de na teangacha Ind-Eorpacha iad na **teangacha Gearmáinice** (nó na **teangacha Gearmánacha**) atá á labhairt ag 500 milliún duine, an chuid is mó díobh i dtuaisceart is iarthar na hEorpa, i
Meiriceá Thuaidh, san Aigéine agus i gcuid den Afraic.

Roinntear ina dtrí ghrúpa ar leith iad: Gearmáinic Thuaidh, Gearmáinic Thiar agus Gearmáinic Thoir. Tagann gach teanga ón bPrótai-Ghearmáinic a bhí in úsáid ón chéad mhílaois RC.

## Liosta teangacha Gearmáinice

### Gearmáinic Thuaidh

* An Danmhairgis
* An Fharóis
* Ioruais
* An Íoslainnis
* An tSualainnis

### Gearmáinic Thiar

* Sean-Ghearmáinis Ard

* An Albainis
* An Béarla
* Sean-Bhéarla *(díofa)*
* Meán-Bhéarla Fhine Gall *(díofa)*
* Yólais *(díofa)*

* An Ghearmáinis Íochtarach
* Francóinis Íseal

* An Ollainnis
* An Afracáinis

* Ard-Ghearmáinis

* An Ghearmáinis
* An Ghiúdais
* An Lucsambuirgis

### Gearmáinic Thoir

An Ghotais *(díofa)*
## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoi teangeolaíocht é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Beangú

Beangú
Sa luibheolaíocht, cuid de phlanda adhmadach a chur isteach i sliotán gearrtha i ngas nó bonnstoc planda eile chun go gcuingríonn na fíocháin fheadánacha is go leanann fás an phlanda bheangaithe. Ní éiríonn leis ach i gcás gnéithe atá garghaolmhar le chéile. Úsáidtear beangú go forleathan i ngairneoireacht chun cineálacha inmhianaithe nach bhfásann go maith a chuingriú le cineálacha atá bríomhar nó frithsheasmhach in aghaidh galar. Uaireanta briseann an deontóir bonnstoic amach agus táirgeann meatháin lena mbláthanna féin i measc bláthanna an phlanda bheangaithe.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Ríomhaire tacar laghdaithe treoracha

Ríomhaire a bhaineann feidhm as tacar beag treoracha réasúnta simplí chun próiseáil thapa is comhoiriúnacht fheabhsaithe deartha idir ríomhairí a chur ar fáil.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Arm tine

🔫Arm tine|   |
| Sampla de | weapon type (en)  |
| Tréithe |
| Le cuid | bairille gunna sight (en)  receiver (en)  firearm component (en)   |

Arm tine
Ainm ginearálta ar airm bheaga, ó phiostail go raidhflí. Thosaigh forbairt na n-arm iniompartha seo sa 14ú céad leis an gcanóin, a phrímeáltaí le púdar gunna, a bhí trom ach iniompartha, ach a d'adhnadh oibreoir eile le lasair. Rinne an t-arcabas is an raon stiúrach an phrímeáil a uathoibriú is a shimpliú ina dhiaidh sin, ach bhí gá le lasair fós chun an gunna a scaoileadh. Tháinig an gunna cloch thine chun foirfeachta sa 18ú céad le luamhán, ualaithe le lingeán, chun greim a choimeád ar an gcloch thine chun spréach a dhéanamh leis an lucht tiomáinteach a adhaint. Mar thoradh air seo, tháinig piostail is muscaeid in úsáid go forleathan sa chogaíocht. Tháinig an glas buailte, a d'úsáid casúr ar lucht féinchoinnithe i mbairille an ghunna, chun cinn sa 19ú céad. Sa 20ú céad rinneadh an-chuid forbairtí ar dhearadh is ábhair déanta na ngunnaí, agus tháinig airm tine le scaoileadh marthanach uathoibríoch chun cinn. Faoi seo tá tíortha is cathracha ar fud an Domhain buartha go mór faoi úsáid mharfach neamhdhleathach gunnaí ar na sráideanna.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Infhilleadh

Infhilleadh an léicéime 'cù' i nGaeilge na hAlban, leis an uimhir dà , agus 'coin' don iolra
Sa mhoirfeolaíocht theangeolaíoch, is próiseas foirmithe focal é **infhilleadh** ina ndéantar focal a mhionathrú chun catagóirí gramadaí éagsúla a chur in iúl; amhail aimsir, tuiseal, guth, gné, pearsa, uimhir, inscne, modh, beocht, agus cinnteacht. Tugtar *réimniú* ar infhilleadh briathra, agus is féidir *díochlaonadh* a thabhairt ar infhilleadh ainmfhocal, aidiachtaí, dobhriathra, srl.

## Tagairtí
# Stourport-on-Severn

| Stourport-on-Severn |
| --- |
|   |
|

---

 |
| Suíomh |
|  |
|

|  |
| --- |
|  |
|  ﻿ / ﻿ |

 |
|  |
|  |
| Stát ceannasach | an Ríocht Aontaithe |
| Comhthír na Ríochta Aontaithe | Sasana |
| Réigiún Shasana | an Lár-Réigiún Thiar |
| Contae neamhchathrach | Worcestershire |
| Ceantar neamhchathrach | Wyre Forest  |
|  |
|  |
| Daonra |
| Iomlán | 20,654 (2021)  |
| Tíreolaíocht |
| Suite i nó in aice le limistéar uisce | An tSabhrainn  |
| Aitheantóir tuairisciúil |
| Cód poist | DY13  |
| Lonnaithe i gcrios ama | UTC±00:00  |
| Glaochód | 01299  |
|  |
| Eile |
|

---

 |
| Suíomh gréasáin | stourporttown.co.uk…  |

Is baile suite i Worcestershire é **Stourport-on-Severn**.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoi thíreolaíocht Shasana é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Miotal alcaile

Miotail alcaile.
Is éard atá sna **miotail alcaile** ná na dúile ceimiceacha litiam (Li), sóidiam (Na), potaisiam (K), rubidium (Rb), caeisiam (Cs), agus frainciam (Fr). In éineacht le hidrigin, is ionann iad agus grúpa 1, atá suite san S-bhloc san tábla peiriadach. Bíonn an leictreon is forimeallaí ag gach miotal alcaile san s-fhithiseán : bíonn airíonna comhchosúla acu mar thoradh ar an gcumraíocht leictreon roinnte seo. Go deimhin, soláthraíonn na miotail alcaile an sampla is fearr de grúptreochtaí na n-ndúl sa tábla peiriadach, le dúile ag taispeáint iompar homalógach a bhíonn ina chomhartha sóirt. Tugtar an **fhine litiam** ar na dúile seo freisin i ndiaidh a phríomhdhúil.

Is miotail lonracha, boga, an-imoibríocha iad na miotail alcaileacha ag teocht agus brú caighdeánach agus cailleann siad an leictreon is forimeallaí acu go héasca chun caitian a fhoirmiú le lucht leictreach +1. Is féidir iad uilig a ghearradh go héasca le scian mar gheall ar a mboga, ag nochtadh dromchla lonrach a bhíonn ag smálú go tapa san aer mar gheall ar ocsaídiú ag taise atmaisféarach agus ocsaigin (agus i gcás litiam, nítrigin). Mar gheall ar a n-imoibríocht ard, caithfear iad a stóráil faoi ola chun imoibriú le haer a chosc, agus ní fhaightear iad go nádúrtha ach i salainn agus ní mar mhiotail leo féin riamh. Is é caeisiam, an cúigiú miotail alcaile, an ceann is imoibríche de na miotail go léir. Imoibríonn na miotail alcaile go léir le huisce, agus imoibríonn na miotail alcaile is troime níos beoga ná na cinn is éadroime.

## Tagairtí
# X-ghathanna

X-ghathanna|   |
| Ainmnithe in ómós | Wilhelm Conrad Röntgen |
| Sampla de | astaíocht leictreamaighnéadach |
| Sonraí bunúsacha |
| Cuid de | speictream leictreamaighnéadach |
| In úsáid ag | tomagrafaíocht ríomhairithe X-ghathach |
| Croineolaíocht |
| Arna fhionnachtain ag | Wilhelm Conrad Röntgen |

X-ghath a léiríonn leanbh sa bhroinn
1896

Radaíocht sa speictream leictreamaighnéadach le ghearrthonnfhaid atá dofheicthe is ea **X-ghathanna**. Ar 8 Samhain 1895, d'fhionn Röntgen X-ghathanna is é ag déanamh taighde ar fheadán ga-chatóideach.

Cruthaítear iad i bhfeadán folúsaithe ina bhfuil dhá leictreoid (an chatóid is an anóid) agus sruth leictreon ag rith eatarthu le hardvoltas ag an am céanna. Nuair a imbhuaileann na leictreoin fhuinniúla an anóid tungstain nó platanaim a chruthaítear iad. Radaíocht threáite ianaíoch, éifeachtach chun íomhánna a fháil de thaobh istigh na colainne (gnáth-X-ghathanna, fluarascópacht, scanadh CT, xéararadaghrafaíocht) agus fíocháin ghalraithe a mhilleadh i radaiteiripe.

De bhrí gur féidir le X-ghathanna a bheith baolach do dhuine is a ábhar géiniteach, ní mór an dáileog a fhaigheann an t-othar, agus aon oibrí san áit, a choimeád chomh híseal agus is féidir.

## Féach freisin

* Wilhelm Conrad Röntgen
* Cnámhcheol

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Miotaseolaíocht na hÉigipte

Miotaseolaíocht na hÉigipte
Tá liosta déithe, bandéithe, laochra agus ollphéisteanna le fáil i **Miotaseolaíocht na hÉigipte**. Ba thraidisiún béil é ar dtús, ach scríobhadh na scéalta le linn na mblianta agus is mar sin atá siad ar fáil dúinn sa lá atá inniu ann.

## Féach freisin

* Anúbas, Aipis
* Hóras, Határ
* Ísis
* Óisíris
* Sobac
* Tót

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoin Éigipt é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol a bhaineann leis an mhiotaseolaíocht é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Picteilín

Íomhá á thaispeáint mar phicteilíní.
Is é **picteilín** an t-aonad is lú in íomhá digiteach. Tá dromchla scáileáin ríomhaire clúdaithe le grúpaí de thrí phonc bídeacha dearg, glas agus gorm atá déanta as fosfar. Is ionann grúpa amháin den trí phonc agus picteilín amháin. Lonraítear leictreoinléas ó chúl an mhonatóra go dromhchla an scáileáin le trí ghunna leictreoin. Braitheann dath an phicteilín a fheictear ar láidreacht an trí ghunna ar an dearg, glas agus an gorm.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# 310 RC

|  |
| --- |
| **Blianta RC:** 313 RC 312 RC 311 RC - **310 RC** - 309 RC 308 RC 307 RC |
| **deichniúra:** 340idí RC 330idí RC 320idí RC - **310idí RC** - 300idí RC 290idí RC 280idí RC |
| **Aois:** 5ú haois RC - **4ú haois RC** - 3ú haois RC

---

 |

## Eachtraí

## Breitheanna

* Arastarchas as Samas

## Básanna

## Ceannairí Domhanda

## Tagairtí
# Bliain bhisigh

Bliain bhisigh|  |
|  |
|

|  |
| --- |
|  |
|  |

 |
|

|  |
| --- |
|  |

 |
| Cineál | cineál bliana  |
| Cuid de | féilire Iúil agus féilire Ghréagóra  |
| Fad ama | 366 d, 8,784 h, 527,040 min agus 31,622,400 s  |
| Eatramh imeacht | 4 bliain féilire  |
| Eile |
|  |
| **Bliain bhisigh ag tosú ar an Domhnach agus ag críochnú ar an Luan** |  |
| **Bliain bhisigh ag tosú ar an Luan agus ag críochnú ar an Máirt** |  |
| **Leap year starting on Tuesday and ending on Wednesday (en)**  |  |
| **Leap year starting on Wednesday and ending on Thursday (en)**  |  |
| **Leap year starting on Thursday and ending on Friday (en)**  |  |
| **Leap year starting on Friday and ending on Saturday (en)**  |  |
| **Leap year starting on Saturday and ending on Sunday (en)**  |  |
|  |
|  |

Is éard is **Bliain Bhisigh** ann na bliain ina mbíonn lá sa bhreis sa bhliain. Bíonn 366 sa bhliain agus 29 i mí Feabhra. Tarlaíonn bliain bhisigh gach ceithre bliana.

## Féilire

Is bliain bhisigh í bliain an chéid más féidir í a roinnt ar 400.
Bíonn 365 lá i mbliain de ghnáth, mar tógann sé an méid sin ama ar an domhan dul timpeall na gréine. Ach ní théann an domhan timpeall na gréine i 365 lá go díreach. Dá bharr sin, cuirimid lá breise le bliain gach ceithre bliana – sin an rud is cúis le bliain bhisigh.

Aon bhliain is féidir a roinnt ar a ceathair mar shampla, 2024, is blianta bisigh iad sin. Is bliain bhisigh í bliain an chéid más féidir í a roinnt ar 400.

### Rím:

“30 lá a thugann siad leo Samhain, Aibreán agus na Meithimh teo.

Lá sa bhreis ag gach mí eile ach an Feabhra thiar ar deireadh.

Gan aige ach ocht lá is fiche, Naoi lá is fiche i mbliain bhisigh.”

1908: faigheann na mná a seans ar an 29 Feabhra
## Nósanna

Ceann de na nósanna traidisiúnta is mó cáil a bhain riamh le bliain bhisigh ná go bhféadfadh bean iarraidh ar fhear í a phósadh. Ba mhinic an cleamhnas á dhéanamh i rith an Charghais ainneoin rialacha eaglasta in aghaidh a leithéide.

## Féach freisin

* Féilire Ghréagóra

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Gerd Binnig

Gerd Binnig|   |
| Beathaisnéis |
| Breith | (de) Gerd Karl Binnig  20 Iúil 1947 78 bliana d'aois Frankfurt (Allied-occupied Germany) |
|  |
|  |
|  |
|  |
| Faisnéis phearsanta |
| Scoil a d'fhreastail sé/sí | Ollscoil Ludwig Maximilian, München   Goethe-Universität Frankfurt am Main   |
| Gníomhaíocht |
| Réimse oibre | Fisic |
| Gairm | fisiceoir  |
| Fostóir | International Business Machines (1978–) Ollscoil Ludwig Maximilian, München   |
| Ball de | Acadamh Náisiúnta na nEolaíochtaí (comhalta iasachta de chuid Acadamh Náisiúnta na nEolaíochtaí) (1987–)  |
| Spéis aige/aici i | Fisic |
| Teangacha | An Ghearmáinis |
| **Gradam a fuarthas (2016)  Kavli Prize in Nanoscience (en)
* (2004)  membre d'honneur du Physikalischer Verein (fr)
* (1998)  Bavarian Maximilian Order for Science and Art (en)
* (1994)  National Inventors Hall of Fame (en)
* (1991)  Bonn Urania
* (1987)  Bonn Elliott Cresson
* (1986)  Duais Nobel na Fisice
* (1984)  King Faisal International Prize in Science (en)
* (1984)  EPS Europhysics Prize (en)
* (1983)  Klung Wilhelmy Science Award (en)
* (1983)  Gustav Hertz Prize (en)
* Great Cross with Star and Sash of the Order of Merit of the Federal Republic of Germany (en)
* IBM Fellow (en)
* Ord Fiúntais na Baváire
 |

Fisiceoir a saolaíodh i bhFrankfurt-am-Main na Gearmáine is ea **Gerd Karl Binnig** (r. 1947). Rinne sé taighde le Heinrich Rohrer chun an chéad leictreonmhicreascóp tollánach scanta a fhorbairt. Le Ernst Ruska, bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice sa bhliain 1986.

Gerd Binnig sa bhliain 2013
## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Páirc náisiúnta

Páirc náisiúnta
P**áirc náisiúnta**.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Sead

| Sead |
| --- |
| République du Tchad (fr) جُمْهُورِيَّة تشاد (ar)  |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Bratach  | Armas  |

 |
|  |
|

---

 |
| Aintiún | *La Tchadienne*  |
|  |
|

---

 |
| Mana | «Unité, Travail, Progrès» «Unity, Work, Progress» «الاتحاد، العمل، التقدم» «Единство, труд, прогрес» «Oasis of the Sahel» «Undod, Gwaith, Cynnydd» «Unitat, treball, progrès»  |
| Ainmnithe in ómós | Loch Shead  |
| Suíomh |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  ﻿ / ﻿ |

 |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
|

---

 |
| Príomhchathair | N'Djamena  |
| Daonra |
| Iomlán | 19,319,064 (2023)  |
| • Dlús | 15.05 hab./km² |
| Déamainm | Seadach  |
| Teanga oifigiúil | an Fhraincis an Araibis  |
| Tíreolaíocht |
| Achar dromchla | 1,284,000 km²  |
| Suite i nó in aice le limistéar uisce | Loch Shead  |
| Pointe is airde | Emi Koussi (en)  (3,415 m)  |
| Pointe is ísle | Bodélé Depression (en)  (160 m)  |
| Ar theorainn le | Camarún an tSúdáin Poblacht na hAfraice Láir an Nigéir an Libia an Nígir Léig na nArabach  |
| Sonraí stairiúla |
| Cruthú | 11 Lúnasa 1960 |
| Eagraíocht pholaitiúil |
| Comhlacht feidhmiúcháin | Rialtas Shead  |
| Comhlacht reachtach | National Assembly (en)   |
| • Uachtarán Shead  | Mahamat Déby  |
| Údarás breithiúnach is airde | Cúirt Uachtarach Shead  |
| Eacnamaíocht |
| OTI ainmniúil | 11,779,981,332 $ (2021)  |
| Airgeadra | franc CFA na hAfraice Láir  |
| Aitheantóir tuairisciúil |
| Lonnaithe i gcrios ama | UTC+01:00 Africa/Ndjamena (en)   |
| Fearann Idirlín barrleibhéil | .td  |
| Glaochód | +235  |
| Uimhir theileafóin éigeandála | 17, 18 agus 2251-4242  |
|  |
| Cód tíre | TD  |
|  |

Is tír thalamhiata é **Sead**, go hoifigiúil **Poblacht Sead**, atá suite ag crosbhóthar na hAfraice Thuaidh agus Láir. Tá teorainn leis An Libia ó thuaidh, leis An tSúdáin ar an taobh thoir, le Poblacht na hAfraice Láir ó dheas, le Camarún san iardheisceart, An Nigéir san iardheisceart (ag Loch Sead), agus An Nígir san iarthar. Tá daonra 16 milliún ag Sead, a bhfuil 1.6 milliún acu ina gcónaí sa phríomhchathair agus sa chathair is mó, N'Djamena. Le réimse iomlán de thart ar 1,300,000 km cearnach (500,000 mhíle cearnach), Is é Sead an cúigiú tír is mó san Afraic agus an fichiú náisiún is mó de réir achar ar domhan.

## Tagairtí