Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Logagram

Is éard is **logagram** nó **logagraf** ann ná graiféim a fheidhmíonn ar son focail nó moirféime (an t-aonad is lú brí i dteanga). Seasann sé seo i gcodarsnacht le fónagraim, a sheasann d'fhóinéimí (fuaimeanna urlabhra) nó cónaisc d'fhóinéimí, agus cinntiúcháin, a mharcálann catagóirí séimeantacha amach.

Go minic freisin, tugtar idéagraim orthu. Sa chruinnchaint, áfach, cuireann idéagraim smaointe in iúl go díreach seachas focail agus moirféime, agus níl aon cheann de na córais logagrafacha atá tuairiscithe anseo idéagrafach go fírinneach.

## Tagairtí
# Carachtair Shínise shimplithe

Carachtair Shínise shimplithe
|  |
| Cineál | córas scríbhneoireachta logagrafach, script nádúrtha agus aibítir aoncháis |
| Teangacha | an tSínis shimplithe |
| Cruthú | 1950í |
| Bunús | Daon-Phoblacht na Síne |
| Bunaithe ar | traditional Chinese characters (en)  |
| ISO 15924 | Hans (501) |
| Treo téacs | bi-directional text (en) , clé go deas, barr-go-bun agus ingearach deas-go-clé |

Is éard is **carachtair Shínise shimplithe** (An tSínis: 简化字; jiǎnhuàzì) ann ná carachtair Shínise  chaighdeánaithe, fhorordaithe sa *Tábla Ginearálta de Charachtair Shínise Chaighdeánacha* (Pinyin: *Tōngyòng Guīfàn Hànzì Biǎo*)), le húsáid ar mhórthír na tSíne. Chomh maith leis na carachtair Shínise thraidisiúnta, ceann den dá sraith de charachtar caighdeánach is ea iad de leagan comhaimseartha na Sínise scríofa. Chuir rialtas  Dhaon-Phoblacht na Síne ar mhórthíra na tSíne iad chun cinn le haghaidh úsáide i bpriontáil ó na 1950í agus sna 1960í chun na litearthachta a spreagadh . Úsáidtear iad go hoifigiúil i nDaon-Phoblacht na Síne agus Singeapór.

"Carachtar Sínise" scríofa le carachtair shimplithe
"Carachtar Sínise" scríofa le carachtair thraidisiúnta
Úsáidtear carachtair Shínise thraidisiúnta faoi láthair i Hong Cong, Macao, agus i bPoblacht na Síne (Taiwan). Cé gur féidir carachtair thraidisiúnta a bheith léite agus a bheith intuigthe go fóill ag go leor daoine ar mhórthír na Síne agus ag pobal na Síne i Mhalaeisia agus Singeapór, go ginearálta, baineann na grúpaí seo úsáid as na carachtair shimplithe. Go hiondúil, baineann na Sínigh ar an gcoigríoch úsáid as carachtair thraidisiúnta.

## Nótaí agus tagairtí
# Unicode

Lógó Unicode
Is córas stórála sonraí agus caighdeán i dtionscal na ríomhaireachta é **Unicode**. Úsáidtear dhá bheart le haghaidh carachtair a stóráil. Tá an córas seo ag teacht i gcomharbacht, nach mór, ar ASCII. Is féidir 65,536 luach éagsúil a stóráil in dhá bheart. Ciallaíonn sé seo gur féidir na carachtair ar fad in aibítrí an domhain a stóráil tríd an gcóras Unicode. Cuireadh an caighdeán i bhfeidhm i dteicneolaíochtaí nua ar nós XML, Java agus córais oibriúcháin nua-aimseartha.

Tugann Unicode sainmhíniú ar dhá mhodh mapála:

* Na hionchódaithe UTF (*Unicode Transformation Format*)
* Na hionchódaithe UCS (*Universal Character Set*)

## Naisc sheachtracha

* Oifigiúil
	+ An Fheadhnacht Unicode
		- Leaganacha Unicode: 3.1, 3.2, 4.0, 4.0.1, 4.1 5.0.0
# Fuaimniú

Próiseas ina n-athraítear an aershreabh os cionn na larainge chun raon fuaimeanna urlabhra a chruthú. Osclaíonn na gialla oiread éigin, déanann an teanga tadhall leis an gcarball ag ionaid éagsúla eile sa bhéal, agus is féidir na liopaí a dhéanamh cruinn nó spréite. Rangaítear fuaimeanna de réir ionad an fhuaimnithe (mar shampla, an chuid den charball mar a ndéanann an teanga tadhall) agus modh an fhuaimnithe (mar shampla, sreabhadh an aeir go saor chun guta a dhéanamh, nó bac a chur leis an aershreabh le consan a dhéanamh).

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Iasacht (focal)

Is focal a tógadh ó theanga amháin agus a tugadh isteach i dteanga eile gan aistriúchán é **iasacht** nó **focal iasachta**.

## Samplaí as Gaeilge

An chuid is mó de na focail iasachta atá sa Ghaeilge is ón mBéarla a tháinig siad. Fuair an Ghaeilge stór mór focal freisin ón Laidin, ón bhFraincis (go mór mór ón Normainnis), agus ón Lochlainnis.

### Laidin go Gaeilge

| Focal Laidine | Focal Gaeilge |
| --- | --- |
| *Africa* | An Afraic |
| *angelus* | aingeal |
| *ancora* | ancaire |
| *benedictum* | beannacht |
| *vicarius* | biocáire |
| *vinum* | fíon |
| *gratum* | gradam |
| *logica* | loighic |
| *meretrix* | meirdreach |
| *honorem* | onóir |
| *brassica* | praiseach |
| *reliquiae* | reilig |
| *sacerdos* | sagart |
| *zōdiacus* | stoidiaca |

### Béarla go Gaeilge

| Focal Béarla | Focal Gaeilge | Brí |
| --- | --- | --- |
| *zoo* | zú | Páirc ina gcoinnítear bailiúchán ainmhithe fiáine |

### Gaeilge go Béarla

Príomhalt: Focail Ghaeilge sa Bhéarla

| Focal Gaeilge | Focal Béarla |
| --- | --- |
| bainsídhe/beansídhe | *banshee* |
| bogach | *bog* |
| bóithrín | *boreen* |
| bróg | *brogues* |
| clábar | *clabber*, *clauber* |
| cailín | *colleen* |
| drom/druim | *drum* (ridge), *drumlin* |
| drisín/drúishin | *drisheen* |
| eiscir | *esker* |
| Fianna | *Fenian* |
| gallóglach | *gallowglass* |
| go leor | *galore* |
| griscín | *griskin* |
| Ó hUallacháin (ainm teaghlach) | *hooligan* |
| caoinim | *keening* |
| leipreachán/leath bhrogán | *leprechaun* |
| Luimneach | *Limerick* |
| loch | *lough* |
| póitín | *poteen* |
| seamróg | *shamrock* |
| sean-bhean bhocht | *shan Van Vocht* |
| síbín | *shebeen* |
| sailéala | *shillelagh* |
| slíghbhín/slíbhín | *sleveen*, *sleiveen* |
| sluagh | *slew* |
| slab | *slob* |
| sluagh-ghairm | *slogan* |
| tuilleadh | *tilly* |
| tur loch | *turlough* |
| uisce beatha | *whiskey* |

## Tagairtí
# Pinyin

Pinyin
|  |
| Cineál | rómhánú, córas rómhánaithe agus caighdeán ISO |
| Teangacha | traslitriú |
| Cruthú | 1957 |

Is éard is **Pinyin** (Sínis: 拼音; Pinyin: pīnyīn) ann ná córas oifigiúil Dhaon-Phoblacht na Síne (DPS) le haghaidh carachtar Sínise a thras-scríobh. Úsáidtear an córas seo freisin i Hong Cong, Macau, bPoblacht na Síne (An Téaváin/PnaS), Malaeisia agus Singeapór le haghaidh na Mandairínise Caighdeánaí a theagaisc.

Úsáidtear é freisin go minic chun ainmneacha agus sloinnte Sínise a litriú i bhfoilseacháin eachtracha agus mar mhodh ionchur chun carachtar Sínis (hansaí, hanzi) a chur isteach i ríomhairí.

Sluán scoile ag iarraidh ar mhic léinn Putonghua (an Mhandairínis Chaighdeánach) a labhairt. Scríobhadh an teachtaireacht cheanna sa Phinyin faoi gach carachtar Sínise. Níl tonmharcanna ar na litreacha mar nach n-úsáidtear go forleathan iad sa chomhthéacs seo.
D'fhorbraigh coiste rialtais sa Dhaon-Phoblacht (DPS) an córas rómhánaithe seo agus foilsíodh é sa bhliain 1958. Ghlac an Eagraíocht Idirnáisiúnta na gCaighdeán le phinyin mar an caighdeán idirnáisiúnta sa bhliain 1982.

Ghlac an Téaváin (PnaS) leis an gcóras rómhánaithe seo mar 'Chaighdeán Náisiúnta' ar 1 Eanáir, 2009.

## Naisc sheachtracha

* Cúrsa Hanyu Pinyin saor in aisce le treoirleabhair fuaime mionsonraithe Curtha i gcartlann 2010-11-08 ar an Wayback Machine
* Treoirthábla maidir le scríbhneoireacht na Sínese sa Phinyin

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoin tSín é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Moirféim

Is éard is **moirféim** ann ná an t-aonad is lú i dteanga a bhfuil aistriúchán séimeantach ag baint leis.

Sampla ón nGaeilge: Tá dhá mhoirféim san fhocal "glanann", "glan" moirféim shaor, agus "-ann" moirféim nasctha.

Sa moirfeolaíocht, tá ceithre shaghas moirféimí ann:

* *Moirféim shaor*: is féidir leis a bheith in a aonar agus ciall séimeantach ann. M.sh.: "múin" sa focail "múinteoir". Freisin, is féidir leo a bheith nasctha le léacsaeim eile.
* *Moirféim nasctha*: ní fhágtar an mhoirféim seo ach amháin nasctha le léacsaeim eile, mar shampla, an "il" in "ildaite". Go hiondúil, is réimíreanna agus iarmhíreanna iad.
* *Moirféim infleicseach*: athraíonn na moirféimeanna seo an tuiseal, uimhir, inscne, agus araile, an fhocail atá i gceist. Mar shampla: an "bh" in "ár bhfuinneog".
* *Moirféim dhíorthach*: Is é an mhoirféim seo an cineál a déhanann focail nua as focail eile. Mar shampla: an "-ach" in "áthasach".

## Féach freisin

* Leicséim
* Portmanta

## Tagairtí
# Teileafón

Is gléas teileachumarsáide é **an guthán** nó **teileafón** nó **fón**, chun fuaim (caint ach go háirithe) a tharchur agus a ghlacadh, go hiondúil idir bheirt, nó níos mó, ag caint le chéile. Tá an gutháni measc na ngléasanna tí is coitianta sa domhan nua-aimseartha. Mar aon le sin, is ceann dos na huirlisí gnó is tábhachtaí ar domhan é.

timpeall na 1940idí
### Sansaíocht

Tagann an focal guthán ón nGréigis τηλέ (i bhfad) agus φωνή (guth), a úsáidtear.

### Stair

Fuair Alexander Graham Bell an phaitinn sa bhliain 1876 chun an ionstraim a fhorbairt. Leag sé síos bunús an teileafóin le glacadóir ionduchtaithe a cheap sé féin chun an fhuaim a chruthú, ceangailte le sreang le tarchuradóir carbóin de chuid Thomas Edison chun comhartha leictreach a chruthú ó fhuaim an ghutha.

Sa bhéalóg d'imbhuail creathanna na fuaime san aer le scannán anuas ar chiseal gráinníní carbóin, agus d'athraigh brú an scannáin friotaíocht an chisil seo chun sruth athraitheach leictreach a chruthú mar chomhartha na fuaime. Nuair a shroich an comhartha srutha seo an cluasán sa ghlacadóir, rith sé trí leictreamaighnéad, agus chrith a réimse athraitheach seo scannán, rud a chruthaigh fuaimthonn, díreach i bpas leis an gcomhartha, agus mar sin díreach i bpas le bunfhuaim an ghutha a labhair isteach sa bhéalóg thosaigh.

Guthán bunúsach ón bhliain 1984.
De réir a chéile tugadh isteach athchraoltóirí (aimplitheoirí, i ndáiríre) chun cur leis an gcomhartha ar an tsreang agus glaonna thar chianfhaid a chur ar fáil.

### Teicneolaíocht inniu

I láthair na huaire, ar cheangail raidió le satailítí agus naisc le micreathonnta, seachas sreanga, a bhíonn córais teileafóin bunaithe den chuid is mó. Teileafóin sho-ghluaiste nó iniompartha is ea iad.

Bunús eile leis na córais nua-aoiseacha is ea na córais ríomhaire chun glaonna a ródú go huathoibríoch. Anois bíonn na hionstraimí teileafóin leictreonach, le heochaircheap in ionad diaile, agus tréithe cliste, bunaithe ar ríomhairí is cuimhní digiteacha, cosúil le liosta uimhreacha na ngnáthghlaonna, glaoch ar ais ar an uimhir is déanaí, ceangal leis an Idirlíon, físteileafóin, is tréithe ilmheáin eile.

## Féach freisin

* Fón póca
* Fón cliste

## Tagairtí