Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 15ú haois

## Forbhreathnú

## Tarluithe

## Daoine Suntasacha

* Criostóir Colambas - taiscéalaí Iodálach

## Deichniúra agus blianta

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **1390í** | 1390 | 1391 | 1392 | 1393 | 1394 | 1395 | 1396 | 1397 | 1398 | 1399 |
| **1400í** | 1400 | 1401 | 1402 | 1403 | 1404 | 1405 | 1406 | 1407 | 1408 | 1409 |
| **1410í** | 1410 | 1411 | 1412 | 1413 | 1414 | 1415 | 1416 | 1417 | 1418 | 1419 |
| **1420í** | 1420 | 1421 | 1422 | 1423 | 1424 | 1425 | 1426 | 1427 | 1428 | 1429 |
| **1430í** | 1430 | 1431 | 1432 | 1433 | 1434 | 1435 | 1436 | 1437 | 1438 | 1439 |
| **1440í** | 1440 | 1441 | 1442 | 1443 | 1444 | 1445 | 1446 | 1447 | 1448 | 1449 |
| **1450í** | 1450 | 1451 | 1452 | 1453 | 1454 | 1455 | 1456 | 1457 | 1458 | 1459 |
| **1460í** | 1460 | 1461 | 1462 | 1463 | 1464 | 1465 | 1466 | 1467 | 1468 | 1469 |
| **1470í** | 1470 | 1471 | 1472 | 1473 | 1474 | 1475 | 1476 | 1477 | 1478 | 1479 |
| **1480í** | 1480 | 1481 | 1482 | 1483 | 1484 | 1485 | 1486 | 1487 | 1488 | 1489 |
| **1490í** | 1490 | 1491 | 1492 | 1493 | 1494 | 1495 | 1496 | 1497 | 1498 | 1499 |
| **1500í** | 1500 | 1501 | 1502 | 1503 | 1504 | 1505 | 1506 | 1507 | 1508 | 1509 |

## Tagairtí
# Cogadh na Sé Lá

Cogadh na Sé Lá| coinbhleacht Arab-Iosraelach |
| --- |
|   |
| Cineál | cogadh |
| Dáta | 5 –  10 Meitheamh 1967 |
| Áit | an Meánoirthear |
| Rannpháirtithe | Iosrael, an Éigipt, an tSiria, an Iordáin, an Iaráic agus an Liobáin |
| Meáin |
|     |
| Cronologia |
| ← Géarchéim Shuais War of Attrition (en)  → |

Cogadh na Sé Lá i Sinai
Cuireadh tús le Cogadh na Sé Lá ar an 5 Meitheamh 1967 nuair a rinne Iosrael ionsaí ar an Éigipt.

Tháinig deireadh le Cogadh na Sé Lá ar an 10 Meitheamh 1967 nuair a ghlac Fórsaí Cosanta Iosrael (Israel Defense Forces) seilbh ar Oirthear Iarúsailéim.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoin Éigipt é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# An Banc Domhanda

An Banc Domhanda|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
|  |
|   |
|

---

 |
| Mana | Working for a World Free of Poverty  |
| Sonraí |
| Giorrúchán | WB, BM, BM, BM agus BM  |
| Cineál | international financial institution (en)  development bank (en)   |
| Teanga oifigiúil | Béarla, an Araibis, an Fhraincis agus an Spáinnis  |
| Stair |
| Dáta a bunaíodh | 27 Nollaig 1945 |
| Gníomhaíocht |
| Ball de | Confederation of Open Access Repositories (en)  DataCite – International Data Citation Initiative e.V.  |
| Rialachas corparáideach |
|  |
|  |
| Ceanncheathrú

 | * H Street, 1818
* World Bank Headquarters, SAM
 |
|  |
| Uachtaránacht | Ajaypal Singh Banga (2023–)  |
| Stiúrthóir/bainisteoir | Kristalina Georgieva (2017–2019)  |
| Fochomhlacht | Leathnaighan Banc Idirnáisiúnta Athfhoirgníochta agus Forbartha Comhlachas Forbartha Idirnáisiúnta  |
| Codanna | an Banc Idirnáisiúnta Athfhoirgníochta agus Forbartha Comhlachas Forbartha Idirnáisiúnta  |
| Cuid de | Córas Bretton Woods  |
|

---

 |
| Suíomh gréasáin | worldbank.org  |
|

---

  |

Bunaíodh **an Banc Domhanda** sa bhliain 1944 chun cabhrú le forbairt eacnamúil trí iasachtaí a sholáthar do thíortha.

Tá Pascale Donohoe ina Stiúrthóir Bainistíochta agus Príomhoifigeach Eolais sa Bhanc Domhanda, an dara post is sinsearaí atá ann.

## Féach freisin

* An Banc Idirnáisiúnta Athfhoirgníochta agus Forbartha
* Ciste Airgeadaíochta Idirnáisiúnta

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Teocht

Teocht|  |
| Cineál | state function (en)   |
| Siombail | T agus Θ  |

Is furasta a mheas go mbíonn réada áirithe níos teo, **teocht** níos mó acu, ná réada eile. Chun an teocht a thomhas go hoibiachtúil, áfach, is gá scála teochta a shocrú agus gléas a dhearadh chun í a thomhas go cruinn.

Scála coitianta amháin is ea scála Celsius. Bíonn tomhas teochta bunaithe ar an bhfíoras go n-athraítear airíonna áirithe reada, a thoisí mar shampla, nuair a athraitear a theocht. Aon airi ar féidir é a úsáid mar seo, tugtar airí teirmiméadrach air.

Ní athraíonn toisí gach ábhair an oiread céanna de réir athrú teochta, agus mar sin ní hionann go cruinn na scálaí teochta a bhunaítear ar ábhair éagsúla.

## Féach freisin

* Teas
* Scála teochta Celsius ( °C))
* Córas Idirnáisiúnta na nAonad (SI)
* Ceilvin (K)
* Fahrenheit (°F))
* Dearbhnialas
* Teocht drúchtphointe

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |
# Dealbh na Saoirse

Dealbh na Saoirse|   |
| Cineál | cuid de Shuíomh Oidhreachta Domhanda UNESCO, díol spéise do thurasóirí, túr féachana, dealbh agus colossal statue (en)  |
| Cruthaitheoir | Frédéric Auguste Bartholdi (dealbhóir); córas struchtúrtha: Gustave Eiffel; seastán: Richard Morris Hunt  |
| Dáta a bunaíodh | 1886 |
| Coimisiúnta ag | Édouard René Lefèbvre de Laboulaye |
| Modh déantóireachta | riopúise |
| Seánra | dealbhóireacht fháthchiallach, dealbh cuimhneacháin, ealaín phoiblí agus colossal statue (en)  |
| Gluaiseacht | nuachlasaiceachas |
| Déanta as | órdhuille cruach (córas struchtúrtha) copar (plátáil) eibhear (seastán) coincréit (seastán)  |
| Méid | seastán: 47 () m dealbh: 46 () m |
| Úinéir | National Park Service (1937–)  |
|  |
|  |
| Liostaithe sa National Register of Historic Places |
| Am | 14 Meán Fómhair 2017 |
| Aitheantóir | 100000829 |
| Suíomh Oidhreachta Domhanda   |
| Cineál |   → An Eoraip-Meiriceá Thuaidh |
| Am | 1984 (8ú Seisiún) |
| New York State Register of Historic Places listed place (en)  |
| Am | 23 Meitheamh 1980 |
| New York City Landmark |
| Am | 14 Meán Fómhair 1976 |
| Aitheantóir | 0931 |
| National Register of Historic Places contributing property (en)  |
| Am | 15 Deireadh Fómhair 1966 |
| Historic Civil Engineering Landmark (en)  |
| Aitheantóir | statue-of-liberty |
|  |
|  |
| Suíomh |
| Bailiúchán |  |
|  |
|  | *Liberty Statue renovation (en)*   |
| Stair |
| Dáta na bliana | **Ócáid shuntasach** |
|  |
| Meitheamh 1885  | iompar |
| 28 Deireadh Fómhair 1886  | tionscnamh  |
|  |
| Suíomh gréasáin oifigiúil | nps.gov…  |

Is dealbh mhór i Nua-Eabhrac í **Dealbh na Saoirse** (Fraincis: *Statue de la Liberté*), nó *La Liberté éclairant le monde* ("Saoirse ag soilsiú an domhain") mar a thugtar go hoifigiúil uirthi. Séadchomhartha bronnta ag muintir na Fraince ar mhuintir na Stát Aontaithe ar an 28 Deireadh Fómhair 1886 atá ann, chun chomóradh a dhéanamh ar chéad bliain ó shíniú Fhorógra Saoirse Mheiriceá. Tá dáta an lae seo scríofa ar lámh clé na deilbhe - JULY IV MDCCLXXVI. Seasann an dealbh don dea-chairdeas a bunaíodh idir an dá thír le linn Réabhlóid Mheiriceá.

Deirtear go gcuireann an dealbh fáilte roimh chuairteoirí, inimircigh, agus Mheiriceánaigh ag filleadh abhaile ar a dtír dúchais.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoin ealaín é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoi Mheiriceá é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Meáchan

Meáchan| Aonad SI | niútan agus kilogram metre per square second (en)   |
| Foirmle |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_0  |

meáchain
An fórsa (W) a fheidhmíonn domhantarraingt ar mhais ar bith, nó an mhais (M) méadaithe faoin luasghéarú de bharr domhantarraingthe (g = 9.81 m s-2): W = Mg. Tomhaistear an meáchan i niútain (N), a ainmnítear as Isaac Newton.

Laghdaíonn an meáchan le hairde os cionn dromchla an Domhain, de bhrí go laghdaíonn g.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoin bhfisic é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Siomptóim éirí as

Andrew Litten. 2016.
Baineann **Siomptóim éirí as** (nó **Drug Withdrawal)** do dhuine andúileach nuair nach mbíonn an t-ábhar a bhfuil sé tugtha dó ar fáil aige.

Ina measc bíonn masmas, urlacan, crampaí goile, imní, ruaigeanna anbhá, pamparnaí, tinnis cinn, mearaí, allas, creathanna, fiú trithí.

Chun na siomptóim seo a sheachaint, úsáidtear drugaí nach bhfuil chomh láidir leis na drugaí a bhfuil sé tugtha dóibh, le riachtanais na colainne a shásamh. De réir a chéile laghdaítear dáileog na ndrugaí seo, agus faoi dheireadh, tarraingítear siar go hiomlán iad.

Chun go n-éireoidh leis an bpróiseas seo, ní mór go mbeidh an t-andúileach toilteanach spreagtha tacaithe, agus go leanfaidh sé leis go buan.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoin chógaiseolaíocht é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Córas Imsruthaithe

Córas Imsruthaithe|  |
| Aitheantóirí |
| MeSH | D002319 |
| FMA | 7161 : il-aiseach – ordlathach |
| Acmhainní seachtracha |
| EB Online | science/circulatory-system, science/circulation-anatomy-and-physiology agus science/blood-vascular-system |
| Téarmaíocht anatamaíoch |

Is é atá sa **chóras imshruthaithe** nó **cardashoithíoch** ná córas inmheánach iompair a úsáideann daoine beo chun cothaithigh, meitibilítí, ocsaigin, dé-ocsaíd charbóin, hormóin agus substaintí eile a bhogadh laistigh dá gcorp. Faightear é i veirteabraigh agus i bhformhór na n-inveirteabrach, cé go bhfuil éagsúlachtaí móra ag baint lena struchtúr agus lena fheidhm ag brath ar an gcineál ainmhí nó **cardashoithíoch a** úsáideann neacha beo chun cothaithigh, meitibilítí, ocsaigin, dé-ocsaíd charbóin, hormóin agus substaintí eile a bhogadh laistigh dá gcorp. Tá sé ann i veirteabraigh agus i bhformhór na n-inveirteabrach, cé go bhfuil éagsúlachtaí móra ag baint lena struchtúr agus lena fheidhm ag brath ar an gcineál ainmhí.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol anatamaíochta é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Hearóin

Hearóin|  |
|  |
| Sonraí cliniciúla |
| Grúpa cógaseolaíochta | Harry (en)  |
| Cód ATC | N07BC06 |
| Sonraí ceimiceacha agus fisiceacha |
| Foirmle | C21H23NO5 |
| Mais mhóilíneach | 369.158 Da |
| Leáphointe | 170 °C |
| Aitheantóirí |
| Uimhir CAS | 561-27-3 |
| PubChem (SID) | 5462328 |
| IUPHAR/BPS | 9082 |
| DrugBank | DB01452 |
| ChemSpider | 4575379 |
| UNII | 70D95007SX |
| KEGG | D07286 |
| ChEBI | 27808 |
| ChEMBL | CHEMBL459324 |
| ECHA | 100.008.380 |

Démhoirfín, díorthach moirfín a saothraíodh ar dtús i 1896. Ceapadh ag an am gur thámhshuanach neamhandúile é. A mhalairt ar fad ab fhíor, rud a fuarthas amach go luath. Úsáidtear é chun faoiseamh a thabhairt do dhaoine le han-phian i gcúram foirceanta. Ach tá cosc ar a úsáid i gcuid mhaith tíortha, na Stáit Aontaithe ina measc. Baintear mí-úsáid as go forleathan.

Is druga an-andúileach é hearóin. Forbraíonn an corp acmhainn ar an druga tar éis é a úsáid go rialta, agus faightear amach go tapa go dteastaítear dáileoga níos airde nó níos minice chun na héifeachtaí inmhianaithe a fháil.

De réir mar a mhéadaíonn acmhainn ar an druga, agus nuair a úsáideann duine méid níos mó hearóine, d’fhéadfadh go ndéanfadh sé faillí i gcodanna eile dá shaol, mar shampla a shláinte nó a phost.

## Féach freisin

* Mí-úsáid substaintí
* Ópóideach agus codlaidíneach

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Percy Williams Bridgman

Percy Williams Bridgman|   |
| Beathaisnéis |
| Breith | 21 Aibreán 1882 Cambridge, Massachusetts  |
| Bás | 20 Lúnasa 1961 79 bliana d'aois Randolph, New Hampshire  |
| Siocair bháis | Féinmharú |
| Áit adhlactha | Bridgman Cemetery (en)    |
|  |
|  |
|  |
|  |
| Faisnéis phearsanta |
| Reiligiún | Aindiachas |
| Scoil a d'fhreastail sé/sí | Ollscoil Harvard   Ardscoil Newton North   |
| Comhairleoir dochtúireachta | Wallace Clement Sabine |
| Gníomhaíocht |
| Réimse oibre | Fisic |
| Gairm | fisiceoir, múinteoir ollscoile  |
| Fostóir | Ollscoil Harvard   |
| Ball de | An Cumann Ríoga (1949–) Cumann Meiriceánach na Fealsúnachta (1916–) Cumann Meiriceánach um Chur Chun Cinn na hEolaíochta  Acadamh Ealaíona agus Eolaíochtaí Mheiriceá  Acadamh Náisiúnta na nEolaíochtaí  Cumann Fisice Mheiriceá   |
| Spéis aige/aici i | Fisic |
| Mac/iníon léinn | Robert Oppenheimer |
| Teangacha | Béarla |
| Saothar |
| Mac léinn dochtúireachta | Edwin C. Kemble agus John C. Slater |
| Teaghlach |
| Céile | Olive Ware   |
| **Gradam a fuarthas (1951)  Bingham Medal (en)
* (2 Nollaig 1950)  doctor honoris causa from the University of Paris (en)
* (1950)  Léacht Bakerian
* (12 Bealtaine 1949)  Ball Eachtrach den Chumann Ríoga
* (1946)  Duais Nobel na Fisice
* (1933)  Comstock Prize in Physics (en)
* (1932)  Bonn Elliott Cresson
* (1931)  Josiah Willard Gibbs Lectureship (en)
* (1929)  Léacht Guthrie
* (1917)  Duais Rumford
* Royal Society Bakerian Medal (en)
 |
| Ainmnithe do* (1946) Duais Nobel na Fisice
* (1945) Duais Nobel na Fisice
* (1943) Duais Nobel na Fisice
* (1942) Duais Nobel na Fisice
* (1941) Duais Nobel na Fisice
* (1940) Duais Nobel na Fisice
* (1939) Duais Nobel na Fisice
* (1936) Duais Nobel na Fisice
* (1934) Duais Nobel na Fisice
* (1933) Duais Nobel na Fisice
* (1930) Duais Nobel na Ceimice
* (1929) Duais Nobel na Fisice
* (1928) Duais Nobel na Fisice
* (1924) Duais Nobel na Fisice
* (1919) Duais Nobel na Fisice
 |
|

---

 |
|

---

    |

Fisiceoir a rugadh i gCambridge, Massachusetts ab ea **Percy Williams Bridgman** (1882-1961).

Rinne sé taighde suntasach ar chórais ardbhrú, teirmidinimic, agus airíonna ábhar faoi ardbhrú.

Mar shampla, tháirg sé foirm nua fosfair faoi ardbhrú, agus thaispeáin gur mhéadaigh slaodacht leachtanna faoi ardbhrú. Bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice sa bhliain 1946 as sin.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoi Mheiriceá é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Bóthar an tSíoda

Bóthar an tSíoda
Bealach (bealaí, le fírinne) ársa trádála ó oirthear na Síne go lár na hÁise is an Eoraip. Ón 2ú céad AD chuaigh an bealach is fearr eolas air ó chathair Xi'an thar cheann iartharach an Bhalla Mhóir, ag trasnú soir gaineamhlach iarthar na Síne roimh dhul trí cathair Kashi is thar teorainn (an lae inniu) isteach sa Chirgeastáin agus tríd an Táidsíceastáin, an Úisbéiceastáin, an Afganastáin, an Tuircméanastáin, an Iaráin (ainmneacha nárbh ann dóibh ag an am, ar ndóigh) is trí chathair Hamadān i dtreo Bhagdad, as sin chuig cósta thoir na Meánmhara, nó Iostanbúl i mblianta déanacha an Bhóthair. Mar mhalairt ar shíoda fuair an tSín fíonchaora, cadás, castáin inite, alfalfa is pomagrainítí. Scaip teicneolaíochtaí na Síneach i bpórú leamhan síoda, bruithniú iarainn, déanamh páipéir is uisciú soir don Eoraip ar feadh an Bhóthair. Thug an Bóthar an Búdachas don tSín. Bhí tionchar suntasach ag trádáil an tsíoda ar gheilleagar impireacht na Róimhe, mar dhéantaí íocaíocht le miotail luachmhara. Meastar go raibh cúlchiste óir na Síne níos mó faoi 10 AD ná Eoraip na Meánaoise. Is dócha gur chuir Bóthar an tSíoda le titim na Róimhe.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |