Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Uaireadóir

Uaireadóir
Is gléas beag a chaitear ar chorp daoine a insíonn an t-am dóibh é **uaireadóir**. De ghnáth, caitear ar chaol na láimhe, go formhór ar an gciotóg, é, cé gur nós é le daoine uaireadóir a chaitheamh ar an ndeasóg freisin.

Bíonn aghaidh ar an uaireadóir agus is ansin a insítear an t-am. Déantar le ábhair éagsúla comhpháirteanna na huaireadóirí amhail ór, airgead, leathar, diamaint agus seoda eile.

Tá cáil mhór ar an Eilvéis mar thír ina dhéantar uaireadóirí den scoth. Tá uaireadóirí agus cloig á ndéanamh acu leis na céadta.

## Tagairtí
# Argón

Argón|   |
| Substaint cheimiceach | dúil cheimiceach, gás agus atmophile element (en)  |
| Argón sa tábla peiriadach |
| Siombail cheimiceach | Ar |
| Uimhir adamhach | 18 |
| Mais adamhach | 39.95 |
| Cumraíocht leictreon | 1s² 2s² 2p⁶ 3s² 3p⁶ agus [Ne] 3s² 3p⁶ |
| Peiriad, Grúpa | peiread 3 triathgháis |
| Airíonna fisiceacha |
| Dlús | kg/m⁻³ |
| Leáphointe | −189.34 |
| Fiuchphointe | −185.85 |
| Stair |
| Aimsitheoir | William Ramsay agus An Tiarna Rayleigh |
| Fionnachtain | 1894 |
| Eapainm | leisciúlacht |
|  |

Is é an t-**argón** dúil cheimiceach uimhir a 18, agus is é an tsiombail cheimiceach atá aige ná **Ar**. Is triathghás é, agus é i bhfad níos coitianta sa dúlra ná na triathgháis eile, nó is é an céatadán atá aige ná 0.934 % den atmaisféar (de réir na toirte, níos mó ná a haon faoin gcéad de réir an mheáchain). Mar is dual do na triathgháis, tá ochtréad iomlán de leictreoin ar an sceall is faide amuigh aige, rud a chiallaíonn nach bhfuil gá aige le himoibriú a dhéanamh ná naisc a cheangal leis na dúile eile. Is féidir dul i dtuilleamaí an fhluairín le comhdhúile argóin a chruthú, ach bíonn na comhdhúile seo an-éagobhsaí. Tugann áirimh theoriciúla le fios gur chóir go mbeadh comhdhúile áirithe ag an argón a bheadh cobhsaí, fiú le gnáth-theocht an tseomra, ach níor éirigh le haon cheimiceoir na comhdhúile teoiriciúla seo a shintéisiú. Úsáidtear teocht tríphointe an argóin (83.8058 K) mar chaighdeán ar scála idirnáisiúnta na teochta ón mbliain 1990 i leith.

Tá trí iseatóp cobhsaí ag an argón, mar atá, 40Ar (99.604 % d'argón an dúlra), 38Ar (0.063 %), agus 36Ar (0.334 %). Is toradh do bheite-mheath radaighníomhach an iseatóip úd 40K den photaisiam é an t-iseatóp is coitianta de chuid an argóin.

Baintear úsáid as argón i bhfoirm leachta i gcrió-mháinliacht - is é sin, cuisnítear na cealla ailse le hargón fuar. Is é an t-argón an triathghás is coitianta agus an ceann is saoire, nó faightear mar sheachthoradh é nuair a bhítear ag scaradh na nítrigine agus na hocsaigine le chéile. Mar sin, is é an triathghás is mó a úsáidtear, fiú le freastal ar riachtanaisí a mbeadh triathghás éigin eile ní b'fhóirsteanaí dóibh.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoin substaint cheimiceach é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Tine ghealáin

Soilse eiteallacha a fheictear uaireanta istoíche in áiteanna riascacha is ea **tine ghealáin**. Tuigtear gur dó spontáineach an gháis riascaigh (meatán), a tháirgtear ó fhásra atá ag meath, a bhíonn i gceist. Tugtar *Seán na Gealaí*, *Liam na Sopóige*, *Liam na Sop*, agus *ignis fatuus* ar an bhfeiniméan freisin.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Caravaggio

Caravaggio|   |
| Ainm sa teanga dhúchais | (it) Michelangelo Merisi da Caravaggio  |
| Beathaisnéis |
| Breith | (it) Michelangelo Merisi  29 Meán Fómhair 1571 (Féilire Ghréagóra) Milano (Impireacht na Spáinne) |
| Bás | 18 Iúil 1610 38 bliana d'aois Porto Ercole (Ríocht Napoli) |
| Áit adhlactha | Porto Ercole   |
|  |
|  |
|  |
|  |
| Faisnéis phearsanta |
| Grúpa eitneach | Iodálaigh |
| Reiligiún | Caitliceachas |
| Gníomhaíocht |
| Réimse oibre | Péintéireacht |
| Suíomh oibre  | An Róimh  Genova  Messina  Milano  Palermo  Sioracús  Napoli  Vaileite  Zagarolo  Paliano   |
| Gairm | péintéir  |
| Seánra | Péintéireacht seánra, péintéireacht reiligiúnda agus ábhar neamhbheo |
| Gluaiseacht | Barócach agus Frith-Reifeirméisean |
| Catalogue raisonné | Caravaggio Studies (en)  The complete paintings of Caravaggio (en)  (1967)  |
| Mac/iníon léinn de chuid | Simone Peterzano |
| Teangacha | An Iodáilis |
| Pátrún | Francesco Maria del Monte (en)    |
| Saothar |
| **Saothar suntasach The Lute Player (en)
* (1590í) Boy Peeling Fruit (en)
* (1594) The Fortune Teller (en)
* (1595) Self-Portrait as Bacchus (en)
* (1590í) Boy Bitten by a Lizard (en)
* (1597) Medusa (en)
* (1598) Bacchus (en)
* (1599) Judith Beheading Holofernes (en)
* (16 haois) Basket of Fruit (en)
* (1600í) Amor Vincit Omnia (en)
* (1601) Supper at Emmaus (en)
* (1602) Young Saint John the Baptist with ram (en)
* (1607) The Seven Works of Mercy (en)
* (17 haois) Annunciation (en)
 |
| Teaghlach |
| Céile | luach ar iarraidh   |
| Páirtí | Maddalena Antognetti   |
| Athair | Fermo Merixio  agus Lucia Aratori |
| **Gradam a fuarthas Sovereign Military Order of Malta (en)
 |
|  **Síniú**  |
|

---

 |
|

---

  |

Ealaíontóir Iodálach ab ea **Michelangelo Merisi (Michele Angelo Merigi** nó **Amerighi) da Caravaggio** (29 Meán Fómhair 1571 – 18 Iúil 1610), a bhí gníomhach sa Róimh, Napoli, Málta agus sa tSicil idir 1592-1595 agus 1610.

### Saothar

Chuir Caravaggio go mór leis an phéintéireacht le linn am Ré Bharócach.

Tá pictiúr clúiteach dá chuid, Gabháil Chríost, i nGailearaí Náisiúnta na hÉireann i mBailte Átha Cliath. Tháinig saineolaí - Sergio Benedetti - ar an phictiúr de thaisme sa bhliain 1990,agus é i lochta tí de chuid Ord na nÍosánach i mBaile Átha Cliath. Bhí dearmad déanta ag an ord agus ag gach aon duine eile de. Tá an pictiúr ar taispeáint anois sa dánlann agus luach thar luach air.

Gabháil Chríost, le Michelangelo Merisi da Caravaggio c. 1602
### Tionchar

Ba phéintéir réabhlóideach é Caravaggio le meon lasánta agus a obair a chuaigh i bhfeidhm go hollmhór ar ghlúin iomlán ealaíontóirí.

Bhí sé aitheanta mar mháistir críochnúil de *chiaroscuro*, a chiallaíonn “éadrom-dorcha” go liteartha in Iodáilis. Tagraíonn an téarma den chothromaíocht de thuineacha éadroma agus dorcha i saothar agus go háirithe i gcás cumas an ealaíontóra chun scáthanna a láimhseáil.

Bhí tionchar nach beag ag Caravaggio ar dhearcadh aeistéitiúil na hEaglaise Frith-Reifirméisean leis, go háirithe le pictiúir chlúiteacha ar nós Iompú Naomh Pól agus an Suipéar ag Eamáús.

## Féach freisin

* Barócach (ealaín)
* *Chiaroscuro*
* Gabháil Chríost

## Tagairtí
# Bás

Bás|  |
|   |
| Cineál | tarlú  |
| Pataigineas |
| Cúis | cúis bháis, dúnbhású agus féinmharú  |
| Éifeacht | marbh  |
| Aicmiú |
| CIAP | A96  |
| Acmhainní seachtracha |
| Enciclopèdia Catalana | 0124886  |
| Patient UK | Death-(Recognition-and-Certification)  |
| MeSH | D003643  |

*An Bás ag saothrú a chuid bláthanna*, in *Kuoleman puutarha*, Hugo Simberg (1906)
Is siombail choitianta den bhás cloigeann duine.
Corp duine ar lobhadh in Iarthar na hAstráile, 1905.
**Bás** a thugtar ar an riocht atá ar neach éigin nuair a bhíonn deireadh le gach gníomhaíocht cheallach atá riachtanach don bheatha, buille an chroí is an riospráid, agus nach féidir na córais sin is an duine a athbheochan.

## Dlí

Níl sainmhíniú beacht buan ar an mbás, agus tagann an dlí, an mhíochaine is infhaighteacht gartharrthála is meaisíní áirithe san áireamh. Feictear an éiginnteacht seo go soiléir i gcás duine atá ar mheaisín tacaíochta beatha ar feadh i bhfad gan aon athrú chun feabhais.

I dtíortha áirithe sainmhíníonn an dlí gurb ionann bás is bás na hinchinne.

## Cúiseanna

Sna tíortha forbartha, is iad galair chorónacha croí agus ailse na cúiseanna is coitianta le bás daoine. Ach i dtíortha bochta atá i mbéal forbartha, is ionfhabhtuithe (maláire, eitinn, SEIF) na cúiseanna is coitianta.

Bíonn garghaol idir rátaí báis i dtír ar bith agus bochtanas, dífhostaíocht, tithíocht, oideachas is caighdeán an chóras sláinte.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Hibrid

Toradh ar thrasphórú dhá chineál éagsúla plandaí nó ainmhithe chun airíonna an dá chineál a chomhchuingriú. Baintear feidhm as hibridiú sa talmhaíocht chun barraphlandaí níos fearr, mar arbhar, a tháirgeadh. Go minic, fásann an t-orgánach hibrideach, planda nó ainmhí, i bhfad níos bríomhaire ná an bunorgánach, agus tugtar fuinneamh hibrideach air seo. Ní bhíonn gnéithe hibrideacha leath chomh hiontaofa le gnéithe a chumtar le hinnealtóireacht ghéiniteach chun airíonna a sheoladh ar aghaidh dá sliocht. Baintear feidhm as an téarma ‘hibrideach’ chun cur síos ar rud de bhunús nó comhdhéanamh measctha. Mar shampla, tugtar feithicil hibrideach ar fheithicil ina bhfuil inneall dócháin inmheánaigh chomh maith le mótar leictreach chun tiomána.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Clocha lómhara

| Clocha lómhara |
| --- |
|  |
| Aicmiú |
| Catagóir | Mianra |
| Airíonna |

Clocha nó miotail luachmhara nó leathluachmhara a mbíonn tóir orthu as a dteirce, a n-áilleacht is a mbuaine. De ghnáth roinntear iad agus cuirtear snas orthu mar sheoda. Is ar na clocha crua trédhearcacha diamaint, rúibín, smaragaid is saifír a chuirtear luach thar aon cheann eile.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol a bhaineann le mianra é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Bryozoa

Bryozoa |   |
| Tréimhse ama |
| an Tréimhse Ordaivíseach  —
  |
| Tacsanomaíocht |
|  |
| For-ríocht | Holozoa |
| Ríocht | Animalia |
| Fíleam | **Bryozoa**  Ehrenberg, 1831 |
|  |
|  |

Brainse ainmhithe beaga uisciúla a chruthaíonn coilíneachtaí de ghnáth, suas le milliún ainmhí i gcoilíneacht. Bíonn struchtúr cosúil le hadharcán mar chóras ite gar don bhéal. Déanann an choilíneacht creatlach chailcreach, chneasach nó ghlóthach. Suas le 4,000 speiceas beo, muirí, ceangailte le foshraith chrua nó feamainn den chuid is mó, le dríodair bhoga go hannamh. Faightear cuid bheag díobh in uisce úr. An-fhlúirseach mar iontaisí.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Móilín dé-adamhach

Íomha líonadh spáis den mhóilín dé-adamhach dénítrigin N 2
Is móilíní iad **móilíní dé-adamhacha** nach bhfuil iontu ach dhá adamh, den dúil cheimiceach chéanna nó éagsúil. Is de bhunadh na Gréige an réimír *dé-*, rud a chiallaíonn "dhá". Má tá dhá adamh den dúil chéanna i móilín dé-adamhach, mar shampla hidrigin (H 2 ) nó ocsaigin (O 2 ), deirtear go bhfuil sé homanúicléach. Seachas sin, má tá dhá adamh difriúil i móilín dé-adamhach, mar aonocsaíde carbóin (CO) nó ocsaíd nítreach (NO), deirtear go bhfuil an móilín heitreanúicléach. Tá an nasc i móilín homanúicléach dé-adamhach neamhpholach .

 Tábla peiriadach a thaispeánann na dúile atá ann mar mhóilíní homanúicléacha dé-adamhacha faoi ghnáthchoinníollacha saotharlainne.
## Tagairtí
# Ciainíd sóidiam

Ciainíd sóidiam|   |
| Substaint cheimiceach | aicme eintiteas ceimiceach |
| Mais mhóilíneach | 48.993 Da |
| Ról | enzyme inhibitor (en)  agus nimh |
| Struchtúr ceimiceach |
| Foirmle cheimiceach | CNNa |
|  |
| SMILES canónta |  Model 2D [C-]#N.[Na+] |
| InChI | Model 3D |
| Airí |
| Dlús | 1.6 g/cm³ (a 20 °C)  |
| Tuaslagthacht | 58 g/100 g (uisce, 25 °C)  |
| Pointe leáite | 564 °C  |
| Fiuchphointe | 1,496 °C (a 760 Torr)  |
| Galbhrú | 0 mmHg (a 20 °C)  |
| Guais |
| Meánteorainn nochta ualaithe ama | 5 mg/m³ (8 h, Stáit Aontaithe Mheiriceá)  |
| Uasteorainn nochta | 5 mg/m³ (luach ar iarraidh)  |
| Láithreach contúirteach don bheatha nó sláinte | 25 mg/m³ |
| NFPA 704: Standard System for the Identification of the Hazards of Materials for Emergency Response ()  |

Is comhdhúil nimhiúil í **ciainíd sóidiam** leis an bhfoirmle NaCN. Is solad bán, intuaslagtha in uisce é. Tá finíocht ard ag ciainíd le miotail, rud a fhágann go bhfuil tocsaineacht ard ag an salann seo. Baineann a príomhfheidhm, i mianadóireacht óir, leas as a imoibríocht ard i dtreo miotail. Is bun measartha láidir é. Nuair a dhéantar é a chóireáil le haigéad, foirmíonn sé gás tocsaineach ciainíd hidrigine :

NaCN + H 2 SO 4 → HCN + NaHSO 4
## Táirgeadh agus a airíonna ceimiceacha

## Tagairtí
# Víoróid

Víoróid| *Viroids*  |
| --- |
|   |
|  |
| Tacsanomaíocht |
|  |
| Luach anaithnid | Viroids   |
|  |
|  |

Blúire d'aigéad núicléasach ionfhabhtaíoch atá cosúil le víreas. De réir cineáil, bíonn lúb bheag RNA ann gan aon chumhdach próitéine (caipsid). Oibreán mar seo a chuireann tús le cuid mhaith galair phlandaí, cranda leannlusa mar shampla.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Spriúchadh

Teilgean adamh amach as dromchla miotail de bharr a thurrainge le hiain. Is féidir an próiseas a úsáid chun dromchla ultraghlan a tháirgeadh, nó mar fhoinse adamh i ndeascadh folúsach scannán fíorthanaí, mar shampla in ullmhú samplaí i gcomhair leictreonmhicreascópacht scanta. I spriúchadh maighnéatróin, baintear feidhm as réimsí maighnéadacha chun cur le plasma ag an spriocábhar, áit a ndeasctar ansin é mar scannán tanaí.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Féilire Ghréagóra

Féilire Ghréagóra|  |
|  |
|

|  |
| --- |
|  |
|  |

 |
|

|  |
| --- |
|  |

 |
| Cineál | arithmetic calendar (en)  féilire na gréine interval scale (en)   |
| Ainmnithe in ómós | Pápa Gréagóir XIII  |
| Bailíocht | 15 Deireadh Fómhair 1582 -  |
| ← féilire Iúil ←  féilire Tenpō
→ |
| Eile |
|  |
| **Month of the Gregorian calendar (en)**  |  |
| **Day of the Gregorian Calendar (en)**  |  |
|  |
| Codanna |
| **Gregorian dominical cycle (en)láproleptic Gregorian calendar (en)1675seachtainmíbliain féilire2025**  |
|  |

An Pápa Gréagóir XIII
Féilire na gréine is ea an **féilire Ghréagóra**, a chuir an Pápa Gréagóir XIII ar bun sa bhliain 1582. Tá sé in úsáid ar fud an domhain, nach mór.

## Stair

Bhí an bhliain 11 nóiméad níos faide ná an bhliain thrópaiceach de réir seanfhéilire Iúil. Faoin 15ú céad bhí 21 Márta, cónocht an fhéilire, ag titim 10 lá níos déanaí ná fíorchónocht an earraigh. Ba ghá 10 lá a bhaint den bhliain, agus léimeadh ó 4 Meán Fómhair go dtí 15 Meán Fómhair chun féilire nua Ghréagóra a thabhairt isteach agus an féilire is na séasúir a chur i gcomhfhreagairt dá chéile.

D’úsáid daoine an féilire seo den chéad uair i 1582 ach ní raibh gach tír (Sasana san áireamh) sásta é a úsáid. Ach chuir na difríochtaí mearbhall ar dhaoine. Faoi dheireadh, shocraigh formhór na dtíortha an féilire Ghréagóra a úsáid.

Cinneadh go ndéanfaí leasú eile ar an bhféilire chun nach n-éireodh an earráid chéanna arís: nach bliain bhisigh a bheadh i mbliain an chéid múna mbeadh sí inroinnte ar 400.

Mar sin, ba bhlianta bisigh 1600 is 2000, ach níor bhlianta bisigh 1700, 1800 ná 1900, agus ní bliain bhisigh a bheidh i 2100. Nuair a ríomhtar meánfhad na bliana thar 400 bliain, is é 365.2425 lá a fhaightear, luach atá an-ghar don fhíorluach, 365.2422 lá.

## In Éirinn

Christopher Clavius (1538–1612)
Ós rud é gurb é an Pápa a thug an féilire nua isteach, ghlac na tíortha Caitliceacha go fonnmhar leis, ach níor ghlac an Bhreatain ná na coilíneachtaí Meiriceánacha leis go dtí 1752, agus bhí gá le leasú 11 lá nuair a rinne siadsan an t-athrú. Sa bhliain 1752, léimeadh ó 2 Meán Fómhair go dtí 13 Meán Fómhair chun féilire nua Ghréagóra a thabhairt isteach in Éirinn.

## Féach freisin

* Féilire na nEabhrach
* Féilire na gealaí
* Féilire Aidbhinte
* Bliain bhisigh

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# An Astráil Theas

| An Astráil Theas |
| --- |
| State of South Australia (en)  |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Bratach  |   |

 |
|  |
|   |
|

---

 |
| Ainmnithe in ómós | deisceart agus an Astráil  |
| Suíomh |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  ﻿ / ﻿ |

 |
|  |
|  |
| Stát ceannasach | an Astráil  |
|  |
|  |
|

---

 |
| Príomhchathair | Adelaide  |
| Daonra |
| Iomlán | 1,891,700 (2024)  |
| • Dlús | 1.92 hab./km² |
| Tíreolaíocht |
| Achar dromchla | 984,321 km²  |
| Suite i nó in aice le limistéar uisce | an tAigéan Indiach  |
| Airde | 162 m  |
| Pointe is airde | Mount Woodroffe (en)  (1,435 m)  |
| Ar theorainn le | New South Wales Iarthar na hAstráile Críoch an Tuaiscirt Tír na Banríona Victoria  |
| Sonraí stairiúla |
| Leanann sé/sí | New South Wales, New South Wales agus New South Wales  |
| Cruthú | 28 Nollaig 1836 |
| Saoire phoiblí | Proclamation Day (en)  (26 Nollaig) Lá Caille (1 Eanáir) Lá na hAstráile (26 Eanáir) Aoine an Chéasta (2 lá roimh an Cháisc) Satharn Cásca (an lá roimh an Cháisc) Luan Cásca (Easter monday) Lá ANZAC (25 Aibreán) King's Official Birthday (en)  (second Monday in June (en) ) Labour Day (en)  (first Monday in October (en) ) An Nollaig (25 Nollaig)  |
| Eagraíocht pholaitiúil |
| Córas rialtais | monarcacht pharlaiminteach, monarcacht bhunreachtúil, representative democracy (en)  agus córas parlaiminteach  |
| Comhlacht feidhmiúcháin | Rialtas na hAstráile Theas  |
| Comhlacht reachtach | Parlaimint South Australia  |
| • Monarc na hAstráile  | Hieu Van Le (2014–)  |
| • Premier of South Australia (en)   | Peter Malinauskas (2022–)  |
| Údarás breithiúnach is airde | Cúirt Uachtarach South Australia  |
| Eacnamaíocht |
| OTI ainmniúil in aghaidh an duine | 65,676 $ (2007)  |
| Aitheantóir tuairisciúil |
| Lonnaithe i gcrios ama | UTC+09:30 UTC+10:30 Australia/Adelaide (en)   |
| Glaochód | 08  |
|  |
| Cód ISO 3166-2 | AU-SA  |
|  |
| Eile |
|

---

 |
| Suíomh gréasáin | sa.gov.au  |

Stát de chuid na hAstráile ó 1836 is ea **An Astráil Theas** (Béarla: *South Australia,* cód poist: **SA**). Is réigiún mór tirim é, agus is e Adelaide an phríomhchathair. Tá an-cháil ar an Astráil Theas maidir le fíon, beagnach 45% den táirgeadh náisiúnta go háirithe sa mBarossa Valley in aice le hAdelaide. Tháinig Liútaraigh as Gearmáine timpeall 1840 is chuireadar fúthu sa mBarossa Valley (60 ciliméadar ó Adelaide). Fuaireadar ithir shaibhir, dóthain báistí is dalladh gréine rompu agus thosaigh siad ar tháirgeadh fíona ann.

## Cathracha san Astráil Theas

Tá mórchuid dhaonra an stáit ina chónaí taobh istigh de réigiún cathrach Adelaide, cathair a raibh daonra 1,262,940 aice sa bhliain 2011 (77.1% daonra an stáit). Is iad seo na láithreacha tábhachtacha daonra eile sa stáit: Mount Gambier (28,313), Whyalla (22,489), Murray Bridge (17,152), Port Lincoln (15,682), Port Pirie (14,281), Port Augusta (14,196), agus Victor Harbor (13,671).

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoi thíreolaíocht na hAstráile é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Heinse

Heinse
Is cuimhneachán réamhstairiúil socraithe ina liagchiorcal é **heinse** (Béarla: *henge*).

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Seargán

Seargán
Is corp dhaonnaí nó ainmhí gur leasaithe go deasghnách aige lena bhaineadh baill inmheánacha, cóir leighis air, agus bindealáin a bhurláil air é **Seargán**.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoin Éigipt é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Nadair

Pointe ar an sféar neamhaí díreach faoi bhun an bhreathnóra, agus mar sin dofheicthe. An pointe díreach os a comhair amach, ingearach os cionn an bhreathnóra, tugtar *an bhuaic* air.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |