Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Urú na gealaí

Urú na gealaí
Bíonn **urú na gealaí** le feiceáil ag áit ar domhan nuair a chuireann an domhan féin bac ar sholas na gréine dul go dtí an ghealach. Ina leithéid de chás, téann an ghealach as radharc sa spéir istoíche

Tá réimsí den domhan a mbíonn urú na gealaí le feiceáil uathu ó uair go chéile. Is é rud a tharlaíonn lena linn go dtagann an domhan idir an ghrian agus an ghealach, agus ligeann an domhan do sholas na gréine an ghealach a bhaint amach.

Uaireanta glaoitear “gealach fola” ar an éiclips seo toisc go n-athraíonn an gealach go dath dearg agus an ghealach go hiomlán faoi scáth an domhain.

#### 2022

Bhí éiclips na gealaí ann ar an 8 Samhain 2022, an dara héiclips i mbliana. Bhí daoine in ann an éiclips a fheiceáil in áiteanna éagsúla - Meiriceá Thuaidh agus Láir, an tAigéan Ciúin, an Astráil agus an Nua-Shéalainn.

## Féach freisin

* Urú na gréine

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol réalteolaíochta é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Giúdaigh Aisceanazaíocha

Giúdaigh Aisceanazaíocha|  |
| Cineál | grúpa eitneach agus comhphobal Giúdach |
| Daonra iomlán | 8,000,000  |
| Teanga | an Ghiúdais, Béarla, an Eabhrais agus an Rúisis |
| Creideamh | an Giúdachas agus aindiachas |
| Ball de | na Giúdaigh |
| Eapainm | Aisceanaz |
| Tíreolaíocht |
| Stáit | Stáit Aontaithe Mheiriceá, Iosrael, an Rúis, an Úcráin, an tAontas Eorpach agus An Bhealarúis |

Críostaithe agus Giúdaigh, 15ú haois sa Ghearmáin. Na Giúdaigh (ar dheis) ag caitheamh 'Hataí na nGiúdach', a bhí riachtanach le haghaidh na nGiúdach.
Is éard is na **Giúdaigh Aisceanazaíocha** ann ná (Eabhrais: אַשְׁכֲּנָזִים, fuaimnithe: [aʃkənazim ˌ], uimhir uatha: [ˌ aʃkənazi]; freisin יְהוּדֵי אַשְׁכֲּנָז, Yehudei Ashkenaz, "Giúdaigh na nAshkenaz"), na Giúdaigh de shliocht phobail na nGiúdach meánaoiseach a bhí lonnaithe le taobh na Réine sa Ghearmáin ó an Alsáis sa deisceart go dtí Dúiche na Réine sa tuaisceart.

San mheánaoise thug na Giúdaigh *Aisceanaz* ar an réigiún cois na Réine ar dtús báire agus ar an gcaoi sin, ar an nGearmáin uilig ina dhiaidh. Dá bhrí sin, is ionann "Aisceanásaíoch" nó "Giúdach Aisceanazaíoch" agus "Giúdach Gearmánach"
Níos déanaí ar aghaidh, glaodh Aicseanásígh ar na Giúdaigh as Iarthair agus Lár na hEorpa toisc go raibh príomhionaid foghlama na nGiúdach suite sa Ghearmáin. Tugtar "Aisceanaz" ar phatrarc Iafethach freisin ar Thábla na Náisiún (Geineasas 10).

Aisceanazaíoch sa Ghearmáin (16ú haois) le marc buí sainordaitheach na nGiúdach ar a fhallaing. Iompraíonn sé mála airgid agus snáitheanna gairleoga - siombailí a d'úsáidtí go coitianta ar íomhánna na nGiúdach.
## Tagairtí

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha
# Baki

| Baki |
| --- |
| Bakı (az)  |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|   |   |

 |
|  |
|   |
|

---

 |
| Suíomh |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  ﻿ / ﻿ |

 |
|  |
|  |
| Stát ceannasach | an Asarbaiseáin  |
|  |
|  |
| Príomhchathair de | an Asarbaiseáin (1991–)  |
| Daonra |
| Iomlán | 2,300,500 (2021)  |
| • Dlús | 1,075 hab./km² |
| Teanga oifigiúil | an Asarbaiseáinis  |
| Tíreolaíocht |
| Achar dromchla | 2,140 km²  |
| Suite i nó in aice le limistéar uisce | Muir Chaisp  |
| Airde | −28 m  |
| Eagraíocht pholaitiúil |
| • Ceannaire an rialtais | Eldar Əzizov (2018–)  |
| Aitheantóir tuairisciúil |
| Cód poist | AZ1000  |
| Lonnaithe i gcrios ama | UTC+04:00  |
| Glaochód | 12  |
|  |
| Cód ISO 3166-2 | AZ-BA  |
|  |
| Eile |
|

---

 |
| Suíomh gréasáin | baku-ih.gov.az  |
|

---

 |

Príomhchathair agus cathair is mó na hAsarbaiseáine is ea **Baki**. Is í an chathair is mó ar an Mhuir Chaisp agus sa réigiún Cugais chomh maith. Roinntear an chathair ina dhá leath - an gnócheantar agus an tSeanchathair.

Tá cónaí ar 3,202,300 duine i mBakı, is é sin, fiche is a cúig faoin gcéad de dhaonra na tíre.

## Stair

Reáchtáladh in 2024 COP29 (Comhdháil na bPáirtithe 29) nó Comhdháil na Náisiún Aontaithe maidir leis an athrú aeráide, 2024 i mBaki.

## Féach freisin

* An Asarbaiseáin

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoi thíreolaíocht na hAsarbaiseáine é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Optaic oiriúnaitheach

I gcóras optach leis an áis seo, mar theileascóip, na hathruithe leanúnacha a dhéantar chun iarmhairtí na ndíchumthaí a tharlaíonn le linn do gach ga solais a bheith ag taisteal ón bhfrithne go dtí an córas íomháithe a cheartú. Déantar na ceartúcháin seo ar gach ga is i gcomhair gach eilimint den íomhá le cabhair ríomhaire is eolas ar na díchumthaí atá ag tarlú. Mar shampla, is féidir díchumadh de bharr suaiteacht an atmaisféir a chealú i dteileascóip atá suite ar an talamh is a dtaifeach a fheabhsú faoina 10. Tá sí insealbhaithe i dteileascóip thábhachtacha, ina measc teileascóp William Herschel i La Palma, an comhtheileascóp Ceanadach/Francach/Haváíoch ar Mauna Kea, agus spásteileascóp Hubble féin.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoin optaic é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Walter Baade

Walter Baade|   |
| Beathaisnéis |
| Breith | 24 Márta 1893 Schröttinghausen, An Ghearmáin  |
| Bás | 25 Meitheamh 1960 67 bliana d'aois Göttingen, An Ghearmáin  |
|  |
|  |
|  |
|  |
| Faisnéis phearsanta |
| Scoil a d'fhreastail sé/sí | Ollscoil Münster  (1912–1913) Ollscoil Göttingen  (–1919)  |
| Gníomhaíocht |
| Réimse oibre | Réalteolaíocht agus réaltfhisic |
| Gairm | réalteolaí, réaltfhisiceoir  |
| Fostóir | Réadlann Mount Wilson  Réadlann Palomar  Ollscoil Göttingen   |
| Ball de | Cumann Meiriceánach na Fealsúnachta (1953–) Acadamh Eolaíochtaí agus Daonnachtaí na Baváire  Acadamh Ríoga Ealaíon agus Eolaíochtaí na hÍsiltíre  Acadamh na nEolaíochtaí, Göttingen   |
| Mac/iníon léinn | Halton Arp agus Allan Sandage |
| Teangacha | Béarla agus an Ghearmáinis |
| Saothar |
| Mac léinn dochtúireachta | Halton Arp |
| Teaghlach |
| Céile | Johanna Bohlmann   |
| **Gradam a fuarthas (1958)  Henry Norris Russell Lectureship (en)
* (1955)  Bonn Bruce
* (1954)  Bonn Óir Chumann Ríoga na Réalteolaíochta
 |

Réalteolaí Gearmánach ar éirigh leis na réaltaí a roinnt ina dhá rang de réir a bpatrún éabhlóide: rang I (óg) is rang II (aosta) ab ea **Wilhelm Heinrich Walter Baade** (24 Márta 1893 – 25 Meitheamh 1960). Mar thoradh, méadaíodh faoi dhó scála na faide idir reanna taobh amuigh dár réaltra. Sna Stáit Aontaithe a d'oibrigh sé ó 1931 go 1950. D'fhill sé go dtí an Ghearmáin mar a bhfuair {sé bás i nGöttingen sa bhliain 1960.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Aibítir Choireallach

Aibítir Choireallach
|  |
| Cineál | córas scríofa, aibítir, bicameral script (en)  agus script nádúrtha |
| Teangacha | aibítir Choireallach |
| Cruthaitheoir | Cléimeans Ohridski, Naomh Naum agus Constaintín as Preslav |
| Cruthú | 9 haois |
| Bunaithe ar | an aibítir Ghréagach |
| Eapainmneach | Naomh Coireall |
| ISO 15924 | Cyrl (220) |
| Treo téacs | clé go deas |
| Raon Unicode | U+0400-04FF, U+0500-052F, U+1C80-1C8F, U+2DE0-2DFF, U+A640-A69F agus U+1E030-1E08F |
| Léarscáil dáileacháin |
|   |

Is í an **aibítir Choireallach** (nó an **aibítir Chirileach**) an aibítir ina scríobhtar sé theanga náisiúnta Shlavach (an Bhílearúisis, an Bhulgáiris, an Mhacadóinis, an Rúisis, an tSeirbis agus an Úcráinis) chomh maith le cuid mhór de na teangacha eile a labhraítear i dtíortha an iar-Aontais Shóivéadaigh, san Áise agus in Oirthear na hEorpa. Cuireadh leaganacha den aibítir seo i bhfeidhm ar go leor teangacha san Aontas Sóivéadach, ach tá cuid mhór acu ag éirí aisti ar na saolta seo.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| А /a/ | Б /b/ | В /v/ | Г /ɡ/ | Д /d/ | Е /je/ | Ё /jo/ | Ж /ʐ̻/ | З /z/ | И /i/ | Й /i̯/ |
| К /k/ | Л /l/ | М /m/ | Н /n/ | О /o/ | П /p/ | Р /r/ | С /s/ | Т /t/ | У /u/ | Ф /f/ |
| Х /h/ | Ц /ts/ | Ч /tɕ/ | Ш /ʂ̻/ | Щ /ɕː/ | Ъ // | Ы /ɨ/ | Ь / ʲ/ | Э /e/ | Ю /ju/ | Я /ja/ |

Is é an leagan thuas an ceann a úsáidtear leis an Rúisis a scríobh. Bíonn miondifríochtaí idir é agus na leaganacha den aibítir a úsáideann na teangacha eile.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# William Shockley

William Shockley|  (1975)  |
| Ainm sa teanga dhúchais | (en) William Bradford Shockley  |
| Beathaisnéis |
| Breith | 13 Feabhra 1910 Londain, England  |
| Bás | 12 Lúnasa 1989 79 bliana d'aois Stanford, California  |
| Siocair bháis | Bás nádúrtha (Ailse phróstataigh) |
| Áit adhlactha | Alta Mesa Memorial Park (en)    Palo Alto   |
|  |
|  |
|  |
|  |
| Faisnéis phearsanta |
| Reiligiún | Aindiachas |
| Scoil a d'fhreastail sé/sí | Institiúid Teicneolaíochta California - Baitsiléir Eolaíochta (–1932) Institiúid Teicneolaíochta Massachusetts - céim dochtúireachta (–1936)  |
| Céim acadúil | Doctor of Philosophy in Physics (en)  |
| Comhairleoir dochtúireachta | John C. Slater |
| Gníomhaíocht |
| Réimse oibre | Semiconductor physics (en)  |
| Gairm | fisiceoir, cumadóir, múinteoir ollscoile  |
| Fostóir | Saotharlanna Bell  Ollscoil Stanford  Shockley Semiconductor Laboratory (en)    |
| Ball de pháirtí polaitíochta | Páirtí Poblachtach   |
| Ball de | Acadamh Náisiúnta na nEolaíochtaí (1951–) Acadamh Ealaíona agus Eolaíochtaí Mheiriceá  Cumann Fisice Mheiriceá   |
| Spéis aige/aici i | Fisic |
| Teangacha | Béarla |
| Teaghlach |
| Céile | Jean Bailey  Emmy Lanning   |
| Athair | William Hillman Shockley  agus May Bradford Shockley |
| Croineolaíocht |
|  |
| 15 Deireadh Fómhair 1969 | Shockley incident (en)   |
|  |
| **Gradam a fuarthas (1980)  Bonn Onóra IEEE
* (1974)  National Inventors Hall of Fame (en)
* (1963)  Bonn Holley
* (1963)  Bonn Wilhelm Exner
* (1956)  Duais Nobel na Fisice
* (1953)  Comstock Prize in Physics (en)
* (1953)  Oliver E. Buckley Condensed Matter Prize
* (1952)  IEEE Morris N. Liebmann Memorial Award (en)
* Comhalta de Chumann Fisice Mheiriceá
* Duine na Bliana ón irisleabhar Time
 |
| Ainmnithe do* (1956) Duais Nobel na Fisice
* (1955) Duais Nobel na Fisice
* (1954) Duais Nobel na Fisice
 |
|

---

 |
|

---

  |

Fisiceoir a rugadh i Londain, a d'oibrigh sna Stáit Aontaithe ab ea **William Bradford Shockley** (13 Feabhra 1910 – 12 Lúnasa 1989). I 1947 chuidigh sé le ceapadh an trasraitheoir pointe teagmhála, rud a chuir tús le réabhlóid sa leictreonaic —cúrsaí raidió, teilifíse, teileachumarsáide is ríomhaireachta — agus réabhlóid iarmharach sa saol. Bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice le Bardeen is Brattain i 1956.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Taisc-chuimhne

| Taisc-chuimhne |
| --- |
| ← processor register (en)   primary memory (en)   → |

Cuimhne ardluais mhaolánach a fheidhmíonn idir próiseálaí ríomhaire is an phríomhchuimhne i gcórais ardfheidhme ríomhaireachta.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoin ríomhaireacht é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Dlúthdhiosca

| Dlúthdhiosca |
| --- |
|   |
|   |
| Lainseáilte | 1979  |
|  |
| Tréithe |
| Cuimhne | 700 MB  |
|  |
| DVD  → |

Is éard atá i n**dlúthdhiosca** (**DD** nó **CD, compact disc**) ná diosca plaisteach a stórálann fuaim nó eolas digiteach. Tá sé thart ar 12 cm / 4.7 orlach ar leithead, agus 1.2 mm (0.047 orlach) ar tiús.

Is éard atá i n**dlúthdhiosca fuaime** ná saghas dlúthdhiosca a úsáidtear chun píosaí ceoil nó caint d'ardchaighdeán a thaifeadadh, a stórálann suas le 70 nóiméad ceol, ionchódaithe go digiteach, ar thaobh amháin.

Is éard atá i n**dlúthdhiosca ríomhaireachta** ná dlúthdhiosca a fhormáidítear d'úsáid le hinneall ríomhaireachta. Úsáidtear iad chun téacs scríofa, íomhánna agus giotaí físeáin a chur i dtaisce. Tá na dioscaí seo idéalach do shaothair mhóra, m.sh. ciclipéidí nó ríomhchluichí.

### An diosca

Stóráiltear na giotáin mar shraith log is ardán ar rianta 1 6 um ar leithead. Cumhdaítear an diosca le hábhar frithchaiteach (alúmanam, de ghnáth) a scaipeann nó a fhrithchaitheann léas léasair ar ais i mbrathadóir fótaileictreach, a úsáidtear chun an ceol ionchódaithe ar an diosca a léamh is a sheinm nuair a rothlaítear an diosca ag luas tairiseach uilleach.

Níl aon ídiú ag stíleas ar an diosca, ní chuireann máchailí ar an dromchla isteach ar a fheidhmiú, agus is beag nach foirfe an t-atáirgeadh fuaime is ceoil leis.

### Innealtóireacht

Eitseáilítear poill micreascópacha ar an dlúthdhiosca le húsáid ga léasair. Tá cód digiteach sna poill seo a léiríonn an fhaisnéis atá stóráilte. Ansin, cuirtear cóta alúmanaim ar an taobh eitre.

Nuair a léitear an diosca sa tíomántán, léann ga léasair eile an cód agus déantar comharthaí leictreacha leo don ríomhaire.

Déanann an ríomhaire atáirgeadh ar an bhfaisnéis mar íomhá, mar chód fuaime, nó i bhfoirmeacha eile le cabhair feidhmchlár.

### Stair

Sheol Philips agus Sony an dlúthdhiosca sa bhliain 1982. Bhí an chéad dlúthdhiosca tráchtála fáiscithe ar 17 Lúnasa 1982, i monarcha Philips in Langenhagen (Hannover) sa Ghearmáin. albam de chuid ABBA, "The Visitors", ar an lipéad ceoil Polygram (a tháinig amach sa bhliain 1981 mar cheirnín vinile). Ach níor cuireadh é ar an margadh láithreadh. Ar 1 Deireadh Fómhair 1982, díoladh an t-albam '52nd Street' de Billy Joel sa tSeapáin ar an lipéad Sony, an chéad dlúthdhiosca le fáil go poiblí.

## Féach fosta

* Dlúthdhiosca cuimhne inléite amháin (CD-ROM)
* Dlúthdhiosca intaifeadta (CD-R)
* Dlúthdhiosca in-athscríobhtha (CD-RW)

## Tagairtí
# Micrileictreonaic

Brainse den leictreonaic a bhaineann le táirgeadh is úsáid micrichiorcad, ciorcaid leictreonacha mhiondealbhaithe le trasraitheoirí bídeacha, ciorcaid iomlánaithe bhídeacha, agus comhbhaill bhídeacha eile ar mhicrishlisne amháin. Úsáidtear ciorcaid mar seo i ríomhairí, teileafóin iniompartha, córais teileachumarsáide, agus an iliomad feidhmeanna eile sa bhaile, an oifig, an gluaisteán is eile.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Saobhdhiallas

Sa réalteolaíocht, díláithriú dealraitheach in ionad rinn spéire de bharr athrú in ionad an fhéachadóra. Mar shampla, tarlaíonn sé de bharr gluaisne an Domhain timpeall na Gréine. Úsáideann réalteolaithe an téarma go neamhchruinn chun tagairt d'fhad, mar tá an chainníocht i gcomhréir inbhéartach le fad amach na rinne.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Aeráid thrópaiceach bhaistí

Criosanna domhanda na haeráide trópaicí báistí (Af).
Is éard is **aeráid thrópaiceach bháistí**, ar a dtugtar freisin **aeráid mheánchriosach**, ann ná aeráid thrópaiceach a bhíonn ar fáil de ghnáth (ach ní i gcónaí) ar feadh an mheánchiorcal. Bíonn, de ghnáth, foraoisí trópaiceacha, sna réigiúin seo agus tugtar an t-ainm Af orthu, de réir aicmithe aeráide Köppen. Go hiondúil, bíonn aeráid trópaiceach bháistí te agus fliuch.
# Samhail mhatamaiticiúil

Saothrú comharthaí is cothromóidí matamaiticiúla chun seasamh do phróiseas, coincheap nó feidhmiú córais, a chuirtear i gcrích le clár ríomhaire. Is tairbheach iad go minic i leith an-chuid córais teicneolaíochta, fiú gnó. Mar shampla, is maith é i réamhinsint na haeráide is na haimsire, agus is féidir a lán iarmhairtí a chur san áireamh mar ghaoth, scamaill, teocht, ailbéideacht is eile.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Inse Shealtainn

| Inse Shealtainn |
| --- |
| Sealtainn (gd) Hjaltland (mis)  |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  | Bratach |

 |
|  |
|   |
|

---

 |
| Suíomh |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  ﻿ / ﻿ |

 |
|  |
|  |
| Stát ceannasach | an Ríocht Aontaithe |
| Comhthír na Ríochta Aontaithe | Albain  |
|  |
|  |
|

---

 |
| Príomhchathair | Liùrabhaig  |
| Daonra |
| Iomlán | 23,210 (2012)  |
| • Dlús | 15.81 hab./km² |
| Teanga oifigiúil | Béarla an Albainis  |
| Tíreolaíocht |
| Cuid de | Albain  |
| Achar dromchla | 1,468 km²  |
| Suite i nó in aice le limistéar uisce | an Mhuir Thuaidh  |
| Pointe is airde | Ronas Hill (en)  (450 m)  |
| Eagraíocht pholaitiúil |
| Comhlacht reachtach | Shetland Islands Council (en)   |
| Aitheantóir tuairisciúil |
| Lonnaithe i gcrios ama | UTC±00:00  |
|  |
| Cód ISO 3166-2 | GB-ZET  |
| Cód NUTS | UKM66  |
|  |
| Eile |
|

---

 |
| Suíomh gréasáin | shetland.gov.uk  |

Cé Victoria i Liubharaig
Is grúpa oileáin Albanach agus comhairle rialtais áitiúil iad *Na hInse Shealtainn* nó **Inse Shealtainn**.

De réir dhaonáirimh na bliana 2011 bhí cónaí ar 23,167 duine i gcomhairle rialtas áitiúil Shealtainn suas ó 21,988 duine sa bhliain 2001. Bhí Albainis ag 48.8% don daonra sa bhliain 2011.

Tá na hoileáin timpeall 80 km soir ó thuaidh ó Inse Orc, 170 km (110 míle) ó Albain agus 300 km (190 míle) siar ón Iorua. Is cuid iad den deighilt idir an tAigéan Atlantach san iarthar agus an Mhuir Thuaidh san oirthear. Is é 1466 km2, an t-achar iomlán agus 22,920 an daonra san iomlán sa bhliain 2019. Cuimsíonn na hoileáin toghcheantar Shealtainn i bParlaimint na hAlban. Tá an t-údarás áitiúil, Comhairle Shealtainn, ar cheann de na 32 limistéar comhairle in Albain. Is í Liùrabhaig príomhbhaile riaracháin na n-oileán agus an t-aon buirg amháin, a bhí mar phríomhchathair Shealtainn ó ghlac sí seilbh ar Scalloway sa bhliain 1708.

## Bailte

* Bráigh na Beinne
* Liùrabhaig

## Tagairtí

## Tíreolaíocht

* Fara
* Fughlaigh

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoi thíreolaíocht na hAlban é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Iarthar na hEorpa

| Iarthar na hEorpa |
| --- |
|

---

 |
| Suíomh |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  ﻿ / ﻿ |

 |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
| Daonra |
| Iomlán | 201,081,297 (2023)  |
| Tíreolaíocht |
| Cuid de | an Eoraip  |
| Aitheantóir tuairisciúil |
|  |

Is réigiún san Eoraip é **Iarthar na hEorpa**.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol tíreolaíochta é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Bismarck, Dakota Thuaidh

| Bismarck, Dakota Thuaidh |
| --- |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
|  |
|   |
|

---

 |
| Ainmnithe in ómós | Otto von Bismarck  |
| Suíomh |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  ﻿ / ﻿ |

 |
|  |
|  |
| Stát ceannasach | Stáit Aontaithe Mheiriceá |
| Stát sna Stáit Aontaithe | Dakota Thuaidh |
| County of North Dakota (en)  | Contae Burleigh  |
|  |
|  |
| Príomhchathair de | LeathnaighDakota Thuaidh Contae Burleigh Críoch Dakota (1883–1889)  |
| Daonra |
| Iomlán | 73,622 (2020)  |
| • Dlús | 842.53 hab./km² |
| Líon na dteaghlach | 31,739 (2020)  |
| Tíreolaíocht |
| Suite san aonán críochach staitistiúil | Bismarck metropolitan area (en)   |
| Achar dromchla | 87.381746 km²  |
| • Uisce | 1.2257 %  |
| Airde | 514 m  |
| Ar theorainn le | Mandan  |
| Sonraí stairiúla |
| Cruthú | 1872 |
| Eagraíocht pholaitiúil |
| • Méara Bismarck, Dakota Thuaidh  | Mike Schmitz (2022–)  |
| Aitheantóir tuairisciúil |
| Cód poist | 58501, 58502, 58503, 58504, 58505, 58506 agus 58507  |
| Lonnaithe i gcrios ama | an tAmchrios Lárnach  |
| Glaochód | 701  |
|  |
| Eile |
|

---

 |
| Suíomh gréasáin | bismarcknd.gov  |

Cathair in iarthar Dakota Thuaidh, sna Stáit Aontaithe is ea **Bismarck**. Tá an chathair suite ar bhruach thoir Abhainn na Missouri. Is é príomhchathair an stáit é, chomh maith le príomhchathair riaracháin Chontae Burleigh. Is é an dara cathair is mó in Dakota Thuaidh, i ndiaidh Fargo. Sa bhliain 2010, bhí 61,272 duine ina gcónaí sa chathair féin agus 129,517 sa cheantar uirbeach ar fad.

Bunaíodh an chathair sa bhliain 1872 faoin ainm Missouri Crossing, ainm a tugadh uirthi mar chuaigh Merriwether Lewis agus William Clark trasna na Missouri san áit sa bhliain 1805. Sa bhliain 1873 hathraíodh an t-ainm go Bismarck, in onóir Otto von Bismarck, seansailéir na Gearmáine, rud a rinneadh ag súil go dtarraingeofaí lonnaitheoirí ón tír úd chuig an áit. D'éirigh leo. An bhliain ina dhiaidh sin, fuarthas ór sa cheantarr, agus tháinig borradh faoin daonra mar gheall air sin leis.

Sa bhliain 2010 ba de shliocht Gearmánach iad 57.9% de dhaonra na cathrach. Ba de shliocht Ioruach 18.2% de na daoine sa chathair, 7.7% de shliocht Rúiseach agus 7.2% de shliocht Éireannach. Is den chine geal iad 92.4% de lucht na cathrach, céatadán an-ard sna Stáit Aontaithe. Is iad Bundúchasaigh Mheiriceánacha an dara grúpa is mó ann—4.5% den daonra.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoi thíreolaíocht Mheiriceá é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |