Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Am caighdeánach

Amchriosanna an domhain
Bíonn an t-am a léitear ar an gclog bunaithe ar rothlú an Domhain ar a ais i dtaca leis an nGrian. Tugtar *grianam* air seo freisin. Freagraíonn rothlú iomlán amháin do lá. Nuair a bhíonn an Ghrian díreach os ár gcionn, bíonn meán lae ann; ag aon domhanfhad eile bheadh am eile ann. Mar chúiteamh air seo, aontaíodh **an t-am caighdeánach** i 1884. Roinneadh an Domhan ina 24 réigiún, an réimse idir dhá fhadlíne i ngach ceann acu, a bheag nó a mhór, agus glactar leis go bhfuil an t-am céanna ag gach áit sa chrios sin. Mar sin, athraíonn an t-am d'uair ag imeall gach creasa. Tugtar meánam Greenwich ar an am in Éirinn, thiar ó fhadlíne 0° trí Greenwich Shasana.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Córas Idirnáisiúnta na nAonad

Córas Idirnáisiúnta na nAonad|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
|  |
|   |
| Sonraí |
| Giorrúchán | SI agus СИ  |
| Cineál | caighdeán idirnáisiúnta coherent system of units (en)  caighdeán teicniúil córas méadrach  |
|  |

Is éard is **Córas Idirnáisiúnta na nAonad**, nó **SI** (Fraincis: *Le **S**ystème **I**nternational d'Unités*) ná córas d'aonaid a úsáidtear chun tomhais fhisiciúla a dhéanamh. Baineann an chuid is mó den domhan feidhm as an gcóras seo.

Tá seacht mbunaonad ann: comhdhéantar na haonaid eile go léir as na bunaonaid sin le réimíreanna áirithe a úsáid.

Taispeánann an tábla na haonaid go léir agus an stair a baineann leo.

Aonaid Bhunúsacha SI| Ainm | Siombail | Tomhais | Sainmhíniú | Áit sa Stair/fírinniú |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| méadar | **m** | fad | Tá an t-aonad faid cothrom leis an bhfad a thaistealaíonn solas i bhfolús tar eis 1/299 792 458 soicind. | 1/10 000 000 den fhad ó méanciorcal An Domhain go dtí an Pól thuaidh tríd Páras |
| cileagram | **kg** | mais | Tá an t-aonad maise cothrom leis an bhfréamhshamhail Cileagram Idirnáisiúnta (sorcóir platanam-iridiam) san Bureau International des Poids et Mesures (BIPM), Sèvres, Páras. | Mais aon litir de uisce. San aimsir caite glaodh grave le siombail **G**. Tá an gram mar **aonaid dírithe**, cothrom le 1/1000 de cileagram. |
| soicind | **s** | am | Tá an t-aonad ama cothrom le 9 192 631 770 peiriadaí den raidíocht a ligfear saor nuair atá athrú idir dhá léibhéal hipirfín léibhéal sa Stáit Bunúsacha den adamh caesium-133 ag teocht 0 K. | 1/86400 den lá |
| aimpéar | **A** | sruth leictreach | Tá an t-aonad leictreachais cothrom leis an sruthtairiseach sa turgnamh le dhá seoltóirí cothromóideach, le fad éigríochta agus trasghearradh diomaibhseach, le méadar amhain idireathartha i bhfolús, a dhéanfadh fórsa 2×10 −7 niútan do gach méadar, idir na dhá seoltóirí |
| ceilvin | **K** | teocht | 1/100 den difríocht idir pointí fiuchadh agus reoigh uisce |
| mól | **mol** | méid ábhair (mais/mais) | Ta an mól cothrom leis an méid i substaint le adamh neodrach sé sin leis an méid céanna buncháithníní (adaimh, móilín, ian, leictreon nó cáithníní eile ag braith ar an substaint) toisc go bhfuil adaimh in 0.012 cileagram de carbón-12 íon; tá an uimhir seo cothrom le 6.0221415(10)×1023 mol-1 | aon gram do gach aondaid adamhach maise |
| caindéile | **cd** | déine lonrúil | Tá an t-aonad tomhaise i gcomhair déine lonrúil, an lonra i ngach dtreo, ó foinse a éisíonn radaíocht monacrómatach le minicíocht 540×1012 heirts agus le lonra radaíocht sa treo sin le cumhacht 1/683 vata do gach stearaidian. | Cumhacht-coinnle |

## Naisc sheachtracha

* Bureau International des Poids et Mesures (BIPM)

## Tagairtí
# An Teochrios

An Treochris
Reigiún aeráideach mórthimpeall an mheánchiorcail is ea **An Treochris** (malairt leagan:*Na Trópaicí*). Síneann an réigiún ó Thrópaic an Phortáin (23.5° ó thuaidh) go Trópaic an Ghabhair (23.5° ó dheas). Ag grianstad an tsamhraidh bíonn an Ghrian díreach os cionn na trópaice thuaidh, ag dul isteach faoi chomhartha stoidiacach an Phortáin. Mar an gcéanna maidir leis an trópaic theas ag grianstad an tsamhraidh ó dheas (is an gheimhridh ó thuaidh). Go ginearálta bíonn an teocht ard sa chrios seo, thar 20 °C ar an meán. Sna trópaicí taise, bíonn báisteach bhliantúil níos mó ná 2,000 mm, sa mhí is tirime chomh beag le 50 mm. Foraoisí báistí an fásra is coitinne iontu. Sna trópaicí fliucha/tirime bíonn níos mó séasúrachais ann, báisteach mheánach níos mó ná 1,000 mm sa bhliain agus thar 50 mm sa mhí ar feadh 5 mhí ar a laghad. Is é an sabhána an gnáthfhásra sna réigiúin seo.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Sféar neamhaí

An Domhan taobh istigh den sféar neamhní
Is éard is **sféar neamhaí** ann ná sféar samhailteach mórthimpeall ar an Domhan a úsáidtear mar fhráma tagartha chun ionad reann neamhaí sa spéir a shainiú.

Luíonn a mhoil thuaidh is theas díreach os cionn Moil Thuaidh is Theas an Domhain, agus is ionann plána mheánchiorcal an Domhain is plána mheánchiorcal an sféir neamhaí.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Soicind bisigh

San am uilíoch, bunaithe ar an soicind caighdeánach, faightear go bhfuil an lá is an bhliain níos lú ná an lá is a bhliain a bhí bunaithe ar rothlú an Domhain ar a ais. Chun go bhfreagróidh am caighdeánach le ham an Domhain, cuirtear soicind breise ceartaithe leis nuair is gá. Rinneadh amhlaidh 27 uair ó 1972, i 1990 mar shampla.

1. 30 Meitheamh 1972
2. 31 Nollaig 1972
3. 31 Nollaig 1973
4. 31 Nollaig 1974
5. 31 Nollaig 1975
6. 31 Nollaig 1976
7. 31 Nollaig 1977
8. 31 Nollaig 1978
9. 31 Nollaig 1979
10. 30 Meitheamh 1981
11. 30 Meitheamh 1982
12. 30 Meitheamh 1983
13. 30 Meitheamh 1985
14. 31 Nollaig 1987
15. 31 Nollaig 1989
16. 31 Nollaig 1990
17. 30 Meitheamh 1992
18. 30 Meitheamh 1993
19. 30 Meitheamh 1994
20. 31 Nollaig 1995
21. 30 Meitheamh 1997
22. 31 Nollaig 1998
23. 31 Nollaig 2005
24. 31 Nollaig 2008
25. 30 Meitheamh 2012
26. 30 Meitheamh 2015
27. 31 Nollaig 2016

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# An Ioruais

An Ioruais| norsk |
| --- |
|  |
| Cineál | teanga, macraitheanga agus teanga bheo |
| Úsáid |
| Cainteoirí dúchais | 5,200,000 (2015) |
| Dúchasach do | Ioruaigh |
| Stáit | an Iorua |
|  |
|  |
| Aicmiú teangeolaíoch |
| teanga dhaonna teangacha Ind-Eorpacha teangacha Gearmáinice teangacha Gearmáinice Tuaisceartacha |
| Tréithe |
| Córas scríbhneoireachta | aibítir Laidineach |
| Institiúid caighdeánaithe | Comhairle Teanga na hIorua, Acadamh na hIorua agus Ivar Aasen-sambandet (en)  |
| Staidéar ag | Scandinavian studies (en)  |
| Leibhéal leochaileachta | 1 sábháilte |
| Stair | history of the Norwegian language (en)  |
| Cóid |
| ISO 639-1 | no |
| ISO 639-2 | nor |
| ISO 639-3 | nor |
| Glottolog | norw1258 |
| Ethnologue | nor  |
| ASCL | 1503  |
| Linguist List | nor  |
| IETF | no  |

Is teanga Ghearmáinice Thuaidh í an **Ioruais** (san Ioruais: *norsk*) a labhraítear san Iorua den chuid is mó. Tá dhá chaighdeán ag an Ioruais, mar atá, an Nynorsk agus an Bokmål, agus stádas oifigiúil ag an dá shaghas sin Ioruaise sa tír.

## Cá labhraítear Ioruais

### Ceanada

Sa bhliain 2011 bhí an Ioruais ó dhúchas ag 5,800 duine i gCeanada. Laghdú a bhí ann i gcomparáid leis an mbliain 2006, nuair a bhí an teanga ó dhúchas ag 7,225 sa tír.

### An Eilvéis

Sa bhliain 2000 bhí an Ioruais ó dhúchas ag 1,361 duine san Eilvéis.

### Oileáin Fharó

I 2014 bhí an Ioruais ó dhúchas 99 duine (0.2%) sna Scigirí.

### An Iorua

Is í an Ioruais teanga dhúchais na hIorua agus stádas oifigiúil aici ansin. Meastar go bhfuil sí ó dhúchas ag 95%, a bheag nó a mhór, de dhaonra na h[Iorua]].

### Stáit Aontaithe Mheiriceá

De réir an American Community Survey 2006-2010 ba í an Ioruais an phríomhtheanga ag 40,637 duine i S.A.M..

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoin Iorua é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Bliain thrópaiceach

Bliain thrópaiceach| Cineál | aonad ama, aonad díorthaithe UCUM, solar year (en)  agus type of year (en)   |
| Aonad de | fad ama  |
| Tiontuithe aonad |
| In aonaid caighdeánacha | 31,556,925.1 s  |

Is éard is **bliain thrópaiceach** ann ná an t-achar ama is gá don Domhan chun fithisiú timpeall na Gréine ó chónocht earrachúil amháin go dtí an chéad chónocht earrachúil eile (365.24219 meánlá grianda).

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Domhanfhad

Domhanfhad|  |
| Cuid de | geographic coordinate (en)   |
|

|  |
| --- |
|  |

 |
|  |
|  |

Is iad na línte **domhanfhaid** na línte a théann ó phol go pol ar an gcruinneog. Fadlínte a thugtar orthu freisin.

Tugtar an bhun-fhadlíne ar an líne a théann trí Greenwich, in aice Londan. Deirtear gurb í 0° an domhanfhad a bhaineann léi.

* Tá 180 líne dhomhanfhaid soir ó Greenwich. Áiteanna atá taobh thoir de Greenwich, léirítear a ndomhanfhad le °O (céimeanna soir).
* Tá 180 líne dhomhanfhaid siar ó Greenwich. Áiteanna atá taobh thiar de Greenwich, léirítear a ndomhanfhad le °I (céimeanna siar).

## Féach freisin

* Córas comhordanáide geografaí
* Domhanleithead
* Meánam Greenwich

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Fadlíne

Ag aon phointe ar dhromchla an Domhain, an mórchiorcal tríd an bpointe sin atá ingearach leis an meánchiorcal, ag dul trí na Moil Thuaidh is Theas. Sroicheann gach rinn spéire a buaicphointe sa spéir nuair a thrasnaíonn sí an fhadlíne neamhaí. Trasnaíonn an Ghrian an fhadlíne áitiúil ag meán lae.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Clog gréine

Gaireas chun imeacht an ama a léiriú ón scáth a chaitheann snáthaid (réad soladach, slat nó pláta triantánach greamaithe leis an diail) ar scála grádaithe ar an diail. Is eol go raibh a leithéid in úsáid timpeall 300 RC. Le forbairt na matamaitice sa Ghréig tháinig dearaí an-chríochnúla in úsáid. Tugadh cloig gréine ar ais sa Mheánaois, ceapadh an-chuid cineálacha nua, agus saothraíodh an teoiric fúthu gur cuireadh as faisean iad le ceapadh na gclog meicniúil sa 17ú-18ú céad.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Meánchiorcal neamhaí

An ciorcal mór ina ngearrann plána an mheánchiorcail dhomhanda an sféar neamhaí. An príomhchiorcal do na comhordanáidí neamhaí dronairde is diallas. Nuair a bhíonn an Ghrian air, is ionann lá is oíche i ngach áit ar Domhan, agus mar sin tugtar *an líne cónachta* nó *an ciorcal cónachta* air freisin.

An mhéanchiorcal neamhaí
## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Cruinne

an chruinne ag forleathnú
Ár ndomhan, chomh maith leis an nGrianchóras, na réaltaí is na réaltraí go léir, is ea an **chruinne** (tugtar **an cosmos** nó **an mhórchruinne** freisin uirthi). Taobh istigh den ghrianchóras, tá ár réalta, ar a dtugtar an ghrian, 8 bpláinéad-ina measc an domhan seo againne, na gealacha a théann mórthimpeall na bpláinéad, na hastaróidigh is na cóiméid. Is ball den réaltra ar a dtugtar Bealach na Bó Finne an grianchóras, agus go ginearálta is cnuasach de réaltaí atá i ngach réaltra.

## Stair

Is í samhail chaighdeánach na cruinne ná go bhfuil sí ag forleathnú, agus reanna na cruinne ag druidim amach óna chéile. Samhlaítear gur thosaigh an leathnú ó phoncstaid fhíordhlúth de dhamhna uile na cruinne leis an Ollphléasc.

Tugann teoiric na hOllphléisce míniú ar bhunús agus ar fhorbairt na cruinne. Ba é an réalteolaí Meiriceánach Edwin Hubble a chruthaigh sa bhliain 1929 go bhfuil an chruinne ag forleathnú. De réir a theoirice siúd, agus ó thomhas an deargaistrithe i gcásanna éagsúla reann neimhe is fad na reann céanna ón domhan, ríomhtar 10,000-20,000 milliún bliain mar aois na cruinne.

Creidtear go bhfuil trastomhas de 93 billiún solasbhliain ag an gcruinne ar a bheag.

Tá teoiricí éagsúla ag teacht chun tosaigh, ina mholann fisiceoirí nach bhfuil ár gCruinne uathúil ach go bhfuil sí ina ceann amháin, i measc go leor eile.

## Todhchaí

an chruinne ag forleathnú go deo ?
Níl na réalteolaithe ar aon aigne faoi thodhchaí na cruinne. Tá moladh amháin a deir go leanfaidh sí ag forleathnú go deo, cruinne oscailte. Tá moladh eile a shamhlaíonn an chruinne iata, ionas go dtiocfaidh an forleathnú chun deiridh am éigin amach anseo agus go gcrapfaidh sí ar ais chuig an bponcstaid bhunúsach le hollchnagadh tar éis 50,000- 60,000 milliún bliain. De réir a chéile, is troime an fhianaise i bhfabhar na cruinne oscailte.

## Féach freisin

* Ollpheasc

## Tagairtí
# Réad réalteolaíoch

| Réad réalteolaíoch |
| --- |
|  |
| Cineál | type of object (en)  |
| Saintréithe fisiceacha agus réaltmhéadracha |
| Le cuid | shell of an astronomical object (en)   |

Is éard is **réad réalteolaíoch**, **rinn neimhe** nó **réad réaltach** ná aonán fisiciúil, comhlachas, nó struchtúr atá sa chruinne inbhraite, a tharlaíonn go nádúrtha. Sa réalteolaíocht, is minic a úsáidtear na téarmaí *réad* agus *rinn* go hidirmhalartaithe. Mar sin féin, tá rinn réalteolaíoch nó rinn neimhe ina aonán singil, ceangailte go docht, comhtheagmhálach, agus is struchtúr casta, nach bhfuil chomh choimpléasc céanna é réad réalteolaíoch nó rinn neamhaí, a fhéadfaidh a bheith comhdhéanta d’ilchorp nó fiú réada eile le fostruchtúir.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol réalteolaíochta é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Rothlú

Sféar ag rothlú (ag casadh) thart ar ais
Is é is **rothlú** ann ná gluaiseacht chiorclach ruda timpeall ar *ais rothlaithe* . D’fhéadfadh líon gan teorainn na n-aiseanna rothlaithe a bheith ag réad tríthoiseach, mar shampla sféar.
# 15 Meitheamh

Is é an **15 Meitheamh** an 165ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 166ú lá i mbliain bhisigh. Tá 200 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte

* An Danmhairg - Lá na mBratach

## Daoine a rugadh ar an lá seo

* 1397 — Paolo Uccello, péintéir Iodálach (b. 1475)
* 1436 — Regiomontanus, matamaiticeoir, astralaí, agus réalteolaí Gearmánach (B. 1476)
* 1594 — Nicolas Poussin, péintéir Francach (b. 1665)
* 1698 — Seoirse de Brún, ceannfort Arm na Rúise (b.1792)
* 1843 — Edvard Grieg, cumadóir ceoil agus pianódóir Ioruach (b. 1907)
* 1881 — Paul Cornu, innealtóir Francach (b. 1944)
* 1904 — Tormod MacLeòid, file Albanach (b. 1968)
* 1914 — Yuri Andropov, polaiteoir Rúiseach (b.1984)
* 1915 — Thomas Huckle Weller, víreolaí (b. 2008)
* 1917 — John Bennett Fenn, ceimicí Meiriceánach (b. 2010)
* 1920 — Alberto Sordi, aisteoir Iodálach (b. 2003)
* 1927 — Hugo Pratt, úrscéalaí grafach Iodálach (b. 1995)
* 1931 — Gerard Lynch, polaiteoir Éireannach
* 1937 — Curtis Cokes, dornálaí Meiriceánach (b. 2020)
* 1937 — Waylon Jennings, ceoltóir Meiriceánach (b. 2002)
* 1943 — Johnny Hallyday, ceoltóir agus aisteoir Francach (b. 2017)
* 1947 — Stephen Mallatratt, aisteoir agus scríbhneoir (b.2004)
* 1949 — Jim Varney, aisteoir agus fuirseoir Meiriceánach (b. 2000)
* 1951 — John Redwood, polaiteoir Briotanach
* 1953 — Xi Jinping, Ceannaire ar Dhaon-Phoblacht na Síne
* 1954 — Jim Belushi, aisteoir Meiriceánach
* 1961 — Jim Hanks, aisteoir Meiriceánach
* 1963 — Helen Hunt, aisteoir agus stiúrthóir Meiriceánach
* 1964 — Courteney Cox, ban-aisteoir Meiriceánach
* 1964 — Michael Laudrup, imreoir sacair Danmhargach
* 1969 — Ice Cube, aisteoir agus rapcheoltóir Meiriceánach
* 1970 — Leah Remini, ban-aisteoir Meiriceánach
* 1973 — Neil Patrick Harris, aisteoir Meiriceánach
* 1977 — P.S. Ó Riain, iománaí
* 1980 — Mike Denver, amhránaí
* 1985 — Nadine Coyle, amhránaí popcheoil
* 1987 — Scott Cuthbert, imreoir sacair Albanach
* 1988 — Patrick McKee, polaiteoir Éireannach
* 1992 — Mohamed Salah, Imreoir sacair Éigipteach
* 1994 — Seán Ó Dónaill, iománaí Éireannach
* 1995 — Maximilian Marterer, imreoir leadóige Gearmánach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo

* 1329 — Raibeart I na hAlban, Rí na hAlban ó 1306 go dtí a bhás sa bhliain 1329 (r. 1274)
* 1849 — James Knox Polk, 53, 11ú Uachtarán na Stát Aontaithe (r.1795)
* 1982 — Johnny Callanan, polaiteoir Éireannach (r. 1910)
* 1989 — Ray McAnally, aisteoir Éireannach (r. 1926)
* 1993 — James Hunt, Tiománaí Foirmle a hAon (r. 1947)
* 1994 — Seán Ó Ceallaigh, polaiteoir as Contae an Chláir (r. 1896)
* 1996 — Ella Fitzgerald, Snag-amhránaí Meiriceánach (r. 1917)
* 1999 — Victoria Coffey, péidiatraí Éireannach (r. 1911)
* 2007 — Hugo Pastor Corro, dornálaí Airgintíneach (r. 1953)
* 2014 — Casey Kasem, aisteoir Meiriceánach (r. 1932)
* 2018 — Leslie Grantham, aisteoir Sasanach (r. 1947)
* 2023 — Glenda Jackson, aisteoir agus polaiteoir (r. 1936)

## Tarluithe eile

* 1996 - Déanadh go leor damáiste i gCathair Mhanchain nuair a phléasc buama ansin
# Ceilvin

Ceilvin|   |
| Cineál | SI base unit (en) , aonad teochta, bunaonad UCUM agus aonad SI a bhfuil ainm speisialta air  |
| Aonad de | thermodynamic temperature (en) , color temperature (en) , teocht drúchtphointe, Teocht Curie, Debye temperature (en) , Fermi temperature (en) , Néel temperature (en)  agus superconduction transition temperature (en)   |
| Carachtar Unicode | K  |
| Eapainm | William Thomson  |
| Tiontuithe aonad |
| In aonaid SI | 1 K  |

Is é an **ceilvin** (siombail: *K*) an t-aonad teochta ar an scála dearbhtheochta a bhfuil an pointe nialais (0 K) ag -273.16 °C, reophointe an uisce ag 273 K, agus fiuchphointe an uisce ag 373 K. Is ceann de sheacht n-aonad an chórais SI é. Is ionann céim amháin Celsius is ceilvin. De bhuntáiste aige nach bhfuil aon luachanna diúltacha i gceist ann, de bhrí go bhfuil gach teocht air níos mó ná an dearbhnialas.

Ainmníodh é in onóir don fhisiceoir Éireannach, William Thomson, nó an Tiarna Kelvin (1824 – 1907) a shaothraigh an teirmidinimic, i measc a lán eile.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoin bhfisic é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Niútan

Niútan|   |
| Cineál | aonad díorthaithe SI, unit of force (en) , aonad SI a bhfuil ainm speisialta air agus aonad díorthaithe UCUM  |
| Aonad de | fórsa  |
| Eapainm | Isaac Newton  |
| Tiontuithe aonad |
| In aonaid SI | 1 N  |
| In aonaid bhunáite | cileagram1 méadar1 soicind−2  |
| Foirmle |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_0  |

Aonad SI an fhórsa, leis an tsiombail N. Ainmnithe as Isaac Newton. Sainmhínítear é mar an bhforsa a thugann luasghéarú 1 m s-2 do réad de mhais 1 kg.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Luascadán

Sa chás is simplí, meáchan beag ar crochadh le sreang nó slat éadrom ó phointe fosaithe, a chuirtear ag luascadh go saor faoin domhantarraingt. Más é l fad na sreinge, faightear tréimhse T an luasctha leis an gcothromóid seo: T = 2 π √ (l/g) mar arb é g an luasghéarú de bharr domhantarraingthe. Ní bhraitheann an tréimhse ar an meáchan ná ar leithead an luasctha (má choimeádtar beag é), agus is ar an ábhar seo a úsáidtear luascadáin i gcloig leis na céadta bliain.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |