# Foclóir téarmaí luibheolaíochta

Míníonn an foclóir téarmaí luibheolaíochta seo téarmaí luibheolaíochta.

## A

* **achtanamorfach** (*actinomorphic* as Béarla)Bláth achtanamorfach de *Fragaria vesca*
Bíonn bláthanna aictiomorfacha ga-shiméadrach.
* **aicéin** (*achene* as Béarla)
Is toradh tirim, neamhoscailte, aon-shíolach é aicéin. Níl an síol ceangailte de bhalla an toraidh ach ag pointe amháin. Fásann an toradh ó ubhagán uachtarach aon-sheoimrín.
* **aindréiciam** (*androecium* as Béarla)
Is é an aindréiciam an téarma comhchoiteann do na horgáin atáirgthe fireanna sa bhláth, atá comhdhéanta de na staimín.
* **all-aiseach** (*abaxial* as Béarla)
Aidiacht, a bhfuil a treo urchomhaireach le treo na haise (= taobh íochtair).
* **angaispeirm** (*angiosperm* as Béarla)In angaispeirm, bíonn na ubhúlaigh faoi iamh i gcairpéil.
Is grúpa plandaí iad na angiospermaigh a bhfuil ubhúlach acu atá iata i gcairpéil.

## B

* **barraimsitheach** (*acropetal* as Béarla)
Ciallaíonn an téarma *barraimsitheach* go dtosaíonn rud ag fás nó ag forbairt ag an mbun agus go leanann sé aníos i dtreo an bharr.
* **bláthra** (*inflorescence* as Béarla)
Is grúpa bláthanna é bláthra.
* **bleib** (*bulb* as Béarla)bleib
Is gas faoi thalamh modhnaithe é bleibe, atá timpeallaithe ag duilleoga modhnaithe.
* **bliantóg** (*annual plant* as Béarla)
Bláthaíonn agus faigheann bliantóg bás i mbliain amháin.

## C

* **clóraplast** (*chloroplast* as Béarla)
Is orgánaid cheallach plandaí é an clóraplast a dhéanann an fótaisintéis.
* **colúinín** (*columella* as Béarla)
Is colún beag fíocháin é colúinín atá i lár capsúl.
* **comhsheipealach** (*gamosepalous* as Béarla)
I gcailís chomhsheipealach bíonn na seipil comhleáite.
* **crann** (*tree* as Béarla)crann
Is planda adhmadach é crann le gas príomhúil amháin agus craobhacha tánaisteacha.
* **crann fíliginiteach** (*phylogenetic tree* as Béarla)Crann fíliginiteach
Léiríonn crann fíliginiteach na gaolta idir orgánaigh éagsúla.
* **crannlann** (*arboretum* as Béarla)
Is bailiúchán crann agus toir é crannlann.

## D

* **dé-éiciach** (*dioecious* as Béarla)
Bíonn daoine aonair fireanna agus baineanna ar leith ag plandaí dé-éiciach.
* **dioplóideach** (*diploid* as Béarla)
Tá dhá cheann de na tacair bhunúsacha crómasóm ag plandaí dioplóideacha sa núicléas.

## E

* **éaghasach** (*acaulescent* as Béarla)Is planda éaghasach é *Carlina acaulis*
Is plandaí gan gas iad plandaí éaghasacha.
* **eipifít** (*epiphyte* as Béarla)
Is planda é eipifít a fhásann ar phlanda eile, ach ní seadán é.
* **eiseamláir an chineáil** (*type specimen* as Béarla)An eiseamláir an chineáil de *Cyne baetorta* Barlow
Sainmhíníonn agus déanann an eiseamláir an chineáil ionadaíocht ar tacsón. Feidhmíonn sé mar thagairt fhisiciúil don tacsón.

## F

* **fialamán** (*velamen* as Béarla)
Is é an fialamán clúdach tiubh spúinseach na bhfréamhacha.

*Semele androgyna* filleaclaid le torthaí
* **filleaclad** (*phylloclade* as Béarla)
 Is gas fótaisintéiseach cosúil le duilleog é filleaclad.
* **fréamh chrapthach** (*contractile root* as Béarla)
Úsáideann plandaí fréamhacha chrapthach chun iad féin a tharraingt anuas.

## G

* **gaiméitifít** (*gametophyte* as Béarla)Gaiméitifít de *Ricciocarpos natans*
Fásann an gaiméitifít haplóideach ó spóir agus táirgeann sí gaiméite.
* **gínéiciam** (*gynoecium* as Béarla)
Is é an gínéiciam an téarma comhchoiteann do orgáin atáirgthe baineanna an bhlátha, atá comhdhéanta de na cairpéil.

## H

* **heitreaspórach** (*heterosporous* as Béarla)
Táirgeann plandaí heitreaspóracha dhá chineál spóir.
* **homaspórach** (*homosporous* as Béarla)
Planda nach bhfuil ach spóir de chineál amháin aige.

## I

* **ilseipealach** (*polysepalous* as Béarla)
I cailís ilseipealach, bíonn na séipéil scartha.
* **inspeirm** (*endosperm* as Béarla)An inspeirm bán de shíol *Cocos nucifera*
Is cuid den síol é an inspeirm agus cothaíonn sé an spóraifít óg.

## L

* **laitéis** (*latex* as Béarla)
Is sú bán de roinnt plandaí é laitéis.
* **lann** (*lamina* as Béarla)
Is é an lann an chuid leacaithe de dhuilleog, scartha ón ngas agus ó bhonn an duilleoige.
* **lansach** (*lanceolate* as Béarla)Duilleog lansach
Bíonn duilleog lansach caol agus ubhchruthach. Bíonn an pointe is leithne inti thíos leis an lár.
* **leictitíopa** (*lectotype* as Béarla)
Is sintíopa é leictitíopa a roghnaítear níos déanaí mar an eiseamláir an chineáil.
* **liathghorm** (*glaucous* as Béarla)Duilleoga liathghorm na *Picea pungens*
Déanann an focal liathghorm cur síos ar dhromchla céiriúil atá idir ghorm agus liath.
* **luathbhaineannach** (*protogynous* as Béarla)
Bíonn céim baineann ag bláth luathbhaineannach roimh a chéim fhireann ar leith.
* **luathfhireannach** (*protandrous* as Béarla)
Bíonn céim fhireann ag bláth luathfhireannach roimh a chéim baineann ar leith.

## M

* **meigeagaiméitifít** (*megagametophyte* as Béarla)
Cruthaítear an meigeagaiméitifít le fás na meigeaspóir. Gineann an meigeagaiméitifít gaiméit baineann an phlanda heitreaspórach.
* **meigeaspór** (*megaspore* as Béarla)
I bplandaí heitreaspóracha, is é an meigeaspór an cineál mór spóir. Fásann sé ina gaiméitifít baineann.
* **meiteaxiléim** (*metaxylem* as Béarla)
Is cuid den xiléim phríomhúil é an meiteaxiléim, ar céim luath í i bhforbairt an xiléim.
* **micreagaiméitifít** (*microgametophyte* as Béarla)
Fásann an micreagaiméitifít ón micreaspór agus táirgeann sé na gaiméite fireann de phlanda heitreaspórach.
* **micreaspór** (*microspore* as Béarla)
I bplandaí heitreaspóracha, is é an micreaspór an cineál beag spóir. Fásann sé ina gaiméitifít fhireann.
* **micripíl** (*micropyle* as Béarla)
Is cainéal beag é an micripíl a thrasnaíonn ionar ubhúlach.

## O

* **olasóm** (*elaiosome* as Béarla)Síolta *Afzelia africana* a bhfuil olasóm oráiste orthu
Is cuid chothaitheach de shíol é olasóm a mheallann ainmhithe cosúil le seangáin. Cuidíonn sé le scaipeadh síolta.

## P

* **piorrachruthach** (*pyriform* as Béarla)Torthaí piorrachruthacha an *Ficus pyriformis*
Aidiacht, i gcruth péire.
* **prótaixiléim** (*protoxylem* as Béarla)
Is cuid den xiléim phríomhúil é an prótaixiléim, ar céim luath í i bhforbairt an xiléim.

## S

* **samár** (*samara* as Béarla)
Is toradh neamhoscailteach aonsíolta le sciatháin é samár.

*Arum creticum* le spáidín bán agus spáideog buí
* **spáideog** (*spadix* as Béarla)
Is cineál bláthra é spáideog ina mbíonn bláthanna ag fás ar ais tiubh, feolmhar.
* **spáidín** (*spathe* as Béarla)
Is bracht mór é spáidín a thimpeallaíonn an spáideog.
* **speiceas i mbaol criticiúil** (*critically endangered species* as Béarla)Is speiceas i mbaol criticiúil é *Camellia impressinervis*.
Is speicis iad speicis atá i mbaol criticiúil díothaithe sa nádúr atá thar a bheith ard.
* **speiceas is lú imní** (*least-concern species* as Béarla)
Is tacsóin forleathana agus flúirseacha iad speiceas is lú imní. Tá riosca níos ísle díothaithe ag na speicis seo.
* **speiceas leochaileach** (*vulnerable species* as Béarla)
Tá riosca ard díothaithe sa nádúr ag speiceas leochaileach.

*Phyla cuneifolia* stólan
* **stólan** (*stolon* as Béarla)
Gas cothrománach is ea stólan a shníonn os cionn, ar nó faoi dhromchla na talún agus a fhásann planda nua.
* **strobalas** (*strobilus* as Béarla)
Is éard is strobalas ann ná struchtúr cosúil le buaircín atá comhdhéanta de spóraifille atá iompaithe go dlúth ar an ais.

## T

* **teipeal** (*tepal* as Béarla)
Úsáidtear an téarma teipal do chodanna an peirianta má tá cuma an-chosúil ar na peitil agus ar na seipil.

Torthú bláthra *Tetradium daniellii*
* **torthú bláthra** (*infructescence* as Béarla)
Is é an torthú bláthra an struchtúr ina dtaispeántar torthaí ar phlanda.

## U

* **uathpholaplóideach** (*autopolyploid* as Béarla)
Is cineál planda polaplóideach é planda uathpholaplóideach a chruthaítear trí géanóm amháin a dhúbailt. I bplandaí uathpholaplóideacha, tagann na crómasóm go léir ón speiceas céanna.
* **ubhagán uachtarach** (*superior ovary* as Béarla)
Tá ubhagán uachtarach suite os cionn an phointe ina bhfuil na seipil, na peitil agus na staimín ceangailte.
* **umbal** (*umbel* as Béarla)umbalumbal comhshuite
Is cineál bláthra craobhach é umbal. Bíonn bláthanna sa bláthra ina bhfuil na gasóga go léir ar an fhad céanna agus ag teacht ó phointe amháin.
* **umbal comhshuite** (*compound umbel* as Béarla)
Is cineál bláthra é umbal comhshuite ina n-eascraíonn roinnt umbal as aon phointe amháin.

## X

* **xéirifíteach** (*xerophytic* as Béarla)Is plandaí xéirifíteacha iad na cachtais.
Tá plandaí xéirifíteacha oiriúnaithe do aeráid nó do ghnáthóg thirim.
* **xiléim** (*xylem* as Béarla)
Is fíochán lignithe é an xiléim atá freagrach as iompar uisce i bplandaí.
* **xiléim phríomhúil** (*primary xylem* as Béarla)
Is céim luath forbartha í an xiléim phríomhúil agus tá sé déanta as prótaixiléim agus meiteaxiléim.
* **xiléim thánaisteach** (*secondary xylem* as Béarla)
Déantar an xiléim thánaisteach ón sraith chaimbiam. Tá sé freagrach as forbairt leataobhach agus fás adhmad.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |