Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Contae Sonoma, California

| Contae Sonoma, California |
| --- |
| Sonoma County (en)  |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
|  |
|   |
|

---

 |
| Ainmnithe in ómós | Sonoma  |
| Suíomh |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  ﻿ / ﻿ |

 |
|  |
|  |
| Stát ceannasach | Stáit Aontaithe Mheiriceá |
| Stát sna Stáit Aontaithe | California  |
|  |
|  |
|

---

 |
| Príomhchathair | Santa Rosa  |
| Daonra |
| Iomlán | 488,863 (2020)  |
| • Dlús | 106.74 hab./km² |
| Líon na dteaghlach | 188,958 (2020)  |
| Tíreolaíocht |
| Suite san aonán críochach staitistiúil | Santa Rosa–Petaluma metropolitan area (en)  Bay Area (en)   |
| Achar dromchla | 4,580 km²  |
| • Uisce | 10.87 %  |
| Ar theorainn le | Contae Mendocino Contae Solano Contae Napa Contae Lake Contae Marin  |
| Sonraí stairiúla |
| Cruthú | 1850 |
| Aitheantóir tuairisciúil |
| Lonnaithe i gcrios ama | Amchrios an Aigéin Chiúin  |
|  |
| Cód INSEE | 06097  |
| ID GNIS | 1657246  |
|  |
| Eile |
|

---

 |
| Suíomh gréasáin | sonomacounty.gov  |

Is contae i California é **Sonoma**. Is é Santa Rosa príomhbhaile an chontae agus an chathair is mó daonra. Bhí 483,878 duine ag maireachtaint sa chontae sa bhliain 2010.

An Sliabh Hood le fíniúna sa réamhionad
## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Glasáin Darwin

Glasáin Darwin| Geospizinae  |
| --- |
|   |
|  |
| Tacsanomaíocht |
|  |
| Aicme | Aves |
| Ord | Passeriformes |
| Fine | Thraupidae |
| Fofhine | **Geospizinae**   |
|  |
|  |
| Ainmníocht |
| Ainmnithe in ómós | Charles Darwin  |

Is grúpa éan gaolmhar iad na **Glasáin Darwin**, dúchasach d'oileáin Ghalápagos ar an meánchiorcal san Aigéan Ciúin. Tugtar *glasáin Galapágos* orthu freisin.

Meastar gur de shliocht speicis amháin 14 speiceas díobh atá ar eolas anois, a bhfuil cothú difriúil (le cumaí difriúla goib), gnáthóga difriúla is dáiltí difriúla acu.

Thug a ndifríochtaí cabhair do Charles Darwin i saothrú a theoirice faoin roghnú nádúrtha.

## Féach freisin

* Charles Darwin

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Éabhlóid

Portráid de Charles Darwin sna 1830í
Crann na beatha
Is éard atá i gceist leis an **éabhlóid** (ar a dtugtar éabhlóid bhitheolaíoch nó orgánach) ná na hathruithe i gceann amháin nó níos mó i dtréithe oidhreachtúla na bpobal tríd na glúinte. Is tréithe idirdhealaitheacha faoi leith iad, tréithe ó oidhreacht, lena n-áirítear saintréithe anatamaíocha, bithcheimiceacha nó iompraíochta. Seans go dtarlódh éabhlóid nuair atá éagsúlacht laistigh de phobal.

Is iad príomhfhoinsí na n-éagsúlachtaí ná sóchán, athchuingir ghéiniteach agus sreabhadh géinte. D'éirigh éagsúlú gach orgánach beo ó shinsear coitianta as éabhlóid, próiseas a rinne Charles Darwin cur síos ar mar «foirmeacha éigríochta is áille agus is iontach».

Ba iad Charles Darwin agus Alfred Russel Wallace a bhunaigh teoiric an roghnaithe nádúrtha sa naoú haois déag. Níor thuig éinne meicníocht na héabhlóide go dtí gur bunaíodh an ghéineolaíocht. Is í an éabhlóid príomhbhunús na bitheolaíochta sa lá atá inniu ann.

## Naisc

* Éabhlóid an Chine Dhaonna (Gaeilge)
* Céimeanna san Éabhlóid - Dúnta i gcomhair Athchóirithe Curtha i gcartlann 2012-11-12 ar an Wayback Machine (Gaeilge)
* An Introduction To Evolution Curtha i gcartlann 2010-08-18 ar an Wayback Machine (Béarla)
* Understanding Evolution (Béarla)
* Modern Theories of Evolution Curtha i gcartlann 2009-08-06 ar an Wayback Machine (Béarla)
* Évolution. De l'origine de la vie aux origines de l'homme (Fraincis)
# Éagsúlacht ghéiniteach

Tagraíonn **éagsúlacht ghéiniteach**, leibhéal na bithéagsúlachta, do líon iomlán na dtréithe géiniteacha i gcomhdhéanamh géiniteach an speicis. Déantar idirdhealú idir an éagsúlacht ghéiniteach agus athraitheacht ghéiniteach, déanann an 'athraitheacht ghéiniteach' cur síos ar chlaonadh na dtréithe géiniteacha i dtreo an athraithe.
# Sóchán

Léaráid ag taispeáint sócháin ghéinitigh.
Sa bhitheolaíocht, is éard atá i  **sóchán** ná athrú tobann a thagann ar sheicheamh núicléitíde d'ábhair géiniteach an orgánaigh bheo.

Is féidir le hathrú tobann teacht ar ghéin aonarach, nó fiú ar chrómasóm iomlán. Earráid i gcóipeáil na géine is brí leis an sóchán go minic: earráid a tharlaíonn i rith na cilldeighilte, abair, má nochtar an chill don tsolas ultraivialaite nó don radaíocht ianúcháin (is é sin, na x-ghathanna nó an cineál radaíochta a thagann as iseatóip radaighníomhacha), do cheimiceáin so-ghineacha nó do víris áirithe.

Tá a leithéid de rud ann freisin agus hipearshóchán. Is éard atá i gceist leis an hipearshóchán ná meicníocht na cille leis an gcóras imdhíonachta a chur in oiriúint do na miocróib atá díreach á ionsaí. Próiseas é nach dtéann i bhfeidhm ach amháin ar réigiúin áirithe sna cealla glóbailine imdhíonachta, agus is cuid nádúrtha é d'fhrithionsaí an orgánaigh bheo ar na miocróib.

Is minic a shíltear go ndéanann gach sóchán dochar don orgánach agus don speiceas go léir, ach níl an scéal chomh simplí sin. Aithnítear sócháin bhuntaistiúla, sócháin mhíbhuntaistiúla agus sócháin neodracha, ach is dócha go ndéanann an chuid is mó de na sócháin neodracha féin dochar *éigin* don orgánach. Tá sócháin mharfacha ann freisin a thugann bás an orgánaigh.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Roghnú nádúrtha

Crann na beathaIs próiseas neamhrandamach é **an roghnú nádúrtha** ina thagann tréithe oidhreachtúla chun tosaigh i bpobal, mar fheidhm atáirgthe difreálaigh na n-orgánach. Is meicníocht lárnach den éabhlóid í.

Féadfaidh an éagsúlacht ghéiniteach laistigh de phobal de orgánaigh bheith ina chúis le haonáin an speicis maireachtáil agus atáirgeadh níos fearr ná a chéile. Tá na fachtóirí a théann i bhfeidhm ar phróiseas an atáirgthe tábhachtach freisin, ceist a d'fhorbair Charles Darwin ina smaointe ar an roghnú gnéasach.

Gníomhaíonn an roghnú nádúrtha ar an bhfeinitíopa, nó saintréithe inbhraite an orgánaigh, ach éireoidh an bunús géiniteach (tréith inoidhreachta), d'aon fheinitíopa a thugann buntáiste atáirgthe, níos coitianta i bpobal (féach ailléilmhinicíocht).
Le himeacht ama, is féidir go mbeadh oiriúnuithe mar thoradh ar an phróiseas seo, a gnóthaíonn speisialtóirí sa phobal le haghaidh neideoige éiceolaí ar leith agus d'fhéadfadh, i ndeireadh na dála, go n-éireodh speiceas nua as. I bhfocail eile, tá an roghnú nádúrtha ina phróiseas tábhachtach (cé nach é an t-aonú phróiseas amháin ata ann) ina théann an éabhlóid ar aghaidh istigh sna horgánaigh. I gcomparáid leis an roghnú saorga, ina roghnaíonn an cine daonna tréithe sainiúla, gníomhaíonn an roghnú nádúrtha ar an dtimpeallacht, mar chriathar trínar féidir athruithe áirithe faoi leith dul tríd.

Tá an roghnú nádúrtha ar cheann de phrionsabail bhunúsacha na bitheolaíochta nua-aimseartha. Thug Darwin an téarma isteach ina leabhar ag a raibh mórthionchar, sa bhliain 1859 *On the Origin of Species*, inar cuireadh síos ar an roghnú nádúrtha ar aon dul leis an roghnú saorga, próiseas trína roghnaíonn póraitheoirí daonna go rianúil ainmhithe agus plandaí le haghaidh síolraithe, toisc go measann siad go bhfuil tréithe inmhianaithe acu. Forbraíodh coincheap an roghnaithe nádúrtha ar dtús in éagmais teoiric bailí na hoidhreachtúlachta; nuair a chéad scríobh Darwin, ní raibh eolas ar bith ann faoin ngéineolaíocht nua-aimseartha. Tugtar an tsintéis éabhlóideach nua-aimseartha ar chomhcheangal na héabhlóide traidisiúnta Darwineach leis na bhfionnachtana a tharla ina dhiaidh sin sa ghéineolaíocht chlasaiceach agus mhóilíneach. Is éard an roghnú nádúrtha an míniú príomhúil le haghaidh na héabhlóide oiriúnaithí.

## Prionsabail ghinearálta

### Ainmníocht agus úsáid

### Oiriúnacht

### Cineálacha roghnúcháin

### Roghnú gnéasach

### Samplaí den roghnú nádúrtha
# Polamorfacht (bitheolaíocht)

Sa bhitheolaíocht, dhá cheann nó níos mó d'fhoirmeacha géiniteacha scoite orgánaigh a bheith i láthair sa daonra idirphóraithe céanna, nuair a bhíonn minicíocht na foirme is teirce níos mó ná mar a tharlódh trí shóchán amháin. Is féidir go mbeidh an pholamorfacht seasmhach is go leanfaidh ar feadh cuid mhaith glún, nó sealadach. Is sampla atá le feiceáil i ndaoine é dath na súl, ach tá cuid mhaith eile a bhíonn dofheicthe ar gá teicníochtaí ar leith, cosúil le hanailísí DNA, a úsáid len iad a bhrath.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Oiriúnú (bitheolaíocht)

na sioráif agus crainn mhóra
Na próisis ceartaithe a tharlaíonn d'orgánach ar leith, de réir cúinsí a chomhshaoil, is ea **oiriúnú**. Is féidir go dtarlóidh sé trí roghnú nádúrtha, agus buaineadas is rath atáirgthe feabhsaithe dá bharr, nó go dtarlóidh athruithe fiseolaíocha nó iompair nach bhfuil géiniteach.

Úsáidtear an téarma céanna do thoradh na bpróiseas seo, is é sin aon airí struchtúrtha, iompair nó fiseolaíoch a fheabhsaíonn a bhuaineadas is/nó a rath atáirgthe.

## Féach freisin

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Sreabhadh géinte

Sa ghéineolaíocht daonra, is éard is **sreabhadh géinte** ann ná (ar a dtugtar freisin **géinimirce**) aistriú ailléile na ngéinte ó phobal amháin go ceann eile.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Scaipeadh oiriúnaitheach

Sa bhitheolaíocht éabhlóide, bladhm éabhblóidithe a tharlaíonn uaireanta ina scarann cineál amháin dúchasach le roinnt róil éiceolaíochta nó modhanna beatha a chomhlíonadh, de ghnáth thar achar gairid ama, chun éagsúlacht foirmeacha nua a dhéanamh. Is féidir go dtarlóidh a leithéid tar éis gnáthóga nua a choilíniú, díreach mar a tharla i gcas gealóga Darwin is a scaipeadh ar Oileáin Galapagos.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Díobhadh (speiceas)

Dul in éag speicis, i ngnáthóg ar leith (díobhadh áitiúil) nó ar Domhan. Sainmhínítear go bhfuil speiceas ainmhí imithe in éag muna bhfuarthas sa nádúr fiáin é le 50 bliain.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Bithéagsúlacht

Bithéagsúlacht
Is éard ata i gceist le **bithéagsúlacht** ná an éagsúlacht plandaí agus ainmhithe i gceantar agus an tslí a n-idirghníomhaíonn siad laistigh de ghnáthóga agus d’éiceachórais (amhail lochanna agus foraoisí dúchasacha). Sainmhíniú eile ná an raon is an ilghnéitheacht cineálacha géiniteacha, speiceas is éiceachóras ar Domhan a athraíonn le héabhlóid.

Comhdháil na Náisiún Aontaithe um Bhithéagsúlacht 2024  nó "COP 16"
Géaraíonn gníomhartha daonna luas na bpróiseas athraithe, rud a laghdaíonn speicis nó a dhíothaíonn iad, fiú. Inniu is bagairt eisiach dhomhanda ar an gcine daonna í cailliúint leanúnach na bithéagsúlachta.

## Polasaithe

Síníodh conradh chun an bhithéagsúlacht a chaomhnú is acmhainní bitheolaíocha a fhorbairt ar bhonn inmharthanach ag Cruinniú Mullaigh an Domhain i 1992.

Reáchtáladh Comhdháil na Náisiún Aontaithe um Bhithéagsúlacht 2024  nó "COP 16" in Cali, sa Cholóim, sa bhliain 2024. Níor síníodh aon chomhaontú suntasach ach rinneach iarracht cuma dhearfach a chur air in áiteanna.

Thug Parlaimint na hEorpa a beannacht don Dlí Athchóirithe Nádúir an Aontais Eorpaigh in 2024.

Ceiliúrtar ar an 22 Bealtaine gach bliain an *Lá Idirnáisiúnta um Éagsúlacht Bhitheolaíoch, an Bhithéagsúlacht agus Speicis Choimhthíocha Ionracha*.

## Bithéagsúlacht in Éirinn

Tá an t-ádh le hÉirinn 31,000 speiceas plandaí, ainmhithe agus fungas taifeadta a bheith aici. Tá níos mó ná 20% de na speicis a ndearnadh measúnú orthu in Éirinn i mbaol díothaithe agus tá stádas neamhfhabhrach ag 85% de na 59 gnáthóg is luachmhaire san AE. Tá níos mó ná leath na bplandaí dúchasacha ag meath.

Tuairiscíodh sa bhliain 2024 go raibh drochbhail ar 85% de ghnáthóga sainchosanta an Stáit agus go raibh 46% díobh ag meath d'acht is d'áirithe, agus gnáthóga bláthanna agus luibheanna dúchasacha á scriosadh go seasta – na dumhcha, na heanaigh, na léanta, na móinéir, na portaigh, na turlaigh agus mar sin díobh. Modhanna míchóiriúla feirmeoireachta is siocair leis an meath den chuid is mó, a deirtear – iníor tionsclaíoch, bánú talaimh agus truailliú uisce, srl.

### Polasaithe in Éirinn

Rinne an Tionól Saoránach um Bithéagsúlacht moltaí in 2022 (mar sh. go bhféadfaí reifreann a ghairm le bonn bunreachtúil a chur faoi chearta fiadhúlra).

Ritheadh An tAcht um Fhiadhúlra (Leasú), 2023 agus an Plean Gníomhaíochta Náisiúnta na hÉireann um Bithéagsúlacht, 2023 don tréimhse 2023-2030. Cuireadh dualgais ar gach aon fhoras poiblí sa Stát gníomhú dá réir, lena n-áirítear Bord Iascaigh Mhara, Bord na Móna agus na húdaráis áitiúla. Tá ar gach údarás áitiúil plean bithéagsúlachta dá gcuid féin a chur i dtoll a chéile, a nuashonrú agus a chur i ngníomh. Cuireadh acmhainn bhreise ar fáil don tSeirbhís Páirceanna Náisiúnta agus Fiadhúlra, de réir an phlean, le dul i ngleic le daoine agus le heagraíochtaí a sháraíonn an dlí.

## Féach freisin

* Dlí Athchóirithe Nádúir an Aontais Eorpaigh
* Comhdháil na Náisiún Aontaithe um Bhithéagsúlacht, COP 16, 2024

## Naisc sheachtracha

* Tionól Saoránach um Bithéagsúlacht

## Tagairtí
# Bithgheografaíocht

Réigiúin bithgheografacha na hEorpa
Is é atá sa **bhithgheografaíocht** ná staidéar ar dháileadh speiceas agus éiceachóras sa spás geografach agus trí am geolaíochta. Is minic a bhíonn orgánaigh agus pobail bhitheolaíocha éagsúil ar bhealach rialta ar feadh grádáin gheografacha domhanleithead, ingearchló, aonraithe agus gnáthóige. Is í an fhíteagrafaíocht an brainse de bhithgheografaíocht a dhéanann staidéar ar dháileadh plandaí. Is é míolgheografaíocht an brainse a dhéanann staidéar ar dháileadh ainmhithe. Is é míceogheografaíocht an brainse a dhéanann staidéar ar dháileadh fungas, mar shampla beacáin.

Tá eolas ar éagsúlacht spásúil i líon agus i gcineálacha orgánaigh chomh ríthábhachtach dúinn inniu agus a bhí sé dár sinsir luatha daonna, agus muid ag oiriúnú do thimpeallachtaí ilchineálacha ach intuartha go geografach. Is réimse comhtháite fiosrúcháin é bithgheografaíocht a aontaíonn coincheapa agus faisnéis ó éiceolaíocht, bitheolaíocht éabhlóideach, tacsanomaíocht, geolaíocht, tíreolaíocht fhisiciúil, pailé-ointeolaíocht, agus clíomeolaíocht.

Comhcheanglaíonn taighde bithgheografach nua-aimseartha faisnéis agus smaointe ó go leor réimsí, ó na srianta fiseolaíocha agus éiceolaíocha ar scaipeadh orgánach go feiniméin gheolaíochta agus aeráideolaíochta atá ag feidhmiú ar scálaí spásúla domhanda agus frámaí ama éabhlóideacha.

Déanann na hidirghníomhaíochtaí gearrthéarmacha laistigh de ghnáthóg agus speicis orgánaigh cur síos ar chur i bhfeidhm éiceolaíoch na bithgheografaíochta. Déanann bithgheografaíocht stairiúil cur síos ar na tréimhsí fadtéarmacha éabhlóideacha le haghaidh aicmiú níos leithne orgánaigh. Chuir eolaithe luatha, ag tosú le Carl Linnaeus, le forbairt na bithgheografaíochta mar eolaíocht.

Réimse bithgheografacha
## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Cládaistíocht

Cládaistíocht
Córas rangaithe ainmhithe is plandaí ina rangaítear na horgánaigh de réir a gcosúlachtaí mar thoradh ar phórú le déanaí ó chomhshinsear.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Fíligineacht

Is éard is **fíligineacht** ann ná gaol idir grúpaí ainmhithe de réir a staire éabhlóidí, ionas go mbíonn na grúpaí ceangailte le chéile de réir cé chomh déanach a tharla a gcomhshinsearacht. Déantar an measúnú seo trí chomhairíonna díorthaithe a aithint, den chuid is mó. Léirítear patrún na ngaolta éabhlóideacha taobh istigh de ghrúpaí is idir grúpaí i bhfoirm léaráide géagaí (an crann éabhlóideach), ag taispeáint na línte ginealaigh. Tugtar **fíligéinitic** nó **fíligéineolaíocht** ar staidéar na fíligineachta.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Pailé-ointeolaíocht

bíosún, iarsmalann Azov
Is é **pailé-ointeolaíocht** (AIF: [pˠalʲeːˌənʲˈtʲoːl̪ˠiːə̯xt̪ˠ, -iːɑ̯xt̪ˠ]) staidéar eolaíoch ar an saol a bhí ar an chruinne roimh thús na haoise Holoicéineaigh. Bíonn staidéar iontaisí cuid an chúrsa; déantar staidéar den sórt sin chun créatúir a rangú agus a gcaidrimh le chéile a scrúdú (**pailé-éiceolaíocht** is ainm di sin). Cláraíodh barúlacha pailé-ointeolaíochta chomh fada ó shin leis an gcúigiú céad RC. Bunaíodh an staidéar san ochtú céad déag buíochais leis na saothair Georges Cuvier ar anatamaíocht comparáideach, agus d'fhorbair an staidéar go gasta sa naoú céad déag. Déantar an téarma ón Shean-Ghréigis *παλαιός ("palaiós", "sean, ársa"), ὄν ("on", (gin. "ontos"), créatúr, neach),* agus *λόγος ("logos", "caint, machnamh, staidéar").*

## Féach freisin

* Pailé-ointeolaithe
* Marie Stopes

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Córasaíocht

Córasaíocht
Rangú orgánach i seicheamh cliarlathach grúpaí a chuireann béim ar a n-idirghaolta toimhdithe éabhlóideacha. Is iad na príomhranguithe nua-aoiseacha (ag éirí níos ginearálta de réir a chéile) speicis, gnéithe, clanna, oird, ranganna, fílim (ainmhithe), ranna (plandaí), agus ríochtaí.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Eoiginic

Second International Congress of Eugenics, 1921
Iarmhairtí a fheabhsaíonn dúchas an chine dhaonna (nó a dhéanann dochar dó) is ea **eoiginic**, go fisiciúil is go hintleachtach, trí steiriliú, oideachas, fachtóirí sóisialta is a leithéid.

## Stair

Francis Galton a chum an coincheap is an téarma i 1883. Bhí sé i gceist daoine nach raibh oiriúnach a chosc ó shíolrú, agus a mhalairt maidir le daoine a bhí oiriúnach.

Tharraing gluaiseachtaí polaitiúla a raibh polasaithe mar seo acu sa Ghearmáin is na Stáit Aontaithe sa chéad chuid den 20ú céad míchlú críochnaithe uirthi.

## Cur in aghaidh

Ceistíodh an modh smaointeoireachta seo go héifeachtach i leabhair cosúil le *Brave New World* (Domhan Nua Dána, 1932) le Aldous Huxley, agus *Nineteen Eighty-Four* (Míle Naoi gCéad Ochtó Ceathair, 1949) le George Orwell.

"March for Science" 2017, in Washington, DC.
## Lucht tacaíochta eoiginice

* Marie Stopes
* Adolf Hitler

## Féach freisin

* Antrapaiméadracht

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |