Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ainmníocht fhíliginiteach

Sonraíonn an sinsearach X an clád a thaispeánann na línte briste i ngach figiúr. Faoin hipitéis go bhfuil na gaoil mar atá sa chrann clé, cuimsíonn an clád X, A, B agus C. Faoin hipitéis go bhfuil na gaoil mar atá sa chrann ar chlé, cuimsíonn an clád X, A agus B.
Is modh ainmníochta é **ainmníocht fhíliginiteach** le haghaidh tacsón sa bhitheolaíocht a úsáideann sainmhínithe fíliginiteacha le haghaidh ainmneacha tacsóin mar a mhínítear thíos. Tá sé seo i gcodarsnacht leis an gcur chuige traidisiúnta, ina sainmhínítear ainmneacha tacsón de réir *tíopa*, ar féidir é a bheith ina eiseamal nó ina thacsón ar chéim níos ísle, agus ina thuairisc i bhfocail. Tá an t-aicmiú fíliginiteach á rialú faoi láthair ag an *gCód Idirnáisiúnta um Ainmníocht Fhíliginiteach* (*PhyloCode* ).

## Sainmhínithe

Ceanglaíonn an anmníocht fhíliginiteach ainmneacha le cládaí, grúpaí comhdhéanta de shinsear agus a shliocht go léir. Is féidir leis na grúpaí seo a bheith ar a dtugtar monaifíléiteach. Tá bealaí beagán difriúil ann chun an sinsear a shonrú, a phléitear thíos. Nuair a shonraítear an sinsear, socraítear brí an ainm: tá an sinsear agus gach orgánach arb iad a shliocht san áireamh sa tacsón ainmnithe. Chun na horgánaigh seo go léir a liostú (.i. imscríobh iomlán a sholáthar) ní mór an crann fíliginiteach iomlán a bheith ar eolas. Go praiticiúil, níl ach hipitéis amháin nó níos mó ann maidir leis an gcrann ceart. Mar thoradh ar hipitéisí éagsúla meastar go bhfuil orgánaigh éagsúla san áireamh sa tacsón ainmnithe, ach ní dhéanann siad difear do na horgánaigh a mbaineann an t- ainm leo i ndáiríre. Sa chiall seo tá an t-ainm neamhspleách ar leasú na teoirice.

## Tagairtí
# Sionapamorf

is éard is **sionapamorf** (Gréigis: σύν, SYN = le, i gcuideachta leis, mar aon leis; APO = ar shiúl ó; μορφή, morphe = cruth.) ann, ná carachtar apomorfach homalógach (ie, nuaigín éabhlóideach) atá ina ghné chomhpháirteach ag dhá nó níos mó tacsón. Sa bhitheolaíocht chórasach, is féidir le grúpaí orgánach monaifíléiteach (lena n-áirítear sinsear agus a shliocht go léir) a aithint ag na carachtair sin a bhí faighte le hoidhreacht acu, agus atá mar sin i bpáirt ag an ngrúpa ar fad (lena n-áirítear sinsear coitianta), is é sin, ag na sionapamoirf. Hennig (1966) agus Wagner (1980) a chéad mhol an coincheap agus tá sé ag croílár modheolaíochta na hanailíse fíliginití.
# Inveirteabrach

Is éard is **inveirteabrach** ann ná ainmhí nach bhfuil aon chnámh droma ná cnámharlach inmheánach aige. Rangaítear ainmhithe mar inveirteabraigh (feithidí is prótasóin aoncheallacha: 97% de gach speiceas ainmhíoch) agus veirteabraigh (éisc, débheathaigh, reiptílí, éin is mamaigh: 3% de gach speiceas ainmhíoch) a bhfuil cnámh droma roinnte i míreanna acu go léir.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Céiticeach

Céiticeach| Cetacea  |
| --- |
|  míol mór glas  |
| Sonraí |
| Príomhfhoinse bia | zóplanctón  |
| Is foinse é an tacsón seo de | ola an mhíl mhóir  |
| Gnáthóg | limistéar uisce  |
| Tréimhse ama |
| an Sealad Eoicéineach  —
  |
| Tacsanomaíocht |
|  |
| Aicme | Mammalia |
| Ord | Artiodactyla |
| Infrea-ord | **Cetacea**  Brisson, 1762 |
|  |
|  |

Is ainmhí mara é an **céiticeach**. Mamach atá ann.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol ainmhí é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Siorc

Siorc| Selachimorpha  |
| --- |
|  siorc bán mór  |
| Sonraí |
| Is foinse é an tacsón seo de | shark liver oil (en)  agus sharkskin (en)   |
|  |
| Tacsanomaíocht |
|  |
| For-ríocht | Holozoa |
| Ríocht | Animalia |
| Fíleam | Chordata |
| Aicme | Chondrichthyes |
| Forord | **Selachimorpha**  Nelson, 1984 |
|  |
|  |
| Ainmníocht |
| Ainm comhchiallach an tacsóin | *Selachii*  |

Is iasc é an **siorc** a aimsítear in aigéin an domhain. Úsáidtear an focal *cearban* i nGaeilge na hAlban chomh maith. Is é Selachimorpha an t-ainm eolaíoch.

## Naisc

* (en) Florida Museum of Natural History
* (en) (Underwater Times, Shark News Archive)} Curtha i gcartlann 2010-01-01 ar an Wayback Machine
* (fr) Muséum d'histoire naturelle, dossier de presse de l'exposition « Requins, entre peurs et connaissance » (PDF)

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Conbhaiscne

Conbhaiscne| *Cornus*  |
| --- |
|  coirnéilean  |
| Sonraí |
| Is foinse é an tacsón seo de | adhmad conbhaiscne  |
| Planda |
| Cineál an toraidh | drúp  |
|  |
| Tacsanomaíocht |
|  |
| Ríocht | *Plantae* |
| Ord | *Cornales* |
| Fine | *Cornaceae* |
| Géineas | Cornus  L., 1753 |
|  |
| Cineál tacsanomaíoch | Cornus mas  |
|  |
| Ainmníocht |
| Ainm comhchiallach an tacsóin | *Swida* *Bothrocaryum*  |

**Conbhaiscne** a thugtar ar chineál planda.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Cróch

Cróch| *Crocus*  |
| --- |
|   |
| Sonraí |
| Gnáthóg | ithir thirim  |
| Planda |
| Cineál an toraidh | capsúl  |
|  |
| Tacsanomaíocht |
|  |
| Ríocht | *Plantae* |
| Ord | *Asparagales* |
| Fine | *Iridaceae* |
| Fofhine | *Crocoideae* |
| Géineas | Crocus  L., 1753 |
|  |
| Cineál tacsanomaíoch | Crocus sativus  |
|  |

Planda ilbhliantúil a tháirgeann cormáin, dúchasach don Eoraip, is ea an **cróch** (géineas *Crocus*). Na duilleoga 12-30 cm ar fhad, lansa-chruthach snasta, imithe nuair a thagann na bláthanna amach sa bhfómhar. Na bláthanna liathchorcra cuach-chruthach le 6 theascán iombhlátha, cónasctha ag a mbun chun feadán 5-20 cm ar fhad a chruthú. Aibíonn an toradh san earrach nuair a thagann na duilleoga amach. Foinse den alcalóideach coilcicín, agus úsáidtear an ceimiceán seo i dtaighde géiniteach chun bac a chur ar scaradh na gcrómasóm i gcilldeighilt.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Asteraceae

*Asteraceae* |  nóinín Mhichíl  |
| Planda |
| Cineál an toraidh | aicéin  |
|  |
| Tacsanomaíocht |
|  |
| Ríocht | *Plantae* |
| Ord | *Asterales* |
| Fine | Asteraceae  Bercht. agus J.Presl, 1820 |
|  |
| Cineál tacsanomaíoch | Aster  |
|  |
| Ainmníocht |
| Stádas ainmníochta | nomen conservandum  |
| Ainm comhchiallach an tacsóin | *Artemisiaceae* *Anthemidaceae* *Centaureaceae*  |

Fine an-mhór plandaí blátha (Angiosperma) is ea na h**Asteraceae**. Tá breis is 23,600 speiceas den fhine ann, iad scaipthe thar 1,620 géineas agus 13 fofhine. "Nóiníní" a thugtar ar bhaill den fhine go minic, ag brath ar an speiceas. Is iad na hOrchidaceae an t-aon fhine i measc na bplandaí blátha a bhfuil níos mó speiceas inti.

## Tagairtí
# John Ray

John Ray|   |
| Beathaisnéis |
| Breith | 29 Samhain 1627 Black Notley (Ríocht Shasana) |
| Bás | 17 Eanáir 1705 77 bliana d'aois Black Notley (Ríocht Shasana) |
| Áit adhlactha | Black Notley (St. Peter and St. Paul) Churchyard (en)    |
|  |
|  |
|  |
|  |
| Faisnéis phearsanta |
| Scoil a d'fhreastail sé/sí | Coláiste na Tríonóide, Cambridge   Coláiste St. Catharine, Cambridge   |
| Áit chónaithe | Sasana |
| Gníomhaíocht |
| Réimse oibre | Eolaíocht an nádúir |
| Gairm | luibheolaí, diagaire, nádúraí, míoleolaí, brí-eolaí, éaneolaí, focleolaí  |
| Fostóir | Ollscoil Cambridge   |
| Ball de | An Cumann Ríoga (1667–)  |
| Teangacha | An Laidin agus Béarla |
| Cineál gutha | Soprán  |
| Saothar |
| **Saothar suntasach Historia Plantarum
 |
| Giorrúchán luibheolaíochta
 | Ray |
| **Gradam a fuarthas Comhalta den Chumann Ríoga
 |
|

---

 |
|  |

Nádúraí a rugadh i mBlack Notley Shasana ab ea **John Ray** (29 Samhain 1627 – 17 Eanáir 1705). Rinne sé rangú ar phlandaí agus chuir béim ar an speiceas mar bhunaonad. Ba é bunsraith na tacsanomaíochta nua-aoisí a shaothar.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol beathaisnéise é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Ríocht Shasana

| Ríocht Shasana |
| --- |
| Kingdom of England (en)  |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Bratach  | Armas  |

 |
|  |
|

---

 |
| Mana | «Dieu et mon droit»  |
| Suíomh |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  ﻿ / ﻿ |

 |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
|

---

 |
| Príomhchathair | Winchester, Londain, Westminster agus Cathair Londan  |
| Daonra |
| Iomlán | 5,750,000 (1707)  |
| Teanga oifigiúil | Béarla  |
| Reiligiún | an Eaglais Chaitliceach Rómhánach agus Eaglais Shasana  |
| Sonraí stairiúla |
| Leanann sé/sí | Ríocht Wessex, Prionsacht na Breataine Bige agus Prydain (en)   |
| Cruthú | 927 |
| Díscaoileadh | 30 Aibreán 1707 (Iúlach) |
| Á leanúint ag | Ríocht na Breataine Móire  |
| Eagraíocht pholaitiúil |
| Córas rialtais | monarcacht  |
| Comhlacht reachtach | Parlaimint Shasana  |
| Eacnamaíocht |
| Airgeadra | punt steirling  |
| Aitheantóir tuairisciúil |
|  |

Ba stát ceannasach é **Ríocht Shasana**, ón mbliain 927 go dtí 1707, ar thaobh thiar-thuaidh de roinn na hEorpa. I mbarr a réime, bhí dhá thrian de dheisceart oileán na Breataine Móire san áireamh i Ríocht Shasana (lena n-áirítear Sasana agus an Bhreatain Bheag mar atá anois ann) agus go leor oileáin bheaga fhorimeallacha; dúiche a chuimsíonn, sa lá atá inniu ann, dlínse dlí Shasana agus na Breataine Bige. Bhí talamh críchete le Ríocht na hAlban aige sa tuaisceart. Ag tús a thréimhse bhí a phríomhchathair agus a phríomh-áit chónaithe ríoga i Winchester, ach thugtaí an stádas a bhí beagnach comhionann do Westminster agus Gloucester, ach bhí Westminster ag fáil tosaíochta de réir a chéile.
# Cládagram

Dhá chládagram ingearach, an sinsear in íochtar na léaráide
Is éard is **cládagram** ann (Sean-Ghréigis: κλάδος, *klados*, "craobh"), ná léaráid a úsáidtear sa cládaistíocht, a thaispeánann an caidreamh idir orgánaigh. Ní chrann éabhlóideach é an cládagram áfach, toisc nach dtaispeántar an baint idir sinsearaigh agus sliochtaigh, nó conas a d'athraigh siad; is féidir a lán crann éabhlóideach a infeiriú ó chldagram amháin. Úsáideann cládagram línte a imíonn ón a chéile amach i dtreonna difriúla, ag críochnú le grúpaí orgánach le chéile.

## Tagairtí
# Jean-Baptiste de Lamarck

Jean-Baptiste de Lamarck|   |
| Beathaisnéis |
| Breith | (fr) Jean-Baptiste Pierre Antoine de Monet de Lamarck  1 Lúnasa 1744 Bazentin (Ríocht na Fraince) |
| Bás | 18 Nollaig 1829 85 bliana d'aois Páras (Bourbon Restoration in France) |
| Siocair bháis | Taom croí |
| Áit adhlactha | Reilig Montparnasse   |
|  |
|  |
|  |
|  |
| Faisnéis phearsanta |
| Reiligiún | Caitliceach Rómhánach |
| Gníomhaíocht |
| Réimse oibre | Zó-eolaíocht, luibheolaíocht, geolaíocht, meitéareolaíocht, bitheolaíocht, bitheolaíocht éabhlóideach, evolutionary theory (en)  agus Q137342757  |
| Gairm | luibheolaí, encyclopédiste, moileasceolaí, scríbhneoir, bailitheoir luibheolaíochta, bitheolaí éabhlóideach, bailitheoir eolaíochta, pailé-ointeolaí, ceimiceoir, míoleolaí, meitéareolaí, nádúraí, bitheolaí, múinteoir ollscoile, oifigeach míleata  |
| Fostóir | Muséum national d'histoire naturelle   |
| Ball de | Acadamh na nEolaíochtaí (1778–) Société Philomathique de Paris  Acadamh Eolaíochtaí agus Daonnachtaí na Baváire   |
| Teangacha | Béarla agus an Fhraincis |
| Gairm mhíleata |
| Brainse míleata | Grenadier (en)  |
| Céim mhíleata | leifteanant   |
| Coinbhleacht | Cogadh na Seacht mBliana |
| Saothar |
| Giorrúchán luibheolaíochta
 | Lam. |
| Lua an údair (zó-eolaíocht)
 | Lamarck |
| Teaghlach |
| Céile | Marie Anne Rosalie Delaporte (–1792), bás a c(h)éile Charlotte Reverdy (1793–), bás a c(h)éile Julie Mallet (1798–1819), bás a c(h)éile  |
| Páiste | Auguste de Lamarck  ( Marie Anne Rosalie Delaporte)  |
| Siblín | Philippe François de Monet de Lamarck |
| **Gradam a fuarthas Chevalier de la Légion d'honneur‎
 |
|  **Síniú**  |
|

---

 |
|   |

Nádúraí is éabhlóidí réamh-Darwineach a rugadh i mBazentin na Fraince ab ea **Chevalier de Lamarck, Jean Baptiste Pierre Antoine de Monet** (1 Lúnasa 1744 – 18 Nollaig 1829). Ba é *Histoire des animaux sans vertèbre* (Stair na nAinmhithe gan Veirteabraí, 1815-1822) a phríomhshaothar.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoi dhuine Francach é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol bhitheolaíochta é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Aircéipteiric

Aircéipteiric| *Archaeopteryx*  |
| --- |
|  Archaeopteryx siemensii  |
| Sonraí |
| Príomhfhoinse bia | feoiliteoir  |
| Fad | 0.5 m  |
| Fionnachtaí nó aireagóir | Carl Friedrich Häberlein  |
| Tréimhse ama |
| an Sealad Iúrasach Déanach  |
| Tacsanomaíocht |
|  |
| Aicme | Reptilia |
| Ord | Archaeopterygiformes |
| Fine | Archaeopterygidae |
| Géineas | **Archaeopteryx**  Von Meyer, 1861 |
|  |
|  |
| Méid |
|  |

An t-éan iontaisithe is seanda a fhaightear ón tréimhse Iúrasach san Eoraip. Aithnítear í óna cleití is a cnámh uchta (an cnáimhín súgach). Difriúil ó éin nua-aoiseacha de bharr a hairíonna péistiúla, cosúil le heireaball fada cnámhach, bunaithe ar veirteabraí, 3 mhéar le hingne ar a sciatháin, agus fiacla géara sa dá ghiall. Tuigtear go raibh sí in ann eitilt timpeall 147 milliún bliain ó shin. Níl ach 7 sampla ar eolas ar fud an Domhain.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Richard Owen

Richard Owen|   |
| Beathaisnéis |
| Breith | 20 Iúil 1804 Lancaster, England  |
| Bás | 18 Nollaig 1892 88 bliana d'aois Londain, England  |
| Áit adhlactha | St Andrew's Church, Ham, London (en)    |
|  |
|  |
| Stiúrthóir iarsmalainne Músaem Stair an Dúlra |
|  |
|  |
|  – William Henry Flower →  |
|  |
|  |
| Faisnéis phearsanta |
| Scoil a d'fhreastail sé/sí | Ollscoil Dhún Éideann   Lancaster Royal Grammar School   Barts and The London School of Medicine and Dentistry (en)    |
| Áit chónaithe | Sasana |
| Gníomhaíocht |
| Réimse oibre | Zó-eolaíocht agus pailé-ointeolaíocht |
| Gairm | coimeádaí, pailé-antraipeolaí, scríbhneoir, poitigéir, nádúraí, anatamaí, míoleolaí, múinteoir ollscoile, bitheolaí, pailé-ointeolaí, máinlia  |
| Fostóir | Músaem Stair an Dúlra, stiúrthóir iarsmalainne (1856–1883) Hunterian Museum (en) , coimeádaí (1849–1856) Royal College of Surgeons of England (en) , ollamh (1836–) Hunterian Museum (en) , cúntóir taighde   |
| Ball de | Accademia dei Lincei (1883–) Acadamh Náisiúnta na nEolaíochtaí (comhalta iasachta de chuid Acadamh Náisiúnta na nEolaíochtaí) (1865–) Accademia delle Scienze di Torino (1845–) Acadamh Ríoga na Sualainne um Eolaíocht (1843–) Acadamh Eolaíochtaí Saint Petersburg (corresponding member (en) ) (1839–) An Cumann Ríoga (Comhalta den Chumann Ríoga) (1834–) Acadamh Ealaíona agus Eolaíochtaí Mheiriceá  Acadamh Ríoga Ealaíon agus Eolaíochtaí na hÍsiltíre  Acadamh Eolaíochtaí na hUngáire  Acadamh Eolaíochtaí na Gearmáine, Leopoldina  Acadamh na nEolaíochtaí  Acadamh Eolaíochtaí agus Daonnachtaí na Baváire  Cumann Ríoga na Micreascópachta  Accademia Nazionale delle Scienze detta dei XL  Acadamh na nEolaíochtaí, Göttingen  Acadamh Ríoga na Prúise um Eolaíocht   |
| Teangacha | Béarla |
| Saothar |
| **Saothar suntasach (1881) Músaem Stair an Dúlra
 |
| Lua an údair (zó-eolaíocht)
 | Owen |
| Suíomh a chartlainne | * Leabharlann Náisiúnta na Breataine Bige
 |
| Teaghlach |
| Páiste | William Owen  |
| **Gradam a fuarthas (1888)  Linnean Medal (en)
* (1878)  Bonn Clarke
* (1851)  Léacht Croone
* (1851)  Bonn Copley
* (1846)  An Bonn Ríoga
* (1844)  Léacht Bakerian
* (1838)  Bonn Wollaston
* Pour le Mérite für Wissenschaften und Künste
* Knight Commander of the Order of the Bath (en)
* Pour le Mérite
* Comhalta den Chumann Ríoga
* Honorary Fellow of the Royal Society Te Apārangi (en)
 |
|

---

 |
|  |

Nádúraí Sasanach ba ea **Sir Richard Owen** (20 Iúil 1804 – 18 Nollaig 1892) a thug a thacaíocht le Músaem Stair an Dúlra a bhunú. Is dócha gur fearr a chuimhnítear air inniu as an bhfocal Dineasár a chumadh

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Julian Huxley

Julian Huxley|  (1922)  |
| Beathaisnéis |
| Breith | 22 Meitheamh 1887 Londain, England  |
| Bás | 14 Feabhra 1975 87 bliana d'aois Londain, England  |
| Áit adhlactha | Créamatóiriam Golders Green   |
|  |
|  |
| Ard-Stiúrthóir UNESCO |
|  |
|  |
|  1946 – 1948 – Jaime Torres Bodet →  |
|  |
|  |
| Faisnéis phearsanta |
| Reiligiún | Aindiachas |
| Scoil a d'fhreastail sé/sí | Coláiste Balliol, Oxford   Coláiste Eton   |
| Gníomhaíocht |
| Réimse oibre | Bitheolaíocht, trasdaonnachas, bitheolaíocht éabhlóideach, sutheolaíocht agus fealsúnacht |
| Gairm | bitheolaí éabhlóideach, fiseolaí, bitheolaí, stiúrthóir scannán, bailitheoir luibheolaíochta, fealsamh, scríbhneoir, ollamh, eiteolaí, míoleolaí  |
| Fostóir | Ollscoil Rice  Coláiste an Rí, Londain   |
| Ball de | An Cumann Ríoga  Acadamh Eolaíochtaí na hUngáire  Acadamh Ealaíona agus Eolaíochtaí Mheiriceá   |
| Gluaiseacht | Aindiachas |
| Teangacha | Béarla |
| Gairm mhíleata |
| Brainse míleata | Arm na Breataine |
| Céim mhíleata | foleifteanant   |
| Coinbhleacht | An Chéad Chogadh Domhanda |
| Saothar |
| Suíomh a chartlainne | * Leabharlann Ollscoil Leeds [ MS 1983]
 |
| Teaghlach |
| Céile | Juliette Huxley   |
| Páiste | Anthony Julian Huxley, Francis Huxley  |
| Athair | Leonard Huxley  agus Julia Huxley |
| Siblín | Aldous Huxley, Andrew Fielding Huxley, Noel Trevenen Huxley agus Margaret Arnold Huxley |
| **Gradam a fuarthas (1973)  Bonn Frink
* (1971)  Bonn Godman-Salvin
* (1962)  Daonnachaí na Bliana
* (1958)  Bonn Darwin–Wallace
* (1956)  Bonn Darwin
* (1953)  Duais Kalinga
* (1937)  Anisfield-Wolf Book Awards (en)
* Gradam Albert Lasker as Buntaighde Leighis
* Comhalta den Chumann Ríoga
* Ridire Baitsiléra
* Newdigate Prize (en)
 |
|

---

 |
|

---

   |

Bitheolaí a rugadh i Londain ab ea **an Ridire Julian Sorrell Huxley** (22 Meitheamh 1887 – 14 Feabhra 1975). Dhírigh sé ar eolas is torthaí na heolaíochta a chur i bhfeidhm ar fhadhbanna sóisialta is polaitiúla, agus cheap teoiric eitice a bhí bunaithe ar roghnú nádúrtha. Ceapadh é mar an gcéad ardstiúrthóir ar UNESCO (1946–1948). Garmhac le T. H. Huxley.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Paraifíléiteach

Grúpa paraifíléiteach is ea na Reptilia (dath glas) a chuimsíonn na hAmniota go léir ach amháin dhá fhoghrúpa Mammalia (mamaigh) agus Aves (éin); dá bhrí sin, ní clád iad na Reptilia. I gcodarsnacht leis sin, is clád iad na hAmniota féin, ar grúpa monaifíléiteach iad.

Sa tacsanomaíocht tugtar grúpa paraifíléiteach ar ghrúpa má tá sé comhdhéanta as sinsearach coiteann an ghrúpa agus gach sliocht de chuid an tsinsir sin ach amháin ceann amháin nó dhá fhoghrúpa monaifíléiteach. Deirtear go bhfuil an grúpa paraifíléiteach maidir leis na foghrúpaí eisiata. Úsáidtear an téarma go coitianta san fhíligéineolaíocht (foréimse de chuid na bitheolaíochta) agus sa teangeolaíocht.
# Carl Woese

Carl Woese|  (2004)  |
| Beathaisnéis |
| Breith | 15 Iúil 1928 Syracuse, New York  |
| Bás | 30 Nollaig 2012 84 bliana d'aois Urbana, Illinois  |
| Siocair bháis | Bás nádúrtha (Ailse phaincréis) |
|  |
|  |
|  |
|  |
| Faisnéis phearsanta |
| Scoil a d'fhreastail sé/sí | Coláiste Amherst - Baitsiléir Ealaíon (–1950) Acadamh Deerfield   Ollscoil Yale - céim dochtúireachta (–1953)  |
| Comhairleoir dochtúireachta | Ernest C. Pollard |
| Áit chónaithe | Urbana |
| Gníomhaíocht |
| Réimse oibre | Micribhitheolaíocht |
| Gairm | micribhitheolaí, múinteoir ollscoile  |
| Fostóir | Ollscoil Illinois, Urbana–Champaign   |
| Ball de | An Cumann Ríoga (Ball Eachtrach den Chumann Ríoga) (2006–) Cumann Meiriceánach na Fealsúnachta (2004–) Acadamh Náisiúnta na nEolaíochtaí (Ball d'Acadamh Náisiúnta Eolaíochtaí na Stát Aontaithe) (1988–) Acadamh Ríoga na Sualainne um Eolaíocht  Acadamh Eolaíochtaí na Gearmáine, Leopoldina  Acadamh Eolaíochtaí agus Daonnachtaí na Baváire  Acadamh Ealaíona agus Eolaíochtaí Mheiriceá   |
| Spéis aige/aici i | Micribhitheolaíocht |
| Teangacha | An Ghearmáinis |
| Saothar |
| Lua an údair (zó-eolaíocht)
 | Woese |
| **Gradam a fuarthas (2006)  Ball Eachtrach den Chumann Ríoga
* (2003)  Crafoord Prize in Biosciences (en)
* (2000)  Bonn Náisiúnta na hEolaíochta
* (1997)  Selman A. Waksman Award in Microbiology (en)
* (1992)  Bonn Leeuwenhoek
* (Márta 1984)  Comhalta MacArthur
 |
|

---

 |
|

---

  |

Micribhitheolaí Meiriceánach ab ea **Carl Richard Woese** (15 Iúil 1928 - 30 Nollaig 2012). Rugadh é i Syracuse, Nua-Eabhrac) agus d'fhreastail é ar Deerfield Academy agus Amherst College. Eolaí aithnidiúil é toisc gur shainmhínigh sé Archaea (fearann úr nua nó ríocht na mbeatha) i 1977 trí tacsanomaíocht fíliginiteach ar 16S RNA ribeasómach, teicníc cheannródaíocht Woese agus í in úsáid go fóill mar chleachtas caighdeánach. Cailleadh é i 2012 tar éis deacrachtaí ó ailse briseáin..

## Naisc sheachtracha

* Woese's homepage Curtha i gcartlann 2005-04-05 ar an Wayback Machine

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoi Mheiriceá é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |