Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Seadeolaíocht

Is éard is **seadeolaíocht** ann ná an disciplín eolaíoch a bhaineann le staidéar a dhéanamh ar bhitheolaíocht na seadán agus na galair sheadánacha, lena n-áirítear dáileadh, bithcheimic, fiseolaíocht, bitheolaíocht mhóilíneach, éiceolaíocht, éabhlóid agus gnéithe cliniciúla na seadán, lena n-áirítear freagairt an óstaigh ar na hoibreáin sin.

Go ginearálta, cuimsíonn na seadáin víris is baictéir, iad siúd atá neamhurchóideach is iad siúd a chuireann tús le galair, ach de ghnáth bíonn an staidéar teorannaithe do phrótasóin (aiméibí is eile), péisteanna, artrapóid a dhéanann dochar do dhaoine trí nimh a dhéanamh, fuil a dhiúl is galair a iompar (mar shampla, corrmhíolta, míoltóga gainimh is míolta), nó maireachtáil ar an gcraiceann agus tochas is galar an tochais a chur air (mar shampla, míolta cartáin).

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol a bhaineann le sláinte é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Paiteolaíocht

Is éard is **Paiteolaíocht** nó  **galareolaíocht** ann ná speisialtacht leighis a bhíonn ag plé le staidéar agus diagnóis a dhéanamh ar ghalair éagsúla.

Is staidéar eolaíochtúil atá ann ar cad as do ghalair, conas mar a fhorbraíonn siad is a dtarlaíonn dá mbarr.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol a bhaineann le sláinte é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Cógaseolaíocht

Brainse d'eolaíocht an leighis a dhéanann staidéar ar ghníomhuithe, feidhmeanna is fo-iarsmaí drugaí is ea **cógaseolaíocht**.

Inchinn, duán, meitibileacht, saorfhréamh agus miteacoindre, agus cillscannán.
## Stair

Baineann na tuairiscí is ársa le leighis ó fhoinsí plandúla ón tSín is an Ghréig.

Sa tSín, bhí thar 30 druga ar eolas sa 4ú céad RC, agus faoin 1ú céad AD thug leabhar mór cógasaíochta liosta de 365 leigheas. Ba é *De Materia Medica* (I dTaobh Ábhair Leighis, c 60 AD) le Diascóradas an chéad leabhar cógaseolaíochta san iarthar. Faoi 992 bhí eolas ag na Sínigh ar 1,748 druga is 16,000 oideas.

D'éirigh an t-ábhar ina dhisciplín eolaíochta san iarthar sa 19ú céad nuair a thosaigh ceannródaithe ag déanamh staidéar ar ghníomhuithe fiseolaíocha na ndrugaí íonaithe. Rinne Magendie an chéad anailís thurgnamhach ar ghníomhú druga íon (stricnín), agus chuir síos ar a thuilleadh drugaí ina *Formulaire* (Foirmleoir, 1821).

Bunaithe ar sin, rinne eolaithe Gearmánacha éacht chun an t-ábhar a fhorbairt go hacadúil is go trádálach. Rinne Oswald Schmeideberg (1838-1921) taighde ar ghníomhú digiteálais is muscairín. Rinne Hans Horst Meyer (1853-1939) taighde ar ghníomhú ainéistéiseach. Léirigh Paul Ehrlich (1854-1915) gurb ionann nó cosúil le gnáthnaisc cheimiceacha imoibrithe idir drugaí is fíocháin. Chuir John J. Abel (1857-1938) go mór le forbairt na cógaseolaíochta sna Stáit Aontaithe.

## Inniu

Anois déantar taighde cógaseolaíochta i gcomhlachtaí, ollscoileanna is institiúidí taighde, agus tá 200 druga bunúsach ann, de réir mar a shainmhíonn an WHO é. Le himeacht ama tá fo-bhrainsí ar leith á saothrú, ina measc cógaseolaíocht mhóilíneach, imdhíonachógaseolaíocht is néarachógaseolaíocht, agus baineann siad seo le disciplíní eile sa bhitheolaíocht is an eolaíocht i gcoitinne.

## Féach freisin

* Cógas

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |
# Próitéamaíocht

Ullmhúchán róbatach de samplaí dí-asú/ ianú léasair mhaitrís-chuidithe
Is éard is próitéamaíocht ann ná staidéar mórscála ar phróitéiní. Is codanna ríthábhachtacha d’orgánaigh bheo iad próitéiní, a bhfuil go leor feidhmeanna acu amhail foirmiú snáithíní struchtúracha d'fhíochán matáin, díleá einsímeach bia, nó sintéis agus macasamhlú ADN. Ina theannta sin, cuimsíonn cineálacha eile próitéiní antasubstaintí a chosnaíonn orgánach ó ionfhabhtú, agus hormóin a sheolann comharthaí tábhachtacha ar fud na colainne..

Is é an próitéóm ná an tsraith iomlán de phróitéiní arna dtáirgeadh nó arna modhnú ag orgánach nó córas. Cumasaíonn próitéamaíocht líon na bpróitéiní atá ag síormhéadú a aithint. Athraíonn sé seo de réir riachtanais ama agus riachtanais ar leith, nó strus, a théann cill nó orgánach faoi.

Is fearann idirdhisciplíneach é próitéamaíocht a bhain tairbhe mhór as faisnéis ghéiniteach na dtionscadal géanóim éagsúla, lena n-áirítear Tionscadal an Ghéanóim Dhaonna. Clúdaíonn sé taiscéalaíocht próitéamaí ón leibhéal foriomlán de chomhdhéanamh, de struchtúr agus de ghníomhaíocht próitéine, agus is comhpháirt thábhachtach é de ghéanómaíocht fheidhmiúil.

De ghnáth, léiríonn an phróitéamaíocht an anailís thurgnamhach ar scála mór ar phróitéiní agus ar phróitéóim, ach is minic a thagraíonn sé go sonrach d’ íonú próitéine agus mais-speictriméadracht.

## Tagairtí
# Tocsaineolaíocht

Tocsaineolaíocht
Staidéar ar dhrochiarmhairtí ceimiceán ar chórais bheo. Cuidíonn an eolaíocht seo leis an bpriacal a bhainfeadh le ceimiceán nó druga a thuiscint. Bhunaigh an ceimicí Francach Mathieu Orfila (1789-1853) an eolaíocht nua-aoiseach seo sa 19ú céad.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Víreolaíocht

Radharc micreascópach ar víreas an fhiabhrais bhuí.(Flaviviridae).
Is í **an víreolaíocht** an disciplín atá freagrach as staidéar ar víris agus ar ghníomhairí géanómacha eile nach bhfuil chomh casta ar a dtugtar gníomhairí fo-víreasacha. Cuimsíonn sé freisin staidéar ar phrióin, ar gníomhairí próitéineacha iad a eascraíonn as mífhilleadh próitéiní ceallacha. Díríonn an brainse seo den bhitheolaíocht ar na gnéithe seo a leanas: struchtúr, aicmiú, agus éabhlóid; meicníochtaí ionfhabhtaithe agus saothrú na cille óstaí chun críocha atáirgthe; idirghníomhaíocht le fiseolaíocht an orgánaigh ionfhabhtaithe agus na himdhíonachta; na galair is cúis leo; teicnící aonraithe agus saothrú;géinteiripe ; agus úsáid i dtaighde agus i bhforbairt. Meastar gur fo-réimse den mhicribhitheolaíocht agus den leigheas í an víreolaíocht.

## Tagairtí
# Fearbán

Fearbán| *Ranunculaceae*  |
| --- |
|  lus buí Bealtaine  |
|  |
| Tacsanomaíocht |
|  |
| Ríocht | *Plantae* |
| Ord | *Ranunculales* |
| Fine | Ranunculaceae  Juss., 1789 |
|  |
| Cineál tacsanomaíoch | Ranunculus  |
|  |
| Ainmníocht |
| Stádas ainmníochta | nomen conservandum  |

*Adonis annua* ón Spáinn, speiceas de chuid na Ranunculoideae
Cineál an-mhór an-éagsúil plandaí bliantúla is ilbhliantúla, cuid acu uisciúil. Coitianta ar fud an chuid is mó den Domhan, ach go príomha sa leathsféar thuaidh. Na duilleoga caol iomlán, nó leathan roinnte. Na bláthanna cupánchruthach le 5 pheiteal nó sheipeal go minic (sa ghéineas *Ranunculus* ach go háirithe), snasta buí, ach uaireanta bán nó dearg. Blas searbh agus nimhiúil d'ainmhithe, a sheachnaíonn iad, rud is cúis lena bhflúirseacht i bhféaraigh.

Tá timpeall is 1,700 speiceas fearbán ann. Is é *Ranunculus* an géineas is mó díobh úd agus 600 speiceas i gceist. Tagann ainm an ghéinis ón Laidin: *Rānaculus* (frog beag). Géinis mhóra eile is ea *Delphinium* (365 speiceas), *Thalictrum* (330), *Clematis* (325), agus *Aconitum* (300).

## Nasc seachtrach

* Ranunculaceae Curtha i gcartlann 2007-01-03 ar an Wayback Machine in L. Watson and M.J. Dallwitz (1992 ar aghaidh). *The families of flowering plants* Curtha i gcartlann 2007-01-03 ar an Wayback Machine.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Géanóm daonna

Cód géiniteach iomlán an duine. Leagan amach na ngéinte ar gach ceann de na 46 crómasóm daonna. Foilsithe den chéad uair sna hirisí údarásacha *Nature* (Nádúr) na Breataine agus Science (Eolaíocht) na Stát Aontaithe i 2001. Déanta amach ag foirne comhoibritheacha ar fud an Domhain, cuid acu maoinithe go poiblí ag rialtais sé thír i Scéim an Ghéanóim Dhaonna, agus foireann de chuid comhlacht Celera Genomics, maoinithe go príobháideach.

An cód iomlán den chéad míle géin a threoraíonn an neach daonna. Tá na géinte seo suite go randamach ar feadh timpeall cúpla méadar de na móilíní déhéilicse DNA atá lúbtha ar a chéile arís is arís eile i gcrómasóim gach cille sa cholainn dhaonna, ach na cealla dearga fola. Sa scéim, aimsíodh gach géin díobh seo, a seoladh ar na crómasóim, a comhdhéanamh bithcheimiceach, na díseanna núicléitídí, agus a n-ord sa ghéin. Suas le 3,000 milliún díseanna núicléitídí atá i gceist. De réir torthaí na scéime, níl aon chiall ná cúis fhollasach le timpeall 97% den chód, nach bhfuil ann ach sraitheanna athráite nó raiméis.

Níl an oiread géinte ag an duine is a mheastaí: níl ach idir 30,000-40,000 géin ann, bíodh is go meastaí go raibh timpeall 100,000. Mar chomparáid, tá 13,000 géin ag an gcuileog. Maidir leis an aigéad dí-ocsairibeanúicléasach (DNA) daonna, an móilín a iompraíonn an cód, níl ach 0.2% de dhifríocht idir daoine, agus 4% de dhifríocht idir daoine is simpeansaithe, na mamaigh is gaire gaolmhaire dúinn.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Drosera

*Drosera* |  Drosera spatulata  |
| Taifead |
|  Drosera capensis  |
| Planda |
| Cineál an toraidh | capsúl  |
|  |
| Tacsanomaíocht |
|  |
| Ríocht | *Plantae* |
| Ord | *Caryophyllales* |
| Fine | *Droseraceae* |
| Géineas | Drosera  L., 1753 |
|  |
| Cineál tacsanomaíoch | Drosera rotundifolia  |
|  |
| Léarscáil de raon an tacsóin |
|   |

Géineas plandaí beaga ascaideacha feoiliteacha, de ghnáth ilbhliantúil, is ea Drosera. Tugtar **drúchtíní** nó **drúchtíní móna** orthu. Tá siad dúchasach do réigiúin thrópaiceacha is mheasartha san Astraláise is an Afraic Theas. Na duilleoga spúnógchruthach nó liánchruthach, clúdaithe le gruaigí fada dearga. Na bláthanna cúigpheitealach le spící caola. Is cosúil le brathribí na ribí gruaige ar na duilleoga, iad inghluaiste, gach ceann le faireog sféarúil ar a cheann a thálann ábhar greamaitheach. Aomtar feithidí chuig na braoiníní lonracha agus greamaítear iad ansin. Nuair a thosaíonn siad ag coraíocht, lubann na gruaigí isteach, ag cur bac orthu éalú. Ansin lúbann an duilleog féin isteach chun an chreach a imchlúdú. Tálann na faireoga einsímí ansin, agus díleánn an planda an chreach roimh athoscailt na duilleoige is na ribí gruaige. Tá ar a laghad 194 speiceas ann.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Bithbhreosla

Eorna, ionchur coitianta
Is éard atá i ceist le **bithbhreosla** ná breosla i bhfoirm leachtach, de ghnáth, a dhéantar as plandaí nó dramhaíl talmhaíochta nó bhitheolaíoch.

Sampla: Tagann bitheatánól ó ghrán buí agus ó chána siúcra. Bainimid úsáid as bitheatánól in innill carranna peitril.

Sampla eile: Is bithbhreosla í ola phlandúil hidreachóireáilte (OPH) a dhéantar trí hidreascoilteadh nó hidriginiú ola phlandúil.

## Féach freisin

* Breosla
* Ola phlandúil hidreachóireáilte

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Spás

Spás
Is éard is **Spás** ann ná an réigiún gan cuimse mórthimpeall ag a bhfuil suíomh agus treo ag rudaí. Go ginireálta glaotar spás ar an réigiún amach romhainn nuair a fhágtar atmaisféar an phláinéid, áit a bhfuil gan aer.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Fabhránach

Fabhránach| *Ciliophora*  |
| --- |
|  Isotricha intestinalis  |
| Sonraí |
| Modh gluaiseachta | aquatic locomotion (en)   |
|  |
| Tacsanomaíocht |
|  |
| Fíleam | Ciliophora  Doflein, 1901 |
|  |
|  |

Is orgánach aoncheallach micreascópach le ribí gearra (fabhráin) ar an dromchla é **fabhránach**. Dhá shaghas núicléis aige, micreanúicléas is mion-núicléas, agus de ghnáth réigiún speisialta béil. Faightear go saor i ngach saghas gnáthóg domhanda is uisciúil é, agus mar sheadán.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol anatamaíochta é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Cnó

Cnó|  |
| Sonraí |
| Cineál | toradh neamhoscailteach |

Is toradh faoi fhaoisce crua nó righin é **cnó**.

## Tagairtí

#### Nótaí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoin bhia é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Gairdín lusanna

Bailiúchán plandaí beo, eagraithe de réir prionsabal geografach nó tacsanomaíoch de ghnáth, a choinnítear i gcomhair taighde eolaíoch, oideachais nó caitheamh aimsire. Saothraíodh gairdíní plandaí leighis is plandaí luachmhara sa tSín suas le 3,000 bliain ó shin, agus baineadh feidhm astu chun fásra coimhthíoch a thabhairt chun tíreachais. Bhunaigh na hAstacaigh is na hIncigh i Meiriceá, agus na Bablónaigh sa Mheánoirthear, gairdíní fairsinge de phlandaí áisiúla is áille. Sna mainistreacha a bhí luibhgairdíní Eorpacha ar dtús, dírithe ar luibheanna leighis is a bhfeidhmeanna. Bhí a leithéid ag na scoileanna míochaine sna hollscoileanna luatha ina dhiaidh sin. Bunaíodh an chéad ghairdín mar sin sna Stáit Aontaithe i St. Louis, Missouri i 1860.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Zú

Zú Dallas sna Stáit Aontaithe, sampla de zú nua-aimseartha
Daoine ag cleachtadh péintéireachta i zú i bPáras timpeall 1902. Taispeánann an pictiúr a laghad agus a mhínádúrtha agus a bhíonn cásanna den seanchineál.
Páirc nó áit eile ina gcoinnítear ainmhithe, idir fhiáine nó cheansaithe, le taispeáint don phobal is ea **zú**, nó **gairdín ainmhithe**. Tagann an focal *zú* ón mBéarla, giorrúchán ó *[London] Zoological Garden*, an chéad zú ar domhan a bunaíodh ar son cuspóirí eolaíochta. Tháinig an *zoo-* in *zoological* as *zōon* (ζῷον, "ainmhí") na sean-Ghréigise.

Tá bailiúcháin ainmhithe ar eolas againn ó ríochtaí ársa na hÉigipte, na hAisiria, na Síne agus na nAstacach.

## Naisc sheachtracha

* Zoos Worldwide

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Cónaiféar

Cónaiféar| *Pinophyta*  |
| --- |
|   |
| Sonraí |
| Is foinse é an tacsón seo de | natural resin (en) , fréamh bhuaircíneach, bogadhmad, scent of evergreen needles (en)  agus conifer resin (en)   |
|  |
| Tacsanomaíocht |
|  |
| Ríocht | *Plantae* |
| Foríocht | *Pteridobiotina* |
| Roinn | Pinophyta  Reveal, 1996 |
|  |
|  |
| Ainmníocht |
| Ex taxon author (en)  | Cronquist, Takht. agus W.Zimm.  |

Crann a tháirgeann buaircíní (cóin). Le bheith cruinn, aon bhall den ord gimnispeirme *Coniferales*, a chuimsíonn na péiní, na cufróga is na harócair. I dtéarmaí níos scaoilte, na gimnispeirmeacha uile ach amháin na cicidifítí.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Miotóis

Gnáthphróiseas na cilldeighilte is an scartha a tharlaíonn sa chill atá ag deighilt chun dhá mhac-chill a dhéanamh, gach ceann le núicléas leis an líon céanna crómasóm is a bhí sa mháthairchill. Le linn na cilldeighilte deighleann gach crómasóm ar a fhad ina dhá chrómaitid a scarann óna chéile: dúblaíonn siad sin agus cruthaíonn crómasóim na macnúicléas. Is iad na pais sa mhiotóis ná an própas (giorrú is ramhrú na gcrómasóm), an meiteapas (eagrú na gcrómasóm timpeall meánlíne fearsaide), an t-anapas (scaradh na gcrómataidí), agus an teileapas (filleann na crómasóim nua ar an staid fhadaithe, athchruthaítear an dá scannán núicléacha is críochnaíonn an dá chillscannán).

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Eorna

Eorna| *Hordeum vulgare*  |
| --- |
|   |
| Taifead |
| Duration: 16 seconds.0:16  |
| Sonraí |
| Is foinse é an tacsón seo de | Hordei Fructus Germinatus (en) , eorna agus bran eorna  |
| Planda |
| Cineál an toraidh | carapsach  |
|  |
| Tacsanomaíocht |
|  |
| Ríocht | *Plantae* |
| Ord | *Poales* |
| Fine | *Poaceae* |
| Treibh | *Triticeae* |
| Géineas | *Hordeum* |
| Speiceas | Hordeum vulgare  L., 1753 |
|  |
|  |

**Eorna** a thugtar ar chineál planda a tháinig ó speiceas féir darb ainm *Hordeum vulgare*.

## Logainmneacha

* Tá Mín na hEorna suite i gContae Chiarraí
* Goirtín Eorna sa Longfort
* Loch Eorna i gContae Thiobraid Árann

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Muiléad

Muiléad péarlach ag fás i bpáirc.
Muiléad méarach (*Eleusine coracana*), ag fás i bpáirc.
 Ceann aibí den mhuiléad *Panicum miliaceum*.
Planda muiléid ag péacadh.
Is grúpa d'fhéar beagshíolach an-athraitheach iad na **muiléid**,
a fhástar go forleathan ar fud an domhain mar bharr gráin nó barr fodair agus bia an duine. Baineann formhór na speiceas dá ngairtear muiléad go ginearálta leis an treibh Paniceae, ach baineann roinnt muiléad le tacsóin éagsúla eile freisin.

Is barraí tábhachtacha iad muiléid i dtrópaicí breacthura na hÁise agus na hAfraice (go háirithe san India, Mailí, an Nigéir, agus an Nígir), agus 97% de tháirgeadh muiléad i dtíortha i mbéal forbartha. Is fearr an barr seo mar gheall ar a tháirgiúlacht agus a shéasúr gearr fáis faoi choinníollacha tirime ardteochta.

Tá muiléid dúchasach do go leor áiteanna ar fud an domhain. Is é an muiléad is mó a fhástar ná an muiléad péarlach, ar barr tábhachtach é san India agus i gcodanna den Afraic. Is barr speicis thábhachtacha iad *Eleusine coracana*, *Panicum miliaceum*, agus *Setaria italica*.

## Speiceas

Eragrostideae:

* \Eleusine coracana *Eragrostis tef*

Paniceae

* Géineas *Panicum*:
	+ \Panicum miliaceum
	+ \Panicum sumatrense
	+ \**Panicum sonorum*
* \Pennisetum glaucum \Setaria italica Géineas *Digitaria*
	+ *Digitaria exilis*
	+ *Digitaria iburua*
	+ *Digitaria compacta*
	+ *Digitaria sanguinalis*
* Géineas *Echinochloa*
	+ *Echinochloa esculenta*
	+ *Echinochloa frumentacea*
	+ *Echinochloa oryzoides*
	+ *Echinochloa stagnina*
	+ *Echinochloa crus-galli*
* *Paspalum scrobiculatum*

* *Brachiaria deflexa*
* *Brachiaria ramosa*:
* *Spodiopogon formosanus*

Andropogoneae

* \Sorghum bicolor *Coix lacryma-jobi*

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |