# Charles Darwin

Charles Darwin|  Darwin in 1881 (1881)  |
| Beathaisnéis |
| Breith | (en) Charles Robert Darwin  12 Feabhra 1809 The Mount, England  |
| Bás | 19 Aibreán 1882 73 bliana d'aois Teach Down, England  |
| Áit adhlactha | Abtheach Westminster   |
|  |
|  |
|  |
|  |
| Faisnéis phearsanta |
| Reiligiún | Anglacánachas agus agnóiseachas |
| Scoil a d'fhreastail sé/sí | Ollscoil Cambridge - diagacht (1828–) Ollscoil Dhún Éideann - míochaine (1825–) Scoil Shrewsbury  (1818–1825) Scoil Leighis Ollscoil Dhún Éideann   Coláiste Chríost, Cambridge   |
| Céim acadúil | Baitsiléir Ealaíon Máistreacht sna hEalaíona Legum Doctor |
| Áit chónaithe | The Mount |
| Teanga dhúchais | Béarla Sasanach |
| Gníomhaíocht |
| Réimse oibre | Bitheolaíocht, eolaíocht an nádúir agus zó-eolaíocht |
| Gairm | geolaí, scríbhneoir, luibheolaí, bailitheoir luibheolaíochta, bailitheoir eolaíochta, fealsamh, eiteolaí, nádúraí, taiscéalaí, scríbhneoir ábhar taistil, bitheolaí  |
| Fostóir | Cumann Ríoga na Tíreolaíochta   |
| Ball de | Accademia dei Lincei (1875–) Acadamh Ealaíona agus Eolaíochtaí Mheiriceá (1874–) Accademia delle Scienze di Torino (1873–) Cumann Meiriceánach na Fealsúnachta (1869–) Acadamh Rúiseach na nEolaíochtaí (1867–) Acadamh Eolaíochtaí na Gearmáine, Leopoldina (1857–) An Cumann Ríoga (1839–) Cumann Zó-eolaíochta Londan (1839–) Royal Entomological Society (en)  (founding member (en) ) (1833–) Cumann Ríoga na Tíreolaíochta  Acadamh Ríoga na Sualainne um Eolaíocht  Acadamh Eolaíochtaí agus Daonnachtaí na Baváire  Silesian Society for the Culture of the Fatherland (en)   Acadamh Ríoga na Prúise um Eolaíocht  Acadamh na nEolaíochtaí  Acadamh Eolaíochtaí na hUngáire  Plinian Society (en)   Acadamh Ríoga Ealaíon agus Eolaíochtaí na hÍsiltíre   |
| Mac/iníon léinn de chuid | Adam Sedgwick agus John Edmonstone |
| Faoi thionchar | Thomas Malthus, John Frederick William Herschel, Herbert Spencer, George-Louis Leclerc Buffon, David Hume, Johann Wolfgang von Goethe, Alexander von Humboldt, Charles Lyell agus Jean-Baptiste de Lamarck  |
| Teangacha | Béarla |
| Ghlac sé/sí páirt i |
|  |
| 27 Nollaig 1831 | Second voyage of HMS Beagle (en)   |
|  |
| Saothar |
| **Saothar suntasach The Formation of Vegetable Mould through the Action of Worms
* (1839) The Voyage of the Beagle
* (1858) On the Tendency of Species to form Varieties; and on the Perpetuation of Varieties and Species by Natural Means of Selection
* (1859) On the Origin of Species
* (1871) The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex
* (1872) The Expression of the Emotions in Man and Animals
* (1875) Insectivorous Plants
* (1880) The Power of Movement in Plants
 |
| Giorrúchán luibheolaíochta
 | Darwin |
| Lua an údair (zó-eolaíocht)
 | Darwin |
| Suíomh a chartlainne | * Cartlann ETH Zürich [ CH-001807-7:Hs 656]
 |
| Teaghlach |
| Céile | Emma Darwin (1839–1882), bás  |
| Páiste | Anne Darwin, Leonard Darwin, Horace Darwin, Charles Waring Darwin, Elizabeth Darwin, George Darwin, William Erasmus Darwin, Henrietta Darwin, Francis Darwin, Mary Eleanor Darwin  |
| Athair | Robert Darwin  agus Susannah Wedgwood |
| Siblín | Erasmus Alvey Darwin, Caroline Darwin, Marianne Darwin, Emily Darwin agus Susan Darwin |
| Duine muinteartha | Ursula Mommens (great-granddaughter (en) ) Josiah Wedgwood II (uncail, athair a mhná céile) Emma Darwin (col ceathrair baineann) Robin Darwin (fionnó) Sarah Darwin (dírshliochtach) Charles Darwin (uncail athartha) Erasmus Darwin (seanathair) Mary Susan Parker (iníon deirféar) Robert Parker (mac deirféar) Henry Parker (mac deirféar) Charles Parker (mac deirféar) Francis Parker (mac deirféar)  |
| **Gradam a fuarthas (1879)  Bonn Baly
* (1875)  dochtúireacht oinigh ó Ollscoil Leiden
* (1875)  Duais Bressa
* (1868)  Pour le Mérite für Wissenschaften und Künste
* (1864)  Bonn Copley
* (1859)  Bonn Wollaston
* (1853)  An Bonn Ríoga
* Fellow of the Geological Society of London (en)
* Fellow of the Linnean Society of London (en)
* Honorary Fellow of the Royal Society Te Apārangi (en)
* Fellow of the Royal Geographical Society (en)
* Comhalta den Chumann Ríoga
* Bonn Darwin
 |
|  **Síniú**  |
|

---

 |
|  |
|  |
|

---

 |
|

---

     |

Nádúraí Sasanach ba ea **Charles Robert Darwin** [tʃɑrlz 'dɑː.wɪn] (12 Feabhra 1809 – 19 Aibreán 1882 a thug faoi deara agus a thaispeáin gur eascair speicis uilig an tsaoil seo as sinsearach coiteann: bhunaigh sé teoiric an *roghnú nádúrtha*.

Charles Darwin sa bhliain 1854, cúig bliana sular foilsíodh *The Origin of Species*
Chuir sé Teoiric na hÉabhlóide chun cinn ina leabhar cáiliúil *On* t*he Origin of Species* sa bhliain 1859. Rinne a smaointí athmhúnlú raidiciúil ar na heolaíochtaí nádúrtha go léir.

## Éabhlóid

Sa bhliain 1831, sheol Darwin ar an rnBeagle chun farraigí Mheiriceá Theas a thaiscéaladh, agus thaistil ar fud an Aigéin Chiúin. Ag éirí as a bhreathnuithe agus saothar Alfred Russel Wallace, shaothraigh sé teoiric na héabhlóide. Leag sé amach an teoiric ina leabhar *On the Origin of Species by Means of Natural Selection* (Ar Bhunús na Speiceas trí Mheán an Roghnaithe Nádúrtha, 1859).

De réir na teoirice seo d'fhorbair gnéithe plandaí is ainmhithe trí roghnú nádúrtha na n-athruithe sin a chuir le cumas maireachtála is atáirgthe an orgánaigh thar na glúine. 3,500 milliún bliain ó shin, ní raibh ach orgánaigh shimplí aoncheallacha mar bhaictéir ar domhan, agus faoi seo tá orgánaigh i bhfad níos casta ann, daoine is ainmhithe eile ina measc.

I rith na n-aoiseanna d'fhorbair is d'fhorás na foirmeacha simplí ina bhfoirmeacha casta. Bhain Darwin feidhm as fianaise na n-iontaisí chun an teoiric seo a shaothrú, agus tá an eolaíocht ghéiniteach ag cur léi i láthair na huaire.

## Conspóidí

Ceanglaíodh leagan amach Darwin le hiomad smaointe, teoiricí, agus idé-eolaíochtaí eile, mar shampla an náisiúnachas idé-eolaíoch, an t-impiriúlachas, an ciníochas, an caipitleachas, eoiginic, gan trácht ar ar síleadh faoi thodhchaí teangacha.

Ní fios fós gach mionphointe d'fheidhmiú na héabhlóide, agus tá an-chuid taighde ar siúl an t-am ar fad chun an scéal a shoiléiriú is a iomlánú. Tá conspóid ann ó foilsíodh leabhar Darwin idir na heolaithe a ghlacann lena theoiric is daoine a chreideann i mbrí litriúil na cruthaíochta sa Bhíobla. Ach ní conspóid eolaíochta í seo, bunaithe ar fhianaisí infhíoraithe, ach conspóid reiligiúnda is/nó pholaitiúil.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoi dhuine Sasanach é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol bhitheolaíochta é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |