Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# An tSean-Ghréigis

An tSean-Ghréigis| Ἀρχαία Ἑλληνική |
| --- |
|  |
| Cineál | teanga agus teanga stairiúil |
| Úsáid |
| Dúchasach do | an tSean-Ghréig agus Mediterranean Region (en)  |
|  |
|  |
| Aicmiú teangeolaíoch |
| teanga dhaonna teangacha Ind-Eorpacha teangacha Heilléanacha |
| Tréithe |
| Córas scríbhneoireachta | an aibítir Ghréagach agus Líneach B |
| Staidéar ag | Greek studies (en) , clasaicigh agus classical philology (en)  |
| Cóid |
| ISO 639-2 | grc |
| ISO 639-3 | grc |
| Glottolog | anci1242 |
| Ethnologue | grc  |
| IETF | grc  |

**An tSean-Ghréigis** a thugtar ar an leagan den Ghréigis a bhí á labhairt ó 1000 RC go 600 AD. Is féidir an Ghréigis a rianú siar go dtí an teanga a labhair cine a tháinig go dtí an Ghréig timpeall na bliana 2000 RC Chuir an dream sin cathair Micéanae ar bun agus dá bhrí sin tugtar na Micéanaigh orthu. Scríobhaidís an teanga de réir córais iaraiglifí ar nós mhuintir na hÉigipte. Bhí na Micéanaigh i mbarr a réime go dtí timpeall 1100 RC, agus tháinig meath orthu ina dhiaidh sin. Níl mórán eolais againn anois faoin teanga díreach i ndiaidh an mheatha úd tar éis ionradh ón tuaisceart. Tá stair an 400 bliain ina dhiaidh sin doiléir. Pé scéal é, thosaigh na Gréagaigh ar aibítir a úsáid i rith na tréimhse seo. Scríobhadar a gcuid seanchais seachas é a chur ó bhéal go béal. Chum Hóiméar an Íliad agus an Odaisé. Um an dtaca sin a thosaigh Ré Ársa na Sean-Ghréige. Koiné a thugtar ar an teanga a bhí á labhairt ón 3ú haois RC ar aghaidh, Gréigis an Bhíobla, agus tháinig Gréigis na Meánaoise i gcomharbas air.

## Féach freisin

* An Ghréigis choitianta
* An tSean-Ghréig

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoi theangacha é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Luadar

Frithghníomh gluaisne nó treoshuite orgánaigh mar fhreagairt ar spreagadh. Is féidir go mbeidh ceimealuadar (freagairt ar spreagadh ceimice), fótaluadar (freagairt ar spreagadh solais), nó teirmealuadar (freagairt ar spreagadh teasa) i gceist. Nuair is gluaisne i dtreo an spreagtha a tharlaíonn, is luadar dearfach í, agus luadar diúltach nuair is gluaisne amach ón spreagadh a tharlaíonn. Más ainmhí a ghluaiseann i dtreo solais é, is ainmhí fótaluadrach dearfach é.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Modh eolaíochta

René Descartes, fealsamh, matamaiticeoir agus fisiceoir Francach, meastar é mar athair na fealsúnachta nua-aimseartha, chomh maith le ceann de na hainmneacha is suntasaí sa réabhlóid eolaíochta..Is éard atá sa **mhodh eolaíochta** ná tuairimí a chur in iúl, hipitéis a fhoirmliú, turgnamh rialaithe a dhearadh, sonraí a bhailiú agus a mhíniú, teacht ar thátail, na tátail a chur i gcomhthéacs an eolais atá ann cheana, torthaí a thuairisciú agus a fhoilsiú, teoiric agus prionsabal a fhorbairt.

## Féach freisin

* Féach ar Paradacsa an Fhiaigh Dhuibh chun a fháil amach conas tairiscint a dheimhniú.
* Teoiric eolaíochta
* Teoirim

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Eolaíocht

turgnamh a dhéanamh ar rud
"Science and Mechanics", Samhain 1931
Is éard atá in **eolaíocht** ná cuardach nó staidéar i gcóir eolais infhíoraithe trí bhreathnadóireacht agus turgnamhacht. Ar dhóigh caol tagraíonn eolaíocht do chóras bailithe eolais a bhuntar ar eimpíreachas, tástáil agus nádúrachas rianúil, modhúil agus chomh maith le sin don choiste eolais eagraithe a bhfuil bailithe leis an cine daonna de thoradh a leithid sin taighde.

## Modh eolaíochta

Breathnaítear ar "disciplín" mar "eolaíocht" má úsáideann sé an Modh Eolaíochta chun teacht ar "hipitéis" indearbhaithe, bailítear sonraí trí dhianstaidéar agus/nó tástáil, agus ceaptar nó bréagnaítear an hipitéis (oibriú le saothrú agus luachálú míniúcháin nádúrtha le haghaidh feiniméin sofheicthe bunaithe ar staidéar eimpíreach, turgnamhaíoch, triaileach agus fíorú neamhspleách).

Más amhlaidh gur thástáileadh hipitéis i réimsí ilchoinníollacha, agus fós féin nár bhréagnaíodh í, glaotar "teoiric" uirthi. Ach amháin nuair is féidir teoiric a chruthú a ghlaotar "dlí" uirthi.

Tá an t-ualach chruthúnais níos suntasaí agus níos doichte ná a mhalairt.

Mar sin de, bíonn hipitéis measartha coitianta san eolaíocht, bíonn méid áirithe "teoiric" ann, ach bíonn "dlíthe" gann go leor ar an dtalamh.

## Rangú

* Pléann na hEolaíochta Fisiceacha .i. Fisic, Ceimic, Réalteolaíocht srl. leis an chruinne neamhbheo nó fhisiceach.
* Pléann na hEolaíochta Saoil, .i. Bitheolaíocht, leis an ghéag den eolaíocht a bhaineann le nithe beo.

Tagraíonn eolaíocht go leathan do chóras eolais ar bith a shroichtear le modhanna infhíoraithe. Ar dhóigh caol tagraíonn eolaíocht do chóras bailithe eolais a bhuntar ar eimpíreachas, tástáil agus nádúrachas rianúil, modhúil agus chomh maith le sin don choiste eolais eagraithe a bhfuil bailithe leis an chine daonna de thoradh a leithid sin taighde.

Dearbhaíonn eolaithe go gcaithfidh cuardach eolaíoch bheith greamaithe don modh eolaíochta—oibriú le saothrú agus luachálú míniúcháin nádúrtha le haghaidh feiniméin sofheicthe bunaithe ar staidéar eimpíreach, turgnamhaíoch, triaileach agus fíorú neamhspleách.

Mar sin de ghnáth, diúltaíonn eolaíocht míniúcháin osnádúrtha agus argóintí ón údaráis.

Aicmítear réimse eolaíochta in dhá pháirt de ghnáth:

* Eolaíocht Nádúrtha, a dhéanann staidéar ar fheiniméin nádúrtha agus
* Eolaíocht Sóisialta a dhéanann staidéar ar iompar daonna agus comhluadair.

## Féach freisin

Eolaíocht chognaíoch, staidéar foirmiúil ar an aigne

Eolaíocht na n-ábhar, Staidéar ar na hairíonna fisiciúla, ceimiceacha is innealtóireachta ábhar

## Tagairtí
# Orgánach

Is éard is **orgánach** ann, de réir sainmhíniú amháin, ná rud beo a fheidhmíonn mar aonán. Is orgánaigh iad daoine, ainmhithe agus plandaí, fungais, algaí, chomh maith le miocrorgánaigh ar nós baictéar agus prótaisteach. Tá an scéal níos casta i gcás víreas, mar shampla, toisc nach bhfuil sé soiléir an rudaí beo iad. Agus i gcásanna eile, níl sé soiléir cad is “aonán” ann. Mar shampla, is cineál ainmhí mhuirí é an siofónafór atá cosúil le smugairle róin, ach tá corp an tsiofónafóir comhdhéanta as go leor zóideach atá cosúil le horgánaigh ina n-aonar, ach feidhmíonn siad le chéile mar “orgánach coilíneach” amháin.

## Sanasaíocht

Tagann an téarma “orgánach” ón tSean-Ghréigis ὀργανισμός, ó *órganon*, focal a chiallaíonn ionstraim, uirlis, nó ball céadfach.

## Tagairtí
# Tacsón

Is éard is **tacsón** ann ná aonán nó grúpa tacsanomaíoch, nó an téarma a sainíodh ar ghrúpa tacsanomaíoch i gcóras foirmiúil ainmníocht. De ghnáth, tugtar ainm agus rang do thacsón, cé nach bhfuil ceachtar acu riachtanach. De ghnáth, bíonn tacsanomaí freagrach as cad a bhaineann nó nach mbaineann le ghrúpa tacsanomaíoch a shainmhíniú. Corruair, tarlaíonn sé nach mbíonn tacsanomaí ar aon intinn lena chéile faoi cé go díreach a bhaineann le thacsón faoi leith nó cén critéir a ba chóir a úsáid leis an orgánach a chur san áireamh ann.

## Naisc Sheachtracha

* **TACSANOMAÍOCHT**. COMHAD FÍRICÍ:BITHEOLAÍOCHT  Curtha i gcartlann 2021-02-06 ar an Wayback Machine
# Fearann (bitheolaíocht)

Sa tacsanomaíocht bitheolaíochta, is éard is **fearann** ann ná aicme tacsanomaíoch níos airde ná ríocht. De réir “Córas na dTrí Ríocht”, ceaptha ag Carl Woese sa bhliain 1990, tá 'Crann na Beatha' comhdhéanta de na trí fhearann seo a leanas: Aircéigh, Eobaictéir agus Eocaróit.

Léiríonn leagan amach na dtacsón na bundifríochtaí éabhlóideacha sna géanóim.
Tá roinnt aicmiúchán malartach beatha ann:

* An Córas Dhá Ríocht, ina bhfuil impireacht na bPrócarót(nó Monera) agus na nEocarót ann ag an mbarrleibhéal.
* An Córas Sé Ríocht ina bhfuil sé ghrúpa mar a leanas luaite: Protista, Archaebacteria, Eubacteria, Fungi, Plantae, and Animalia.
# Augustin Pyrame de Candolle

Augustin Pyrame de Candolle|   |
| Ainm sa teanga dhúchais | (fr) Augustin-Pyramus de Candolle  |
| Beathaisnéis |
| Breith | 4 Feabhra 1778 an Ghinéiv (Poblacht na Ginéive) |
| Bás | 9 Meán Fómhair 1841 63 bliana d'aois an Ghinéiv  |
| Áit adhlactha | Reilig na Ríthe, secteur 3 tombe 219   |
|  |
|  |
|  Ollamh Ollscoil Montpellier |
|  |
|  |
|  1807 – 1816  |
| Déan de l'académie de Montpellier |
| ← Victor de Bonald (en)  – Charles Blanquet du Chayla (en)  →  |
|  |
|  |
| Faisnéis phearsanta |
| Reiligiún | Reformed (en)  |
| Scoil a d'fhreastail sé/sí | Collège Calvin  (1794–) Ollscoil na Ginéive   Ollscoil Pháras   |
| Céim acadúil | Dochtúir Leighis |
| Gníomhaíocht |
| Réimse oibre | Tacsanomaíocht, eolaíocht nádúrtha, luibheolaíocht, economic botany (en) , agranamaíocht, fítigheografaíocht, pailé-ointeolaíocht, homalógacht agus chronobiology (en)  |
| Suíomh oibre  | An Ghinéiv (1816–) Montpellier (1807–) Páras (1798–)  |
| Gairm | luibheolaí, nádúraí, bailitheoir luibheolaíochta, míoleolaí, ollamh, bailitheoir eolaíochta  |
| Fostóir | Ollscoil na Ginéive  Ollscoil Montpellier   |
| Ball de | LeathnaighAcadamh Eolaíochtaí Saint Petersburg (1835–) An Cumann Ríoga (Ball Eachtrach den Chumann Ríoga) (1822–) Acadamh Eolaíochtaí na Gearmáine, Leopoldina (1818–) Accademia delle Scienze di Torino (1805–) Acadamh Ríoga Ealaíon agus Eolaíochtaí na hÍsiltíre  Académie de Stanislas   |
| Faoi thionchar | Jean-Baptiste de Lamarck, Georges Cuvier agus Jean Pierre Étienne Vaucher  |
| Teangacha | An Fhraincis |
| Saothar |
| **Saothar suntasach De Candolle system (en)
* (1813) Théorie élémentaire de la botanique
* (1817) Jardin Botanique de Genève
* (1837) Plantarum historia succulentarum
 |
| Giorrúchán luibheolaíochta
 | DC. |
| Teaghlach |
| Céile | Fanny Torros (1802–)  |
| Páiste | Alphonse Pyramus de Candolle  |
| **Gradam a fuarthas (18 Aibreán 1822)  Ball Eachtrach den Chumann Ríoga
* An Bonn Ríoga
 |
|  **Síniú**  |
|

---

 |
|  |
|  |
|

---

 |
|  |

Luibheolaí a rugadh sa Ghinéiv san Eilvéis ab ea **Augustin Pyrame de Candolle** (4 Feabhra 1778 – 9 Meán Fómhair1841). Shaothraigh sé córas ginearálta tacsanamaíochta i gcomhair plandaí ina *Théorie Élémentaire de la Botanique* (Teoiric Bhunúsach na Luibheolaíochta, 1813) a d'fhan ceannasach i rangú plandaí ar feadh leathchéad bliain. D'eisigh sé sraith imleabhar ar luibheolaíocht a chríochnaigh a mhac Alphonse de Candolle (1806-1893). Chabhraigh sé go mór le bunú gheografaíocht na bplandaí, agus chun an gaol idir fásra is saghas ithreach a léiriú. Fuair sé bás in aois a 63 bliana sa Ghinéiv.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoi dhuine Eilvéiseach é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Pailineolaíocht

pailin
Anailís na ngráinní pailine a fhaightear caomhnaithe i ndríodair is ithreacha ársa is ea **pailineolaíocht**, chun na hathruithe sa bhfásra thar am a atógáil.

Soláthraíonn portach forleathan, podsail móinteach aigéadach, is dríodair lochanna sonraí sármhaithe den saghas seo. Faightear léargais uathu ar iarmhairtí daoine réamhstairiúla is a dtalmhaíochta ar an gcomhshaol.

Is féidir le seandálaithe go leor a fhoghlaim ón phailin (dusta éadrom de ghnáth) a thagann ó gach planda. Maireann pailin síos tríd na blianta agus nuair a dhéanann seandálaithe scrúdú air faoi mhicreascóp, is féidir leo foghlaim faoi na saghsanna éagsúla crann agus plandaí a bhí ag fás in áit éigin ag am faoi leith.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Anatamaíocht

Anatamaíocht|  |
| Cuid de | bitheolaíocht agus míochaine |
| Aitheantóirí |
| MeSH | D000715 |
| Acmhainní seachtracha |
| EB Online | science/anatomy |
| Téarmaíocht anatamaíoch |

Mondino dei Liuzzi, *Anathomia*, 1541
Is éard is **anatamaíocht** (ón nGréigis ἀνατομία anatomia, ó ἀνατέμνειν ana: roinn, roinnte ó, agus temnein, gearradh, gearradh ar oscailt. Ón bhfocal Gréigise "anatome" chomh maith--ana: ó chéile, tome: gearradh-->gearradh ó chéile) nó corpeolaíocht ann ná réimse den bhitheolaíocht is den leigheas a phléann le struchtúr nithe beo. Is téarma ginearálta é a chuimsíonn an anatamaíocht dhaonna, anatamaíocht na n-ainmhithe, agus anatamaíocht na bplandaí. I roinnt gnéithe den anatamaíocht tá gaol gearr aige le sutheolaíocht, leis an anatamaíocht chomparáideach agus leis an tsutheolaíocht chomparáideach.

Déantar an anatamaíocht a fhoroinnt ina réimsí éagsúla; macra-anatamaíocht agus anatamaíocht mhicreascópach. Is éard is macra-anatamaíocht ann ná staidéar ar struchtúir anatamaíochta ar féidir iad a fheiscint le radharc na súl. Is éard is anatamaíocht mhicreascópach ann ná staidéar ar struchtúir anatamaíochta bhídeacha le micreascóipeanna, cuid de seo is ea an histeolaíocht (staidéar ar riaradh na bhfíochán) agus cíteolaíocht (staidéar na gceall).

I rith stair na hanatamaíochta, tá dul chun cinn leanúnach tar éis tarlú ar ár dtuiscint ar fheidhmeanna orgán éagsúil agus ar struchtúir na colainne. Tá feabhas mór tagtha ar chuir chuige eolaíochta, ó scrúdú na n-ainmhithe agus mionghearradh ar chorpáin, go teicníochtaí teicneolaíochta coimpléascacha a forbraíodh sa 20ú céad, ina measc an x-ghathú, agus an íomháú athshondais mhaighnéadaigh.

Ba chóir an anatamaíocht a scaradh ón bpaiteolaíocht anatamaíoch, ar staidéar é ar an macra-chuma agus ar an gcuma mhicreascópach a bhíonn ar orgáin ghalraithe.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* []

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol anatamaíochta é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Bithcheimic

Is éard is **bithcheimic** ann ná staidéar ar phróisis cheimiceacha in orgánaigh bheo. Pléann sé le struchtúir agus feidhm na gcomhaonad ceallach ar nós próitéiní, carbahiodráití, aigéid núicléacha agus bithmhóilíní eile.

I measc an iliomad bithmhóilíní éagsúla atá ann, is ann do mhórán acu atá coimpléascach (ar a dtugtar polaiméirí), atá chomhdhéanta d'fho-aonaid athfhillteacha (ar a dtugtar monaiméirí). Tá tacar éagsúil fo-aonad ag gach aicme bithmhóilíní polaiméireacha. Mar shampla, próitéin is ea polaiméir ar roghnaíodh na fo-aonaid ann as tacar 20 nó níos mó amínaigéad. Féachann an bhithcheimic ar na hairí ceimiceacha atá ag móilíní tábhachtacha bitheolaíocha, leithéidí próitéiní, agus ach go háirithe an cheimic a bhaineann le h-imoibrithe a mbíonn einsmí mar chatalaígh iontu.

Tá cur síos beacht le fáil ar an mbithcheimic a bhaineann le meitibileacht na gceall agus bithcheimic an chórais inchrínigh. Réimsí eile den bhithcheimic is ea an cód géiniteach (ADN, RNA), síntéis na bpróitéiní, iompar trí scannán na cille, agus trasduchtú comharthaí.

Cionn is gur ón aon-sinsear gach foirm bheatha dá bhfuil eolas againn orthu bheith ann sa lá atá inniu ann, is gnách go mbíonn cosúlacht eadarthu ó thaobh na bithcheimice.

Ní fios fós an bhféadfadh leaganacha malartacha eile den bhithcheimic feidhmiú, nó an mbéidis praiticiúil, ó bheith ag féachaint ar bhun-ábhar na cruinne. Dar le téis nua atá ag teacht chun cinn "an seobhaineachas carbóin", ní féidir ach le comhdhúile carbón-bhunaithe a bheith ar fáil le bheith mar chuid de aon fhíor-bhithcheimic.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Moirfeolaíocht (bitheolaíocht)

Foirm is struchtúr orgánaigh ar leith, le béim ar na tréithe seachtracha.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Gnéasorgán

Is iad gnéasorgáin na n-algaí glasa *Chara* ná an hantairdiamaí fireann (dearg) agus na hArchegoniatae baineann (donn).
Is éard **is gnéasorgán** (nó **orgán atáirgthe**) ann ná aon chuid d'ainmhí nó de phlanda a bhaineann le hatáirgeadh gnéasach. Comhdhéanann na horgáin atáirgthe le chéile an córas atáirgthe. In ainmhithe, tugtar na *príomh **ghnéasorgáin ar na magairlí sa bhfireannach,, agus ar an ubhagán sa bhaineannach.  Tugtar gnéasorgáin thánaisteacha ar gach ceann eile, roinnte idir na **gnéasorgáin** sheachtracha - na **baill ghiniúna** nó na **baill ghiniúnasheachtracha**, atá le feiceáil ag breith sa dá inscne - agus na gnéasorgáin inmheánacha.
# Sutheolaíocht

Staidéar ar fhás ainmhithe ó chéad deighilt na cille toirchithe, trí dhifreálú is cumadh córais na n-orgánach go dtí gor nó breith an ainmhí.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Caireolaíocht

Caireolaíocht
Brainse den chíteolaíocht a bhaineann le staidéar ar na núicléis taobh istigh de na cealla, struchtúr na gcrómasóm go háirithe. Dírítear ar thomhas líon is méid na gcrómasóm, anailís na ngnéaschrómasóm, agus staidéar na mbandaí i gcrómasóim le ruaimnithe éagsúla is na n-aigéad núicléasach iontu.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Fiseolaíocht

Claude Bernard agus a lucht leanúna (le Léon-Augus Wellcome)
Is éard is **fiseolaíocht** ann ná staidéar ar fheidhmiú de chórais bheo. Is fo-chatagóir é den bhitheolaíocht.

San fhiseolaíocht, cuirtear modh na h-eolaíochta i bhfeidhm le fáil amach mar a éiríonn le h-orgánaigh, córais orgán, cealla agus bithmhóilíní an ról ceimiceach nó fisiciúil atá acu sa chóras beo a chur i gcrích.

Is ón bhfocal Gréigise φύσις, physis, "nádúr, foinse"; agus -λογία, -logia, "staidéar ar" a thagann an téarma.

## Féach freisin

* Fiseolaíocht daonna

## Tagairtí
# Meitibileacht

Is ionann **meitibileacht** agus na próisis cheimiceacha a tharlaíonn sa chill is san orgánach a choinníonn beo iad trí fhuinneamh agus ábhair riachtanacha a chur ar fáil.
# Bitheolaíocht mhóilíneach

Staidéar ar struchtúr is feidhmiúcháin na móilíní móra orgánacha a bhaineann le horgánaigh bheo, na haigéid núicléasacha (DNA is RNA) is na próitéiní go háirithe.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Iompraíocht

Tagraíonn **an iompraíocht** do ghníomhartha a bhaineann le córas nó orgánach, de ghnáth i ndáil lena gcomhshaol, lena n-áirítear na córais nó na horgánaigh eile go léir, chomh maith leis an timpeallacht fhisiciúil. Is éard atá ann ná freagra an chórais nó an orgánaigh ar spreagthaigh éagsúla nó ionchuir, cibé acu inmheánach nó seachtrach, comhfhiosach nó fo-chomhfhiosach, follasach nó ceilte, agus deonach nó neamhdheonach.
# Éiceolaíocht

Beach ag bailiú neachtair
Is éard atá san **éiceolaíocht** brainse den eolaíocht a dhéanann staidéar ar dháileadh agus ar líonmhaireacht na n-orgánach beo, agus an idirghníomhaíocht idir orgánaigh agus a dtimpeallacht is a gcomhshaol. Taispeánann an eolaíocht seo go bhfuil na neacha beo uile ag brath go mór ar a chéile. Mar shampla, tá na beacha is na plandaí spleách ar a chéile, de bhrí go bpailníonn na beacha na plandaí agus go gcothaíonn na plandaí na beacha.

Go minic, agus níos minice ná riamh b'fhéidir, cuireann gníomhaíochtaí daonna isteach go tubaisteach ar an gcomhshaol, agus bíonn an dochar seo tubaisteach do dhaoine ina dhiaidh sin. Uaidh sin, tá tábhacht as an gcoiteann ag baint leis an éiceolaíocht, féachaint an féidir tubaistí dá leithéid a sheachaint.

Glactar leis gurb é an cine daonna atá ceannasach ar éiceolaíocht an domhain, sa mhéid gur fearr an duine ná neart orgánach eile chun riachtanais an tsaoil a bhaint amach. Is mó an tionchar atá ag an duine ar an domhan ná mar atá aon orgánach eile.

## Féach freisin

* Éiceamharú
* Éiceolaíocht tírdhreacha
* Pailé-éiceolaíocht

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |