Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Aircéigh

Aircéigh| *Archaea*  |
| --- |
|   |
| Sonraí |
| Modh gluaiseachta | rolladh  |
| Fionnachtaí nó aireagóir | Carl Woese agus George E. Fox  |
|  |
| Tacsanomaíocht |
|  |
| Fearann | Archaea  Woese, Kandler agus Wheelis, 1990 |
|  |
| Cineál tacsanomaíoch | Methanobacterium  |
|  |

*Baineann an t-alt seo leis na miocrorgánaigh aoncheallacha; má tá suim agat san aeón geolaíoch, féach An tAeón Aircéach.*
Is éard atá i gceist leis na **haircéigh** ná miocrorgánaigh aoncheallacha a bhfuil cuma na mbaictéar orthu ón taobh amuigh cé nach baictéir iad. Is prócaróit iad, rud a chiallaíonn nach bhfuil núicléas ceart ná orgánaidí eile iontu a bheadh á gcoinneáil le chéile ag seicní. Ríocht iontu féin iad na haircéigh, ar aon leibhéal leis na baictéir féin.

## Eolas breise

* Howland, John L. *The Surprising Archaea: Discovering Another Domain of Life* ISBN 0-19-511183-4
* Martinko JM, Madigan MT Brock *Biology of Microorganisms* ISBN 0-13-144329-1
* Garrett RA, Klenk H : Evolution, *Physiology and Molecular Biology* ISBN 1-40-514404-1

## Naisc sheachtracha

* ArchaeaWeb - le UNSW - Eolas faoi Archaea Curtha i gcartlann 2007-02-11 ar an Wayback Machine
* Introduction to the Archaea, ecology, systematics and morphology
# Monera

*Monera* |   |
|  |
| Tacsanomaíocht |
|  |
| Forfhearann | *Biota* |
| Ríocht | Monera   |
|  |
|  |

Léaráid 1. Cúig Ríocht. Deirtear anois go bhfuil na heocaróit comhdhéanta d'fhearann idirghaolmhar amháin, agus tá na baicéir agus na haircéabhaicteir mar chomhpháirt den ríocht Monera.
Tá an Ríocht **Monera** comhdhéanta de bhaictéir agus orgáinigh eile, an mórchuid díobh ina orgáinigh bídeacha, aoncheallacha lena n-ábhar ghéiniteach scaoilte sa chill.
Ní mar sin atá plandaí, ainmhithe agus eocaróit eile
(núicléas fíor), is i núicléas na cille a mbíonn na crómasóim agus na géinte.
Tráth bhí an tuiscint ann go raibh Monera ina aon de chúig ríocht na bitheolaíochta, ach tá an tuiscint ann anois go bhfuil dhá ríocht i gceist: na heobaictéir agus na aircéabhaictéir.
Bhí cill phrócarótach ag tromlach na n-orgánach sa Ríocht Monera (sé sin gan núicléas) Mar gheall ar seo,ar uairibh glaoití Prócarót nó Prócaróit ar an Ríocht seo.
# Eukaryota

*Eukaryota* | Taifead |
| --- |
|   |
| Tréimhse ama |
| an Ré Phailéaprótarasóch  —
  |
| Tacsanomaíocht |
|  |
| Fearann | Eukaryota  Chatton, 1925 |
|  |
|  |
| Ainmníocht |
| Bunlitriú | Eucaryotes  |

Tugtar **eukaryota** (Gaeilge: *eocaróit*) ar ainmhithe, plandaí, fungais agus prótaistigh, .i. na beothaigh go léir ina n-eagraítear a gcuid ceall i struchtúir choimpléascacha iniata i scannáin.

Is é an núicléas an struchtúr scannáncheangailte a léiríonn an difríocht idir chealla eocarótacha agus cealla prócarótacha; is mar gheall ar láithreacht an núicléis a úsáidtear an t-ainm "eocarót", ó na focail Gréigise ευ (a chiallaíonn "maith/fíor") agus κάρυον ("cnó"). Bíonn orgánaidí scannáncheangailte eile ann i mórán ceall eocarótach, ar nós miteacoindrí, coimpléasc Golgi agus coirpiní Golgi. Is minic a bhíonn lascnaidí uathúla ag eocaróit, déanta de micrifhidíní i leagan amach 9+2.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Núicléas cille

Núicléas cille|  |
| Cuid de | cill eocarótaigh |
| Aitheantóirí |
| MeSH | D002467 |
| TH | H1.00.00.0.00003, H1.00.01.2.00001 |
| FMA | 63840 : il-aiseach – ordlathach |
| Acmhainní seachtracha |
| EB Online | science/nucleus-biology |
| Téarmaíocht anatamaíoch |

Scéimléaráid de chill ainmhí agus a chuid codanna: 1. Núiclín 2. Núicléas 3. Ribeasóm 4. Saicín 5.Líontán ionphlasmach garbh 6. Coirpín Golgi (nó Coimpléasc Golgi) 7. Cítichreatlach 8. Líontán ionphlasmach mín 9. Miteacoindre 10. Folúisín 11. Cíteasol 12. Líseasóm 13. CeintreasómFochuid den chill bhitheolaíoch ina bhfuil na géinte atá comhdhéanta as móilíní DNA cornaithe ina gcrómasóim. Stiúrann núicléas na cille fás, meitibileacht is atáirgeadh na cille. Tá na treoracha sna crómasóim chun próitéiní a thógáil trí bhíthin RNA taobh amuigh den núicléas sa chíteaplasma. Bíonn scannán dúbailte idir an cíteaplasma agus an taobh istigh den núicléas. Tá an núicléas riachtanach do bhuaineadas fadtréimhseach na cille. Ní bhíonn sé ann ar feadh tamaill le linn cilldeighilte, agus cailltear é i gcealla áirithe fásta, cosúil leis na heiritricítí (cealla dearga na fola).

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol anatamaíochta é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Thomas Cavalier-Smith

Thomas Cavalier-Smith|   |
| Beathaisnéis |
| Breith | 21 Deireadh Fómhair 1942 Londain, England  |
| Bás | 19 Márta 2021 78 bliana d'aois |
|  |
|  |
|  |
|  |
| Faisnéis phearsanta |
| Scoil a d'fhreastail sé/sí | Coláiste an Rí, Londain   Coláiste Gonville agus Caius, Cambridge   Scoil Norwich   |
| Gníomhaíocht |
| Réimse oibre | Luibheolaíocht agus bitheolaíocht éabhlóideach |
| Gairm | ollamh, protistologist (en) , bitheolaí éabhlóideach, luibheolaí, micribhitheolaí  |
| Fostóir | Ollscoil Oxford  Coláiste an Rí, Londain   |
| Ball de | An Cumann Ríoga (1998–) Cumann Ríoga Cheanada   |
| Teangacha | Béarla |
| Saothar |
| Giorrúchán luibheolaíochta
 | Caval.-Sm. |
| Lua an údair (zó-eolaíocht)
 | Cavalier-Smith |
| Teaghlach |
| Céile | Ema E-Yung Chao   |
| **Gradam a fuarthas (2007)  Linnean Medal (en)
* (2007)  Bonn Frink
* (2004)  International Prize for Biology (en)
* Comhalta den Chumann Ríoga
 |
|

---

 |
| Suíomh gréasáin | zoo.ox.ac.uk…  |
|  |

B'ollamh le Bitheolaíocht Éabhlóideach é **Thomas (Tom) Cavalier-Smith** FRS, FRSC, NERC (21 Deireadh Fómhair 1942 - 19 Márta 2021), ins an Roinn Zó-eolaíochta, Ollscoil Oxford. Bhí a lán scríofa aige faoi chatagórú na bprótaisteach nó Protista.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Prótaisteach

Prótaisteach| *Protista* agus *Protista*  |
| --- |
|   |
| Tréimhse ama |
| an Ré Phailéaprótarasóch  —
  |
| Tacsanomaíocht |
|  |
| Forfhearann | *Cytota* |
| Fearann | *Eukaryota* |
| Ríocht | Protista agus Protista  Haeckel agus Whittaker, 1866 agus 1969 |
|  |
|  |

Is grúpa ilchineálach d'orgánaigh iad na **prótaistigh** ina n-áirítear na heocaróit nach féidir a aicmiú i ríocht eocarótach eile ar bith, ar nós na bhfungas, na n-ainmhithe, nó na bplandaí. De ghnáth, déiléaltar leo mar an ríocht **Protista** nó **Protoctista**.

Is grád paraifíléiteach iad na prótaistigh seachas grád monaifíléiteach nádúrtha, agus mar sin ní bhíonn mórán tréithe i gcomhpháirt eatarthu, ach amháin go bhfuil eagar sách simplí acu go léir—bíonn siad aoncheallach, nó bíonn siad ilcheallach gan fíocháin ard-sainfheidhmeacha acu. Chum Ernst Haeckel an téarma *protista* sa bhliain 1866(an tSean Ghréigis-πρώτος (protos), an chéad).

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Achtanabaictéir

Achtanabaictéir| *Actinomycetota*  |
| --- |
|  Actinomyces israelii  |
| Sonraí |
| Ruaimniú Gram | baictéir Ghram-dheimhneacha  |
|  |
| Tacsanomaíocht |
|  |
| Ríocht | *Bacillati* |
| Fíleam | Actinomycetota   |
|  |
| Cineál tacsanomaíoch | Actinomyces  |
|  |
| Ainmníocht |
| Ainm comhchiallach an tacsóin | *Actinobacteria* *Actinobacteriota*  |

Is grúpa baictéar gradhearfacha iad na h**achtanabaictéir** agus cóimheas ard G+C acu. Tá na baictéir is coitianta atá ar fáil san ithir ina measc, agus bíonn ról tábhachtach i ndianscaoileadh ábhair orgánacha, mar cheallalós agus chitin acu.

## Naisc

* Wikispecies - Actinobacteria

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Prión

Meath spúinseach i ngalar Creutzfeldt-Jakob
Is éard is **prión** ann ná próitéin mhífhillte a d'fhéadfadh mífhilleadh gnáth leaganacha den phróitéin chéanna a spreagadh agus bás ceallach a spreagadh. Bíonn prióin ina gcúis le *galair phrióin* ar a dtugtar einceifileapaití spúinseacha in-tarchurtha atá ina ngalar néar-mheathlúcháin mharfacha in-tarchurtha i ndaoine agus in ainmhithe. Féadfaidh na próitéiní mífhilleadh anois is arís, mar gheall ar sócháin ghéiniteacha, nó trí nochtadh do phróitéin atá mífhillte cheana féin. Bronnann an struchtúr neamhghnách treasach iarmhartach orthu an cumas a bheith ina chúis le mífhilleadh próitéiní eile.

Díorthaítear an focal Béarla *prion* ón téarma "proteinaceous infectious particle". Seasann ról hipitéisithe próitéine mar oibreán tógálach i gcodarsnacht le gach oibreán ionfhabhtaíoch eile ar nós víoróidigh, víris, baictéir, fungais, agus paraisítí, a bhfuil aigéid núicléasacha (ADN, ARN, nó an dá rud) iontu go léir.

## Tagairtí
# Aigéad núicléasach

Léiriú tríphlánach de ADN.
Is éard is **aigéid núicléasacha** ann ná bithpholaiméirí, nó na bithmhóilíní beaga, atá riachtanach do gach rud beo. Is é an téarma *aigéad núicléasach* an t-ainm foriomlán ar an aigéad dí-ocsairibeanúicléasach (ADN), agus aigéad ribeanúicléasach (ARN).
Bíonn an dá shaghas ADN agus ARN i núicléas na cille, agus ARN atá sa núicléas is i gcíteaplasma na cille.
As ADN a thógtar na géinte, agus stiúrann ADN déanamh an ARN. Ar a seal, stiúrann RNA déanamh na bpróitéiní.Tá siad comhdhéanta de núicléitídí, arb iad na monaiméirí atá déanta as trí chomhpháirt: peantós, grúpa fosfáite agus bonn nítrigineach. Más riobós comhdhúileach é an siúcra, is ARN (aigéad ribeanúicléasach) an pholaiméir; má tá an siúcra díorthaithe as riobós mar dí-ocsairiobós, is é ADN (aigéad dí-ocsairibeanúicléasach) an pholaiméir.

Is iad na haigéid núicléasacha na cinn is tábhachtaí de na bithmhóilíní go léir. Tá siad seo le fáil go flúirseach i ngach rud beo, mar a chruthaíonn, ionchódálann agus stórálann siad faisnéis ar gach cill bheo de gach orgánach beo ar an Domhan. Ina dhiaidh sin, feidhmíonn siad chun an fhaisnéis sin a tharchur agus a léiriú taobh istigh agus taobh amuigh den núicléas cille — d'oibríochtaí inmheánacha na cille agus ar deireadh thiar don chéad ghlúin eile de gach orgánach beo. Tá an t-eolas ionchódaithe cuimsithe agus tíolactha tríd an seicheamh aigéid núicléasaigh, a sholáthraíonn ord na núicléitídí 'an dréimire taca' laistigh de mhóilíní ARN agus ADN.
# Robert Whittaker

Robert Whittaker| Beathaisnéis |
| --- |
| Breith | 27 Nollaig 1920 Wichita, Kansas  |
| Bás | 20 Deireadh Fómhair 1980 59 bliana d'aois Ithaca, New York  |
| Siocair bháis | Bás nádúrtha (Ailse scamhóg) |
|  |
|  |
|  |
|  |
| Faisnéis phearsanta |
| Scoil a d'fhreastail sé/sí | Ollscoil Illinois, Urbana–Champaign   |
| Gníomhaíocht |
| Réimse oibre | Éiceolaíocht, geobotany (en) , plant ecology (en)  agus systematic botany (en)  |
| Gairm | luibheolaí, múinteoir ollscoile, éiceolaí, clíomeolaí  |
| Fostóir | Ollscoil Cornell   |
| Ball de | Acadamh Náisiúnta na nEolaíochtaí  Acadamh Ealaíona agus Eolaíochtaí Mheiriceá   |
| Teangacha | Béarla |
| Saothar |
| Giorrúchán luibheolaíochta
 | Whittaker |
| **Gradam a fuarthas (1981)  Eminent Ecologist Award (en)
* (1967)  George Mercer Award (en)
 |
|

---

 |
|  |

B'éiceolaí plandaí Meiriceánach é **Robert Harding Whittaker** (27 Nollaig 1920 – 20 Deireadh Fómhair 1980), a bhí gníomhach ó na caogaidí go dtí na seachtóidí. Rugadh é in Wichita, Kansas, agus bhain sé B.A. amach in Washburn Municipal College (anois Ollscoil Washburn) i dTopeka, Kansas, agus, i ndiaidh seirbhís mhíleata, ghnóthaigh sé Ph.D. ag Ollscoil Illinois. Bhí post teagaisc agus taighde aige in Washington State College, Hanford, Washington, i Hanford National Laboratories (obair cheannródaíochta aige ansin in úsáid rianairí radaighníomhacha i staidéar na n-éiceachóras), Brooklyn College, Ollscoil California-Irvine, agus sa deireadh, Ollscoil Cornell.

Ba é Whittaker a chéad mhol (sa bhliain 1969) an Córas Cúig Ríocht le haicmiú a dhéanamh ar neacha an Nadúir. An Tacsanomaíocht a thugtar ar an gcineál chórais seo. Seo a leanas na Cúig Ríocht a mhol sé: Animalia, Plantae, Fungi, Protista, agus Monera.

## Tagairtí

* Robert H. Whittaker *Communities and Ecosystems*, Macmillan, 1975. ISBN 0-02-427390-2
* Robert H. Whittaker(Ed), *Classification of Plant Communities, 1978 (Handbook of Vegetation Science)*, Kluwer Academic Publishers, ISBN 90-6193-566-0

## Naisc sheachtracha

* Robert H. Whittaker (1920–1980): The man and his work

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Prócarót

Prócarót| *Prokaryota*  |
| --- |
|   |
| Sonraí |
| Modh gluaiseachta | rolladh  |
| Is foinse é an tacsón seo de | plant-based food (en)   |
| Tréimhse ama |
| an Ré Phailé-aircéach  —
  |
| Tacsanomaíocht |
|  |
| For-ríocht | Prokaryota  Chatton, 1925 |
|  |
|  |

Bunstruchtúr baictéir, ceann den dá chineál prócarót.
Tugtar **prócaróit** ar orgánaigh nach bhfuil fíornúicléas ná orgánaidí eile faoi scannán acu.

Tá siad éagsúil leis na heocaróit, orgánaigh a bhfuil a gcuid ceall le fáil i struchtúir chasta faoi scannán
agus a bhfuil núicléas acu. Tá formhór na bprócarót aoncheallach agus níl a gcuid ábhar géineach bailithe faoi scannán. Tagann an t-ainm ó Shean-Ghréigis: *πρό* (pro) = roimh agus *κάρυον* (karyon) = cnó, agus an iarmhír *ώτης* (-ōtēs).

Tá na procaróit roinnte ina dhá bhfearann: na baictéir agus na haircéigh nó *archaea*. Síleadh tráth nach bhfaighfeá aircéigh ach amháin in áiteanna doicheallacha a raibh an-chuid teasa, pH (tomhas aicíde) nó radaíochta iontu. Aithnítear anois go maireann aircéigh i ngnáthóga de gach saghas.

## Naisc sheachtracha

* Prokaryote versus eukaryote, BioMineWiki Curtha i gcartlann 2012-10-25 ar an Wayback Machine
# Prótasóin

Prótasóin| *Protozoa*  |
| --- |
|   |
| Sonraí |
| Galar | galar tógálach prótasónach seadánach  |
|  |
| Tacsanomaíocht |
|  |
| Ríocht | Protozoa  Goldfuss, 1818 |
|  |
|  |

Téarma neamhfhoirmeálta is ea **prótasóin** ar ghrúpa ilchineálach miocrorgánach aoncheallach a fhaightear beo saor, mar thomhaltaigh ábhair orgánaigh, in an-chuid saghsanna gnáthóg, mar sheadáin nó i gcomhar le horgánaigh eile. De ghnáth bíonn núicléas amháin iontu, ach uaireanta dhá cheann nó níos mó. Atáirgeann siad de ghnáth trí dheighilt ina dhá leath (eamhnú dénártha), ach is eol go bhfuil cásanna d'atáirgeadh gnéasach ann. Cuireann cuid mhaith díobh tús le galair.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Planda ascaideach

Nepenthes truncata
Ball d'aon chlann de 3 chlann phlandaí feoiliteacha ina mbíonn na duilleoga mionathraithe ina ngaistí ascaideacha le claibíní, le huisce is einsímí iontu. Go minic bíonn na hascaidí lasta le baill dhearga, faireoga meala acu is fuinneoga tréshoilseacha ar an dromchla istigh, nó astaíonn siad boladh chun an fheithid creiche a mhealladh isteach. Faoin bhfaireog meala bíonn crios mín ar a sleamhnaíonn na feithidí síos, agus ansin crios eile le ribí dírithe síos a chuireann in éadan iarrachtaí na feithide éalú. Báitear an fheithid sa sreabhán ag a bhun agus díleáitear í. Clann amháin díobh seo dúchasach do Mheiriceá Theas trópaiceach, oirthear Mheiriceá Thuaidh is California (luibh ilbhliantúil, le bunchnotaí ascaidí cuartha, bláthanna ar luascadh, ceann amháin nó níos mó ar ghais gan duilleoga). An dara clann, is dúchasach í do na trópaicí in oirdheisceart na hÁise, an Astráil agus Mhadagascar (luibheanna is toim, go minic eipifítí a dhreapann le teannóga a fhásann amach as easna láir na duilleoige, fásann bun na teannóige ina ascaid, na bláthanna beag i spící, na fireannaigh is na baineannaigh ar phlandaí difriúla, gan pheitil ach le 4-5 sheipeal a bhíonn gealdaite go minic). Sa 3ú clann níl ach an cuilghaiste, atá dúchasach d'iarthar na hAstráile (luibh ilbhliantúil le bunchnota ina bhfoirmíonn cuid de na duilleoga ascaidí, na bláthanna le 6 pheiteal daite, iompartha ar ghas gan duilleoga).

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Zó-eolaíocht

Staidéar ainmhithe
Is í an **Zó-eolaíocht** (*nó an mhíoleolaíocht*) (ón Ghréigis: ζῴον, zoion, "ainmhí"; agus λόγος, logos, "eolas") an brainse den bhitheolaíocht ina ndéantar staidéar ar bheatha ainmhithe. Rangaítear na hainmhithe ó aimsir Arastatail de réir cosúlachtaí seachtracha is timpeallachta. Chuir Linnaeus go mór leis an rangú, ionas go n-ainmnítear gach ainmhí (is planda) le dhá ainm Laidineacha, ceann don ghné is ceann don speiceas. Leath réimse na míoleolaíochta go mór le cur i bhfeidhm modhanna oibre is tuiscintí as sutheolaíocht, fiseolaíocht, cíteolaíocht, bithcheimic, géineolaíocht is éiceolaíocht. Ba mhór an chabhair modhanna turgnamhacha nua freisin, agus forbairtí in ionstraimí de shaghas micreascóp leictreonach.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Fíceolaíocht

Ceilp i Hazards Bay, Páirc Náisiúnta Freycinet, an Tasmáin, an Astráil
Is éard is **fíceolaíocht** (ón nGréigis φῦκος, *phykos*, "feamainn"; agus -λογία, -*logia* “cuntas, míniú") nó **algeolaíocht** ann, ná an staidéar eolaíoch ar algaí, brainse d’eolaíocht na beatha.

Tá algaí tábhachtach mar phríomhtháirgeoirí in éiceachórais uisceacha. Is orgánaigh eocarótacha,agus fótaisintéiseacha iad an chuid is mó de na halgaí a chónaíonn i dtimpeallacht fhliuch. Déantar idirdhealú orthu ó na plandaí is airde mar gheall ar easpa fíordhuilleog, fíorfhréamhacha, nó fíorghas. Ní bhláthaíonn siad. Tá go leor speiceas aon-chealla agus micreascópach (lena n-áirítear fíteaplanctón agus miocralgaí eile); tá go leor eile ilcheallach go céim amháin nó go céim eile, cuid acu seo ag fás go mór (mar shampla, feamainn amhail ceilp agus *Sargassum*

## Tagairtí

.
# Míceolaíocht

*Chanterelles* nó *Cantharelus tubiformis*
Is í **an mhícheolaíocht** (ón Ghréigis *μύκης*, bunbhrí "Fungais") an brainse eolaíochta a dhéanann staidéar ar na fungais, a n-airíonna géiniteacha agus bithcheimiceacha, a dtacsanomaíocht, agus a n-úsáid dhaonna mar fhoinse dhóiteáin, mhíochaineach (m.sh. peinicillin), bhia, (m.sh. beoir, fíon, cáis, beacáin inite) agus siabhraiginí, maille lena ndainséir, mar shampla nimhiú nó ionfhabhtú.
D'eascair ón mhíceolaíocht an fhítea-paiteolaíocht, an staidéar ar ghalair plandaí, agus bíonn dlúthchónasc eatarthu toisc gur pataigin phlandaí formhór na bhfungas. Tugtar **mícheolaí** ar an bitheolaí a bhíonn ag plé leis an mhícheolaíocht.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Luibheolaíocht

Luibheolaíocht
Staidéar ar gach airí de phlandaí, a struchtúr, fiseolaíocht, gaolta, bithgheografaíocht, ag cuimsiú cuid mhaith disciplíní eile. Brainsí tábhachtacha nua-aoiseacha is ea géinitic is síolrú plandaí, atáirgeadh plandúil, saothrúchán fíocháin, úsáid micritheicníochtaí ina síolraítear plandaí ó phíosaí beaga fíocháin eiscthe (cosúil le míristéamaí, mar shampla) in ionad síolta, éiceolaíocht is caomhnú gnáthóg faoi bhagairt (mar shampla, na foraoisí trópaiceacha báistí agus bogaigh), agus úsáid plandaí mar tháscairí truaillithe.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Taighde cainníochtúil

Is éard is **taighde cainníochtúil** ann ná an próiseas chun sonraí uimhriúla a bhailiú agus a anailísiú. Is féidir é a úsáid chun patrúin agus meáin a fháil, tuar a dhéanamh, coibhneasa cúisíocha a thástáil, agus torthaí a ghinearálú do dhaonraí níos leithne.

## Tagairt
# Eilifint Áiseach

Eilifint Áiseach| *Elephas maximus*  |
| --- |
|   |
| Taifead |
|   |
|   |
| Sonraí |
| Tréimhse iompair | 22 míosa  |
| Tréimhse saoil is faide | 65.5 bliain  |
| Gnáthóg | foraois  |
| Mais | 95 kg  |
| Meánlíon in ál | 1  |
|  |
| Stádas caomhnaithe |
|  |
|  |
| Speiceas i mbaol |
| AICD | 7140  |
|  |
| Tacsanomaíocht |
|  |
| Aicme | Mammalia |
| Ord | Proboscidea |
| Fine | Elephantidae |
| Treibh | Elephantini |
| Géineas | Elephas |
| Speiceas | **Elephas maximus**  Linnaeus, 1758 |
|  |
|  |
| Léarscáil de raon an tacsóin |
|   |

Is ainmhí mór í an **eilifint Áiseach**. Mamach atá ann. *Elephas maximus* an t-ainm eolaíoch. Is é Elephas maximus an t-aon speiceas amháin sa ghéineas. Tá sé le fáil san Áise: an Bhanglaidéis, an India, Srí Lanca, an Ind-Sín agus cuid de Neipeal agus An Indinéis (go mór mhór Borneo), Vítneam, an Téalainn, an Chambóid, Laos, Burma, an tSín, an Bhútáin, agus Sumatra.

## Fospeicis

Tá ceithre fhospeiceas ann:

* (*Elephas maximus indicus* Cuvier, 1798)
* (*E. m. maximus* Linnaeus, 1758)
* (*E. m. sumatranus* Temminck, 1847)
* (*E. m. borneensis* Deraniyagala, 1950)

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol ainmhí é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |