# Domhan

| Domhan  |
| --- |
| (2025) |
| Cineál | pláinéad laistigh an ghrianchórais, suíomh geografach agus limistéar geografach |
| Dáta fionnachtana | luach ar iarraidh agus luach anaithnid |
| Eapainm | ithir, talamh, ball (en)  agus talamh |
| Réad tuismitheora | an Ghrian |
| Réad linbh | an Ghealach Stáisiún Spáis Idirnáisiúnta Mir Spásteileascóp Hubble Transiting Exoplanet Survey Satellite (en)  Telstar 18V Kordylewski cloud (en)  TerraSAR-X (en)  Libertad 1 (en)  Soil Moisture Active Passive (en)  SPOT 1 (en)  GSAT-18 (en)  QUESS (en)  Van Allen Probe A (en)  Van Allen Probe B (en)  Sentinel-2B (en)  GRACE-1 (en)  GRACE-2 (en)  GRACE-FO 1 (en)  GRACE-FO 2 (en)  Seeker (en)  Sentinel-6 Michael Freilich (en)  Sentinel-6B (en)  Enxaneta (en)  SAMPAN I (en)  2024 PT5 2020 CD3 2022 NX1 (en)  2006 RH120 Skylab fithis geochobhsaí Salyut 1 (en)  STS-90 (en)  Soil Moisture and Ocean Salinity (en)  ADM-Aeolus (en)  Explorer 4 (en)  Salyut 5 (en)  Vanguard 2 (en)  Explorer 6 (en)  geosynchronous satellite (en)  Kosmos 557 (en)  ESA-GEOS 2 (en)  geocentric orbit (en)  Landsat 1 (en)  Wide-Field Infrared Explorer (en)  AMSAT-OSCAR 7 (en)  ITAMSAT (en)  Tiangong-2 DODGE (en)  Landsat 5 (en)  Taiyin (en)  e-st@r (en)  artificial satellite of the Earth (en)  Sentinel-1A UniSat 6 (en)  AsiaSat 8 (en)  geostationary satellite (en)  SpaceX CRS-9 (en)  Sentinel-2A (en)  Sentinel-1B SGDC-1 (en)  X-ray Imaging and Spectroscopy Mission (en)  Asgardia-1 (en)  SXM-8 (en)  Orbital Reef (en)  Starlab (en)  LEDsat (en)  Unisat 5 (en)  ABCS Space Travelling Egg-Controlled Catadioptric Object (en)  Spei Satelles (en)  Haven-1 (en)  Gaofen 12-04 (en)  Gaofen 12-02 (en)  Kosmos 2553 (en)  Ariane flight VA262 (en)  Fram2 Lemu Nge (en)  Sentinel-1C PROBA-3 Coronagraph (en)  PROBA-3 Occulter (en)  SXM-9 (en)  Blue Ring Pathfinder (en)  Active Magnetospheric Particle Tracer Explorers (en)  Aqua (en)  Array of Low-Energy X-ray Imaging Sensors (en)  Tyazhely Sputnik (en)   |
| Aois | J2000.0  |
| Cruthú | 4,540 milliún bliain RCh |
| Sonraí fithiseacha |
| Cineál fithise | fithis héilealárnach |
| Apaipsis | 151,930,000 km ↔ an Ghrian 1 AU 1.01671 AU  |
| Pearaipsis | 147,095,000 km ↔ an Ghrian (arg (ω): 114.20783)  |
| Ais mhór *a* | 1 AU agus 149,598,023 km |
| Éalárnacht *e* | 0.016710219 |
| Tréimhse fhithiseach *P* | 365.256363004 d |
| Meán-Aimhrialtacht *M* | 358.617 °  |
| Claonadh *i* | 7.155 ° ↔ Solar equator (en)  1.57869 ° ↔ invariable plane (en)  |
| Fad an nóid éirithigh *Ω* | 348.73936 ° |
| Saintréithe fisiceacha agus réaltmhéadracha |
| Fad ón Domhan | 0 km  |
| Ga | meánchiorcal: 6,378.137 km meán: 6,371 km geographical pole (en) : 6,356.8 km  |
| Trastomhas | 12,742 km  |
| Leacú | 0.0033528  |
| Achar dromchla | 510,064,472 km²  |
| Mais | 5,972.37 Yg  |
| Toirt | 1,083,210,000,000 km³  |
| Meándlús | 5.513 g/cm³  |
| Tréimhse rothlaithe | 24 h 86,164.098903691 s  |
| Imtharraingt dromchla | 9.798 m/s²  |
| Ailbéideacht | 0.434 (ailbéideacht gheoiméadrach) 0.294 (ailbéideacht Bond)  |
| Teocht an dromchla |

|  |
| --- |
| **atmaisféar an domhain** |
| 15 °C  |

 |
| Cuid de | Earth-Moon system (en)  agus An Grianchóras  |
| Le cuid | screamh an Domhain Earth's core (en)  maintlín atmaisféar an domhain dromchla an domhain bithsféar hidrisféar litisféar réimse geomaighnéadach mór-roinn leathsféar an Domhain an Eoraip an Áise an Afraic an Eoráise Meiriceá an Antartaice an Astráil an tAigéan Atlantach an tAigéan Ciúin an tAigéan Indiach  |
| Catalóga réalteolaíochta |
| 806.4616.0110 (Encyclopedia Galactica (en) )  |

An tríú pláinéad amach ón ngrian sa ghrianchóras is ea **an Domhan**, le tréimhse fithise 365.26 lá agus an cúigiú ceann is mó. Tá gealach amháin aige. Tógann sé 365.24 laethanta don domhan dul timpeall na gréine. Meastar gur cruthaíodh an domhan 4.54 bhilliún bliain ó shin.

Is é an t-aon áit amháin in iúl dúinn sa chruinne a bhfuil beatha air. Is  nó  é a shiombail.

## Tréithe

Cosúil leis na pláinéid eile agus na réaltaí, tá an domhan gar do bheith ina sféar (trastomhas timpeall 12,800 km) mar thoradh ar an aomadh imtharraingteach i dtreo a láir ar gach cuid de. Tá aon satailít mhór nádúrtha amháin aige, an ghealach.

Tá na pláinéid atá níos faide amach ón ngrian gásach den chuid is mó, ach tá an domhan soladach nó leachtach den chuid is mó, agus atmaisféar gásach timpeall air. Nítrigin agus ocsaigin is mó atá san atmaisféar.

Tá uisce leachtach sna haigéin ar thalamh íseal idir na hilchriocha, agus uisce soladach mar oighearchaidhpeanna ag na moil.

Máthair-Chruinne agus athair  atmaisféar i Veneto
An t-aon phláinéad sa ghrianchóras a chothaíonn an bheatha: ó fhianaise na n-iontaisí sna carraigeacha, tá beatha ar domhan le 3,500 milliún bliain, beatha dhaonna le timpeall 6.5 milliún bliain.

## Struchtúr an domhain

Tá ár dtuiscint ar struchtúr an domhain mar a leanas: I lár baill, tá croíleacán beag soladach an-te, faoi ardbhrú de bharr na gciseal seachtrach, é déanta as iarann measctha le nicil, sulfar agus ocsaigin, le trastomhas 2.5 km.

Timpeall air sin, an croíleacán leachtach de nicil agus iarann leáite, ar a dtugtar magma, atá timpeall 3,500 km ar tiús.

Timpeall air sin arís tá an maintlín, atá soladach den chuid is mó, gar do 2,800 km ar tiús (tugtar neamhleanúnachas Gutenberg ar an teorainn idir croíleacán leachtach is maintlín). Taobh amuigh den mhaintlín, trasna teorann a dtugtar neamhleanúnachas Mohorovicic air, tá an screamh sheachtrach, suas le 10 km ar tiús faoi na farraigí, suas le 50 km faoi na hilchríocha.

Roinntear an screamh i sioma, an brat díreach os cionn an mhaintlín, timpeall 4 km ar tiús, agus sial, atá suas le 40 km ar tiús agus faoi na hilchríocha den chuid is mó. Ar deireadh, timpeall ar an domhan soladach/leachtach, tá an brat gásach, timpeall 50 km ar airde, ar a dtugtar an t-atmaisféar.

Tá an taobh istigh den mhaintlín te de bharr an fhuinnimh a fhuasclaíonn díscaoileadh leanúnach raidiseatóp fadsaolach, cosúil le potaisiam, tóiríam is úráiniam. Ach ní struchtúr statach é seo ar chor ar bith. Mar shampla, is eol go bhfuil sruthanna comhiompair ar siúl sa chroíleacán leachtach, agus go dtéann siad seo an maintlín soladach a dhóthain in áiteanna len é a leá.

Snámhann blúirí ollmhóra den screamh uachtarach ina bplátaí teicteonacha, atá ag déanamh agus ag athdhéanamh maintlín an domhain. Gluaisní na bplátaí seo is cúis le síobghluaiseacht na n-ilchríoch agus na feiniméin iarmharacha bolcánacht, creathanna talún, súnámaithe, cruthú sléibhte is scoiltghleannta.

Bhí iarmhairtí ag imbhuailtí astaróideach ar chodanna de dhromchla an domhain freisin.

Tá imshruthú an atmaisféir dinimiciúil, fuinnmhithe ag téamh míchothrom an phláinéid ag an ngrianradaíocht, agus suaite ag rothlú an domhain ar a ais. Léiríonn taifead na geolaíochta go raibh athruithe aeráide ar domhan go rialta thar na cianta.

Ó thaighde a rinneadh ó 2000 i leith ar thomhais íogaire ar an luasghéarú de bharr domhantarraingthe ag áiteanna éagsúla ar an domhan, fuarthas amach go n-ascalaíonn luach an luasghéaraithe seo beagán le tréimhse 3-4 uair.

Samhlaítear uaidh sin go n-ascalaíonn an croíleacán soladach síos suas ar ais rothlaithe an domhain le tréimhse den mhéid seo, rud a chuireann isteach ar an bhfórsa domhantarraingthe ar dhromchla an domhain.

## Stair agus taiscéalaíocht

Táthar ag súil amach anseo níos mó tomhas a dhéanamh ag áiteanna ar fud an domhain agus na turgnaimh a dhéanamh níos íogaire fós chun níos mó eolais a dhíorthú mar gheall ar an gcroíleacán soladach, a mhéid, a mhais is a chomhshuíomh.

Ríomhtar ó fhoirmiú na gcarraigeacha gur cumadh an domhan tirnpeall 4,600 milliún bliain ó shin. Suas le 20,000 milliún bliain ó shin a tharla an ollphléasc is a thosaigh na bunpháirteagail ag forleathadh amach.

De réir a chéile, chruinnigh páirteagail le chéile ina bpláinéid agus ina réaltaí timpeall 4,600 milliún bliain ó shin. Ansin, timpeall 3,500 milliún bliain ó shín, tháinig algaí gorma / glasa aoncheallacha chun cinn, an chéad rud beo ar domhan.

Bodhránacht an domhain ar an ngealach.
## Féach freisin

* Téamh domhanda
* Athrú aeráide
* Lá Idirnáisiúnta ár Máthair-Chruinne
* Daonáireamh

## Tagairtí

|  An Grianchóras |
| --- |
|  |
| **An Ghrian** · Mearcair · Véineas - an Domhan - Mars · *Ceiréas* · Iúpatar · Satarn · Úránas · Neiptiún · *Plútón* · *Haumea* · *Makemake* · *Eris* |
| **Pláinéid** · **Abhacphlainéid** · **Gealacha** (*Domhanda · Marsacha · Ióbhacha · Satarnacha · Úránasacha · Neiptiúnacha · Plútónacha · Haomaeacha · Eiriosacha*) |
| **Reanna bheaga**:   Astaróidigh (An príomhchrios · Crios Kuiper · Diosca scaipthe) · Coiméid (Scamall Hills · Scamall Oort) · Dreigeoidigh  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol réalteolaíochta é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |