Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Bleachtaire

Bleachtaire|  |
| Cineál fostaíochta | imscrúdaitheoir |
| Réimse oibre | forfheidhmiú an dlí, imscrúdú coiriúil agus imscrúdú coiriúil |

Bleachtairí
Is duine, go háirithe póilín, a dhéanann imscrúdú agus coireanna a réitiú é **bleachtaire**.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Síceach

**Síceach** is ea duine a mhaíonn go mbaineann sé/sí leas as aireachtáil eischéadfach (AEC) chun faisnéis a aithint atá ceilte nó i bhfolach ó na gnáth braistintí, go háirithe mar a bhaineann siad le teileapaite nó fios fáistine, nó a ghníomhaíonn i mbealaí domhínithe, de réir dhlíthe nádúrtha. Creideann go leor daoine i gcumais shíceacha, ach níl aon chomhthuairim eolaíoch maidir le na gcumhachtaí sin a bheith ann.  Úsáidtear an focal *síceach* freisin mar aidiacht, chun cur síos a dhéanamh ar na gcumais sin. Sa bhrí sin, tá roinnt comhchiallaigh ann, mar *paraishíceach* nó *meitishíceach*.

## Tagairtí
# Wayback Machine

Wayback Machine|  |
|  |
| URL |  agus   |
| Cineál | cartlann ghréasáin  |
| Teanga | Béarla  |
| Teanga ríomhchlárúcháin | C, Perl, Java agus Python  |
| Cuid de | Internet Archive agus deep web (en)   |
| Úinéir | Internet Archive  |
| Cruthaitheoir | Brewster Kahle agus Bruce Gilliat  |
| Cur i seirbhís | 29 Deireadh Fómhair 2001  |
| Tír | Stáit Aontaithe Mheiriceá  |
| Rangú Alexa | 205 (5 Feabhra 2021) 303 (20 Samhain 2017)  |
|

---

 |

Is cartlann dhigiteach den Ghréasán Domhanda é an **Wayback Machine** a bhunaigh an Internet Archive, cuideachta neamhbhrabúis atá lonnaithe i San Francisco, California. Cruthaíodh in 1996 é agus seoladh go poiblí é sa bhliain 2001. Ligeann sé don úsáideoir dul "ar ais in am" agus an chuma a bhí ar láithreáin ghréasáin san am atá caite a fheiceáil. D’fhorbair bunaitheoirí na cartlainne, Brewster Kahle agus Bruce Gilliat, an Wayback Machine chun “rochtain uilíoch [a thabhairt] ar an eolas uile” a sholáthar trí chóipeanna cartlainne de leathanaigh ghréasáin a bhí imithe as feidhm a chaomhnú.

Seoladh an Wayback Machine ar an 10 Bealtaine, 1996, agus bhí níos mó ná 38.2 milliún leathanach gréasáin sábháilte faoi dheireadh na bliana 2009. Amhail ón 13 Márta 2023 , tá níos mó ná 800 billiún leathanach gréasáin i gcartlann an Wayback Machine.

## Tagairtí
# Bliain

Bliain|   |
| Cineál | aonad ama, unit without standard conversion to SI (en)  agus aonad díorthaithe UCUM  |
| Córas aonad | Sothic cycle (en)   |
| Aonad de | fad ama  |
| Tiontuithe aonad |
| In aonaid SI | 31,557,600 s  |
| In aonaid caighdeánacha | 31,558,000 s 12 míosa 365.25 d  |

Is é **Bliain** an t-am idir dhá eachtra athfhillteach fithise an Domhain timpeall na Gréine.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoin bhfisic é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# An Luan

An Luan| dl., Mo, Mon agus пн  |
|  |
|  |
|

|  |
| --- |
|  |

 |
| Cineál | lá den tseachtain  |
| Ainmnithe in ómós | an Domhnach, 1, 2, an Ghealach agus tús  |
| Cuid de | seachtain  |
| ← an Domhnach

an Mháirt  → |
|  |
| Haischlib | #MondayMotivation, #Mondayvibes, #MondayThoughts agus #Monday  |

Is é an **Luan** an lá idir an Domhnach agus an Mháirt.

De ghnáth, breathnaítear ar an Luan mar an chéad lá sa tseachtain, go háirithe san Áise, san Eoraip agus i Meiriceá Theas. Agus sa chaighdeán domhanda ISO 8601, is é an Luan an chéad lá sa tseachtain. I gceantair eile sa domhan, áfach, tugtar an dara lá ar an Luan, mar shampla sna Stáit Aontaithe agus sa domhan Arabach.

Sa domhan nua-aimseartha agus sa domhan gnó, is é an Luan tús na seachtaine oibre.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# An Mháirt

An Mháirt| dt., Di agus Tue  |
|  |
|  |
|

|  |
| --- |
|  |
|  |

 |
|

|  |
| --- |
|  |

 |
| Cineál | lá den tseachtain  |
| Ainmnithe in ómós | Tyr (en) , 3, Mars, 2 agus Tine  |
| ← an Luan

An Chéadaoin  → |
|  |
| Haischlib | #HappyTuesday, #tuesdayvibe agus #TuesdayMotivation  |

Is í **an Mháirt** an lá sa tseachtain atá idir Dé Luain agus Dé Céadaoin.

Tugtar Máirt na hInide ar an Máirt úd roimh an chéad lá den Charghas i bhféilire Chríostaí na hÉireann. Tugtar *Mardi Gras* nó Máirt Ramhair uirthi i dtíortha éagsúla.

Is ar an Mháirt, de ghnáth, a bhíonn na toghcháin i Stáit Aontaithe Mheiriceá. Tarlaíonn toghcháin feidearálacha Dé Máirt tar éis an chéad Luan i Mí na Samhna, bunaíodh an dáta sin sa dlí mar lá an olltoghcháin don tUachtarán in 1845 do Theach na dTeachtaí in 1875 agus don Seanad i 1914. Ní bhíodh an Mháirt oiriúnach don chuid is mó de na daoine sa 19ú haois mar gheall ar an taisteal. I mórán stáit Méiriceánacha, tarlaíonn na réamhthoghchán uachtaránachta ar [[Super Tuesday] ('Sár-Mháirt').

Sna Stáit Aontaithe, tugtar Black Tuesday ('Máirt Dubh') ar an 29 Deireadh Fómhair, 1929, an lá ar thosaigh an stocmhargadh Meiriceánach ag titim anuas i 1929.

Sa domhan Gréagach, is lá mí-ádhúil an Mháirt (gabhadh Constainteanópal ar an lá sin). Tá an rud céanna fíor i dtíortha eile na Meánmhara - tá an seanfhocal seo acu: *En martes, ni te cases ni te embarques* ( "Ná pós agus ná tosaigh turas Dé Máirt".

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# An Chéadaoin

An Chéadaoin| чш, ср, We, Mi, sre. agus dc.  |
|  |
|  |
|

|  |
| --- |
|  |

 |
| Cineál | lá den tseachtain  |
| Ainmnithe in ómós | Mearcair, 4, 3, ag meán an, Uisce, Óidin agus Wōdan (en)   |
| Cuid de | seachtain  |
| ← an Mháirt

Déardaoin  → |
|  |
| Haischlib | #wednesdaythought, #WednesdayWisdom, #WednesdayMotivation agus #Wednesday  |

Is í **an Chéadaoin** lá na seachtaine idir an Mháirt agus an Déardaoin. Tagann an t-ainm ón focal sean-Ghaeilge *aoin*, "céalacan". Do na Ceiltigh b'í an Chéadaoin an chéad lá den chéalacan roimh cheiliúradh na nDéithe ag deireadh na seachtaine.

## Céadaoineacha ainmnithe

* **Céadaoin an Luaithrigh**, an chéad lá den Charghas, daichead lá roimh Cháisc (gan Domhnaí a chur san áireamh).
* **Céadaoin an Bhraith** ainm don Chéadaoin i lár Seachtain na Páise, nuair a rinne Iúdás Isceiriót scéala ar Íosa leis na Rómhanaigh.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Déardaoin

Déardaoin| dj., Do agus Thu  |
|  |
|  |
|

|  |
| --- |
|  |

 |
| Cineál | lá den tseachtain  |
| Ainmnithe in ómós | 4, 5, Adhmad, Túr agus Iúpatar  |
| Cuid de | seachtain  |
| ← An Chéadaoin

An Aoine  → |
|  |
| Haischlib | #HappyThursday  |

Is é **Déardaoin** lá na seachtaine idir Dé Chéadaoin agus Dé hAoine.

De réir coinbhinsiún áirithe, is í an chéad seachtain sa bhliain an chéad seachtain le Déardaoin inti.

Sa Ríocht Aontaithe, is é Déardaoin an lá a tharlaíonn thoghcháin, de ghnáth. Is éard an chúis ná go mbeadh a n-íoc caitheamh le daoine, a íocadh Dé hAoine seo chaite.

San úrscéal *The Hitchhiker's Guide To The Galaxy* le Douglas Adams, deir an príomhcharachtar Arthur Dent 'Ní foláir sin Déardaoin, níor tháinig mé isteach ar Déardaoin riamh', i gceann cúpla soicind, scriosadh an domhain.

Sa reiligiúin Hindu, is 'guruvar', nó lá an Guru é an Déardaoin.

## Laethanta Ainmnithe

**Déardaoin Mandála** - Is é sin an Déardaoin roimh Cáisc, lá glanadh go traidisiúnta agus lá ina thabhairt amach airgead Mandála sa Ríocht Aontaithe.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# An Aoine

An Aoine| dv., Fr agus Fri  |
|  |
|  |
|

|  |
| --- |
|  |

 |
| Cineál | lá den tseachtain  |
| Ainmnithe in ómós | Froig (bandia), Véineas, 5, 6 agus Miotal  |
| Cuid de | seachtain  |
| ← Déardaoin

An Satharn  → |
|  |
| Haischlib | #FridayFeeling agus #FridayMotivation  |

Is í **an Aoine** lá na seachtaine idir an Déardaoin agus an Satharn.

## Reiligiún

Paidreacha, De hAoine, Mosc Badshahi, Lahore
I gCríostaíocht, is í Aoine an Chéasta an Aoine roimh Cháisc.

In Ioslam, is í an Aoine lá adhartha. I dtíortha áirithe Ioslamacha, tosaíonn an seachtain Dé Domhnaigh agus críochnaíonn sé Dé Sathairn, agus i dtíortha Ioslamacha eile, tosaíonn an seachtain Dé Sathairn agus críochnaíonn sé Dé hAoine, mar shampla an Iaráin agus an Afganastáin.

Ritheann an sabóid sa Ghiúdachas ó luí gréine Dé hAoine go dtí luí gréine Dé Sathairn.

## Siopadóireacht

Téann muintir Stáit Aontaithe Mheiriceá i mbun siopadóireachta go fonnmhar ar "Aoine Dhubh", tar éis Lá an Altaithe, sa tóir ar shladmhargaí. Ó na 2000idí ar aghaidh, tá "Aoine Dhubh" in Éirinn. Go minic 'séard atá á dhéanamh ag na siopaí ná 40% a bhaint den phraghas a bhí ar an táirge ag tús na bliana, seachas ar an bpraghas a bhí air an tseachtain seo caite. Mar sin, bíonn an chuma ar an scéal go bhfuil lascaine níos fearr ar fáil. Cuireann sé comhairle ar dhaoine comparáid a dhéanamh idir na praghsanna a ghearanna siopaí éagsúla ar an táirge céanna.

## Nósanna

* I gcultúir áirithe, is mí-adhúil í an Aoine, go háirithe Dé hAoine an 13ú lá agus go mór mór i gciorcail muirí. I scéal oiread (bréagach), tógadh long Cabhlach, an "HMS Friday" Dé hAoine, cuireadh an long chun mhuir Dé hAoine, agus d'imigh sí gan tásc ná tuairisc.

TGIF, Óstán Taft, Cearnóg Times, Nua-Eabhrac
* Is í an Aoine an lá deireanach roimh an deireadh seachtaine, agus mar sin, is cúis í a chomóradh. Sin as ar tháinig an nath 'T.G.I.F.' (Béarla ar 'Buíochas le Dia go bhfuil sé Dé hAoine'). Bhíothas ag caint faoi sna scannáin ó na seachtóidí. Is as sin freisin ar tógadh ainm an bialann 'T.G.I. Friday's'.
* In oifigí áirithe, tá cead ag fostaithe éadaí neamhfhoirmiúil a chaitheamh De hAoine.

## Stair

Tharla cúpla tubaistí stairiúla Dé hAoine. Tugtar "Aoine Dubh" orthu.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# An Satharn

An Satharn| ds., Sa agus Sat  |
|  |
|  |
|

|  |
| --- |
|  |

 |
| Cineál | lá den tseachtain  |
| Ainmnithe in ómós | Talamh, 6, folcadh, Shabbat, Satarn, 7, An Aoine agus níochán  |
| Cuid de | deireadh seachtaine  |
| ← An Aoine

an Domhnach  → |
|  |
| Haischlib | #SaturdayMorning agus #SaturdayVibes  |

Is é **an Satharn** an lá sa tseachtain idir an Aoine agus an Domhnach.

Sa traidisiún Giúdach, is é an Satharn an lá deireaneach sa tseachtain. Is é an coinbhinsiúin sin an caighdeán i Stáit Aontaithe Mheiriceá, ach san Eoraip nua-aimseartha, ceaptar gurb é Satharn an séú lá sa tseachtain, agus Dé Domhnaigh an deireadh lá. Is é an coinbinsiúin Eorpach an ceann a úsáideann an ISO 8601. Ar an dtaobh eile, in a lán tíortha Ioslamaigh, is é Dé Sathairn an chéad lá sa tseachtain agus is lá saoire é Dé hAoine.

I seantraidisiún Giúdach, is é Dé Sathairn an tsabóid. In a lán teangacha, níl focla difríochta ar 'Satharn' agus 'sabóid'. Scarann oireaglasa ceartchreidmheacha idir Dé Sathairn agus lá na sabóide. Cuireann Caitlicheachaí chomh mionbhéim ar an scar seo gur glaonn a lán acu an t'sabóid' ar Dé Sathairn - nós Protastúnach.

I dtíortha Críocha Lochlainne, glaonn 'Lördag' nó 'Löverdag' ar Sathairn. Is é sin 'lá an folcadáin'. Freisin, i Maori, is é Rahoroi an ainm nua-aimseartha ar, is é sin 'lá nígheadh'

Ina lán tíortha a bhfuil lá saoire é Dé Sathairn, is lá bogaidh é Dé Sathairn. Tá a lán buamaí á bunadh Dé Sathairn, toisc go bhfuil sé roimh Dé Domhnaigh - lá soise eile. Is coitianta é chun teach tábhairne, bialann agus clubaí a bheith oscailte níos déanaí Dé Sathairn.

Is lá gnáthúil toghcáin é Dé Sathairn san Astráil agus is é an lá amháin a bhfuil toghcáin ar siúl sa Nua-Shéalainn.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# An Domhnach

An Domhnach| dg., So agus Sun  |
|  |
|  |
|

|  |
| --- |
|  |
|  |

 |
|

|  |
| --- |
|  |

 |
| Cineál | lá den tseachtain  |
| Ainmnithe in ómós | Mister (en) , Aiséirí Íosa, margadh, 1, fóillíocht, an Ghrian, adhradh, holiness (en)  agus Rúisigh  |
| Cuid de | deireadh seachtaine  |
| ← An Satharn

an Luan  → |
|  |
| Haischlib | #HappySunday  |

Is é **An Domhnach** an chéad lá den tseachtain de réir an traidisiúin Chríostaí, ach mar gur lá saoire é is é an dara lá den deireadh seachtaine é go coitianta. Rinneadh lá saoire de ionas go mbeadh Críostaithe in ann freastal ar an Aifreann (Caitliceach) agus comaoineach a ghlacadh.

De réir na féilire Greagóraí, ní thosaíonn aois nua ar an Domhnach. De réir na féilire Eabhraí, ní thosaíonn aon bhliain ar an Domhnach. Bíonn Aoine 13 le fáil in aon mhí a thosaíonn ar an Domhnach.

De réir seantraidisiúin Ghiúdaigh is é an Satharn an tSabóid. Ina lán teangacha is ionann na focail atá ar 'Shatharn' agus ar ‘Shabóid,' cé go ndéanann eaglaisí ceartchreidmheacha idirdhealú idir an Satharn agus lá na Sabóide. Is annamh a thugann Caitlicigh an tSabóid ar an lá, ach is nós le go leor Protastúnach 'an tSabóid' a thabhairt ar an Domhnach.

Sa chuid is mó den Eoraip agus i Meiriceá Theas (seachas sa Bhrasaíl) is é an Domhnach an lá deireanach den tseachtain. I dtíortha eile, dála SAM, is é an chéad lá é, barúil thraidisiúnta a tháinig anuas ó na Seanghiúdaigh, ó na Seanéigiptigh agus ón Impireacht Naofa Rómhánach. De réir an ISO 8601, is é an Luan an chéad lá agus is é an Domhnach an seachtú lá.

Dar le haicmí áirithe Críostaí a bhfuil dearcadh ceartchreidmheach nó piúratánach acu, ní dhéantar obair ar bith Dé Domhnach, cé is moite de chúrsaí adhartha nó de ghníomh práinne.

Is lá mór spóirt é an Domhnach. I SAM imrítear an pheil Dé Domhnaigh, agus Dé Sathairn agus Dé Luain freisin. (Imrítear peil choláisteach ar an Sathairn agus peil mheánscoile ar an Aoine.) Imrítear formhór na gcluichí Gaelacha (peil, iománaíocht agus camógaíocht) ar an Domhnach, agus is minic a athraítear am freastail sna séipéil nuair a bhíonn cluiche tábhachtach á imirt.

Sa chuid den domhan a tháinig faoi anáil na Críostaíochta, is gnách le hoifigí stáit, le rialtais áitiúil, le cúirteanna agus eile dúnadh Dé Domhnaigh. Ní fada ó bhí sé ina raic sa Bhreatain nuair a chinn an rialtas go mbeadh cead trádála ag gnólachtaí áirithe Dé Domhnaigh, agus is annamh tráchtáil ar siúl Dé Domhnaigh i dtíortha a bhfuil traidisiún Caitliceach iontu. I SAM agus san Eoraip bíonn uaireanta oscailte na siopaí níos giorra de ghnáth ar an Domhnach.

I dtíortha Béarla craolann a lán stáisiún teilifíse a gcuid clár polaitiúil Dé Domhnaigh. Bhíonn eagrán níos toirtiúla de na nuachtáin ar fáil ar an Domhnach, agus iris lándaite agus forlíonta spóirt agus cultúir leo go minic .

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí
# Uair

Uair|   |
| Cineál | aonad ama, SI-accepted non-SI unit (en) , aonad díorthaithe UCUM agus non-SI unit mentioned in and accepted with the SI (en)   |
| Córas aonad | lá  |
| Aonad de | fad ama  |
| Tiontuithe aonad |
| In aonaid SI | 3,600 s  |
| In aonaid caighdeánacha | 60 min 3,600 s 0.04166667 d  |

Meán oíche, clog 24-uair digiteach
Is aonad ama í an **uair**, a mhaireann 60 nóiméad nó 3,600 soicind.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoin bhfisic é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Seachtain

Seachtain|   |
| Cineál | aonad ama agus aonad díorthaithe UCUM  |
| Córas aonad | mí  |
| Aonad de | fad ama  |
| Tiontuithe aonad |
| In aonaid SI | 604,800 s  |
| In aonaid caighdeánacha | 7 d  |

Is éard is brí le **seachtain** ná aonad ama a chuimsíonn seacht lá.
Is éard is brí le **seachtain** ná aonad ama a chuimsíonn seacht lá.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Soicind

Soicind| Cineál | SI base unit (en) , aonad ama, bunaonad UCUM agus aonad SI a bhfuil ainm speisialta air  |
| Córas aonad | nóiméad, córas aonad ceintiméadar–gram–soicind agus MKS system of units (en)   |
| Aonad de | fad ama, specific impulse by weight (en) , leathré agus reactor time constant (en)   |
| Tiontuithe aonad |
| In aonaid SI | 1 s  |
| In aonaid caighdeánacha | 0 míle bliain 0 aois 0 deich mbliana 0 a 0 y 0 bliain thrópaiceach 0 a 0 míosa 0 fortnight (en)  0 seachtain 0 d 0.0002777777777778 h 0.01666666666667 min 1,000 ms 1,000,000 μs 1,000,000,000 ns 10 ds 0 d 0 bliain thrópaiceach 9,192,631,770 ascalúchán  |

Is aonaid ama é an **soicind** (siombail: **s**). Tá 60 soicind i nóiméad amháin, agus 3,600 soicind in uair amháin.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoin bhfisic é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Mí

Mí|   |
| Cineál | aonad ama, unit without standard conversion to SI (en)  agus aonad díorthaithe UCUM  |
| Córas aonad | bliain agus calendar (en)   |
| Aonad de | fad ama  |
| Tiontuithe aonad |
| In aonaid caighdeánacha | 29.5 d  |

Is éard atá i **Mí** ceann de dhá roinn déag na bliana. Is mar a chéile iad beagnach agus ciorcail na gealaí.

Ag seo míonna na bliana: Eanáir, Feabhra, Márta, Aibreán, Bealtaine, Meitheamh, Iúil, Lúnasa, Meán Fómhair, Deireadh Fómhair, Samhain, Nollaig. Tháinig trí cinn ó sheanfhéilte Ceilteacha, mar shampla Bealtaine (féile na dtinte) agus Lúnasa (féile an dé Lú). Tháinig ceann eile ó fhéile Críostaí, Nollaig (nātālīcia). Iúil Caesar a thug a ainm do mhí Iúil.

| Ainm | Laethanta | Sanasaíocht |
| --- | --- | --- |
| Eanáir | 31 | Laidin: *Iānuārius* |
| Feabhra | 28 nó 29 | Laidin: *Februārius* |
| Márta | 31 | Laidin: *Mārtius* |
| Aibreán | 30 | Laidin: *Aprīlis* |
| Bealtaine | 31 | Sean-Ghaeilge: *Bealtaine* "tine gheal" |
| Meitheamh | 30 | Sean-Ghaeilge: *mithem* "lár an tsamhraidh" |
| Iúil | 31 | Laidin: *Iūlius* |
| Lúnasa | 31 | Sean-Ghaeilge: *Lugnasad* "féile" nó "tionól Lugha" |
| Meán Fómhair | 30 | Mí lárnach an fhómhair |
| Deireadh Fómhair | 31 | Mí dheireanach an fhómhair |
| Samhain | 30 | Sean-Ghaeilge: *Samhain* "tionól" |
| Nollaig | 31 | Laidin: *nātālīcia* |

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Oíche

Oíche|   |
| Cineál | am de lá  |
| Córas aonad | lá  |

Oíche
Is é an t-am idir luí gréine agus éirí gréine í an **oíche**.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Vicífhoclóir

Lógó
Is tionscnamh é an **Vicífhoclóir** atá á reáchtáil ag an eagraíocht Wikimedia chun foclóir iomlán agus saor in aisce a chruthú i ngach aon teanga.

## Naisc Sheachtracha

* Vicífhoclóir as Gaeilge

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoi teangeolaíocht é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Maidin

Maidin ceochán thart an Coill
Is é an t-am idir meán oíche agus nóin í **maidin**, go háirithe as éirí gréine go nóin.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Beatha

Plandaí ina mbeatha
Staid ina mbaineann orgánaigh feidhm as ábhair ón timpeallacht trína bpróisis meitibileachta, chun fás, a gcórais feidhmiúcháin a choinneáil, a struchtúir a dheisiú, agus iad féin a atáirgeadh. Tá gach foirm bheatha ar Domhan bunaithe ar aigéid núicléasacha, DNA (aigéad dí-oscairibeanúicléasach) nó RNA (aigéad ribeanúicléasach), a iompraíonn an t-eolas géiniteach dúchasach. Tuigtear gur thosaigh an bheatha ar Domhan timpeall 3,500-3,800 milliún bliain ó shin i bhfoirm baictéar simplí faoi chúinsí ina raibh comhábhair bhunúsacha ábhair orgánaigh (meatán, amóinia, hidrigin is galuisce) i láthair san atmaisféar bunaidh. De réir a chéile tharla éabhlóid cheimiceach do na ceimiceáin seo le fuinneamh ó sholas na Gréine is stoirmeacha leictreacha, agus chuingrigh siad i móilíní níos casta gur tháinig aigéid núicléasacha fhéinatáirgthe chun cinn.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Séasúr

Séasúir
Ceann de cheithre ráithe na bliana is ea **séasúr** (earrach, samhradh, fómhar, geimhreadh).

## Fithis an domhain

De bhrí go bhfuil ais an domhain claonta i dtaca lena fhithis thart ar an ngrian, ní hionann an oiread solas gréine a thiteann ar an dá leathsféar an t-am ar fad i rith na bliana. Cuireann sé seo leis na hathruithe aeráide is bun leis na séasúir éagsúla sna leathsféir, samhradh sa leathsféar theas nuair atá sé ina gheimhreadh sa leathsféar thuaidh, agus a mhalairt.

## In Éirinn

Tá na séasúir á gceiliúradh ar feadh na mílte bliain in Éirinn. Baineann na séasúir le Roth na Bliana: Samhain ag cur fáilte roimh an Gheimhreadh, Imbolg an tEarrach, Bealtaine ag fógairt tús an tSamhraidh, agus Lúnasa ag ceiliúradh Fómhair na bliana.

* Tosaíonn An Geimhreadh ar 1 Samhain (Féile Shamhna) ar feadh trí mhí, Samhna, Nollaig agus Eanáir.
* Tosaíonn An tEarrach ar an 1 Feabhra (Féile Imbolg) ar feadh na míonna Feabhra, Márta agus Aibreán.
* Tosaíonn An Samhradh ar an 1 Bealtaine (Féile na Bealtaine) ar feadh na míonna Bealtaine, Meitheamh agus Iúil.
* Tosaíonn An Fómhar ar an 1 Lúnasa (Féile Lúnasa) ar feadh na míonna Lúnasa, Meán Fómhair agus Deireadh Fómhair.

Cinnte tá bealaigh eile chun an bhliain a roinn ina ina cheithre chuid.

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha

* *Na Féilte Tine*, sraith RTÉ sa bhliain 2025. Breathnaíonn an tsraith ar fhéilte traidisiúnta na hÉireann a bhaineann leis na séasúir, sraith cheithre chlár a dhéanann iniúchadh ar na féilte dhúchasacha Éireannacha.

## Tagairtí