Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Lá

Lá|   |
| Cineál | aonad ama, SI-accepted non-SI unit (en) , aonad díorthaithe UCUM agus non-SI unit mentioned in and accepted with the SI (en)   |
| Córas aonad | seachtain  |
| Aonad de | fad ama  |
| Tiontuithe aonad |
| In aonaid SI | 86,400 s  |
| In aonaid caighdeánacha | 1,440 min 24 h 1 d  |

*Don nuachtán, féach ar Lá Nua.*
Meán lae in Éirinn
Is aonad ama é an **lá**. Leanann sé ar aghaidh 24 uair, nó 1,440 nóiméad, nó 86,440 soicind.

## Naisc sheachtracha

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoin bhfisic é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Am

Am|  |
| Cineál | scálach fisiceach, spatio-temporal entity (en)  agus independent variable (en)   |
| Siombail | t agus τ  |

Éirí na gréine ar thaispeáint in iar-aga.
Is comhpháirt é an t-**am** de chórais thomhais le haghaidh teagmhas a chur in ord, le haghaidh marthanachta teagmhas agus na n-eatramh eatarthu a chur i gcomparáid le chéile, agus le haghaidh gluaisní réad a mheas.

Is é an t-am a scarann imeachtaí leanúnacha ó imeachtaí comhuaineacha.

Luaitear an t-am mar an 4ú toise, leis na 3 thoise spásúil.

Ligeann an t-am dúinn feiniméan amháin a ainmniú mar chúis is feiniméan eile mar thoradh, agus an aimsir chaite, an aimsir láithreach is an aimsir fháistineach atá le teacht a ainmniú freisin.

clog adamhach
## Fisic

I meicnic Newton, is dearbhthomhas an t-am, agus is ionann soicind atá tomhaiste ag breathnadóir amháin is soicind atá tomhaiste ag breathnadóir ar bith eile.

Ach thaispeáin teoiric na coibhneasachta speisialta gur mícheart an tuiscint seo go ginearálta. I gcórais teirmidinimice, díorthaítear treo-aimsitheacht ama ón eantrópacht.

Braitheadh treo-aimsitheacht an ama i bhfisic na gcáithníní den chéad uair i 1998 trí thréithe na gcáithníní fonúicléacha, na céóin.

## Tomhas

orláiste
Úsáidtear an tsiombail t dó, agus tomhaistear é i soicindí (s), nóiméid is uaireanta.

Cainníocht scálach a thugtar ar chainníocht nach bhfuil treo sa spás ag gabháil léi.

Cainníocht scálach is ea an t-am. Is é "*t*" an tsiombail air.

An soicind ("*s*"), sin an t-aonad ama.

Déantar cainníochtaí beaga ama a thomhas ina milleasoicindí nó ina micreasoicindí.

Déantar eatraimh ama níos mó ná sin a thomhas ina n-uaireanta, ina laethanta nó ina mblianta.

Is ina soicindí is ceart fad ama a scríobh agus fadhbanna uimhriúla á réiteach san fhisic.

## Féach freisin

* Spás-am
* aonad ama
* am caighdeánach
* am eifimirise
* am samhraidh
* am uilíoch
* spás Minkowski

## Tagairtí
# Stiúrthóir scannán

Stiúrthóir scannán|  |
| Cineál fostaíochta | stiúrthóir, amharcealaíontóir, gairmí scannánaíochta agus film crew member (en)  |
| Réimse oibre | stiúradh scannán |

Go bunúsach, is éard is **stiúrthóir scannán** ann ná duine a tiontaíonn script go dtí scannán.

## Freagrachtaí

Cruthaíonn stiúrthóirí scannán "fís fhoriomlán" as a dtagann an táirge críochnaithe, sé sin 'an scannán'.

Bíonn an stiúrthóir freagracht as an ghníomhaíocht scannánaíochta, sé sin le rá, as treoracha a thabhairt do na haisteoirí, as na ceamaraí a láithriú, as na maisiúcháin agus na cultacha a mhaoirsiú, agus gach feidhm eile is gá chun críche na scannánaíochta.

## Féach freisin

* Léiritheoir scannáin

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# An Téalainnis

An Téalainnis| ภาษาไทย |
| --- |
|  |
| Eapainm | Téalannaigh |
| Cineál | teanga nádúrtha, teanga bheo, teanga, teanga chaighdeánach, teanga litríochta agus teanga dhaonna |
| Úsáid |
| Cainteoirí dúchais | 20,700,000 (2019) |
| Dúchasach do | an Téalainn |
| Stáit | an Téalainn, an Chambóid, an Mhalaeisia agus Maenmar |
|  |
|  |
| Comhordanáidí | ﻿ / ﻿ |
| Aicmiú teangeolaíoch |
| teanga dhaonna teangacha de chuid na hÁise Kra–Dai (en)  Kam–Tai (en)  Tai (en)  Southwestern Tai (en)  |
| Tréithe |
| Córas scríbhneoireachta | Thai script (en)  agus romanization of Thai (en)  |
| Institiúid caighdeánaithe | Royal Society of Thailand (en)  |
| Staidéar ag | Thai studies (en)  |
| Leibhéal leochaileachta | 1 sábháilte |
| Cóid |
| ISO 639-1 | th |
| ISO 639-2 | tha |
| ISO 639-3 | tha |
| Glottolog | thai1261 |
| Ethnologue | tha  |
| ASCL | 6402  |
| IETF | th  |

Is í an **Téalainnis** (ภาษาไทย, phasa thai; AFI [pʰaːsaːtʰɑj]) teanga náisiúnta agus oifigiúil na Téalainne. Is í teanga dhúchais na dTéalannach, is é sin, an dream eitneach is mó agus is láidre sa Téalainn, agus is ceann de na teangacha Thai-Kadai í. Glactar leis gurb é deisceart na Síne ba dúchas do lucht labhartha na dteangacha seo ar dtús, agus tá ceann acu, an teanga Zhuang, á labhairt ansin i gcónaí. Tá teangeolaithe áirithe den bharúil, áfach, gur féidir go bhfuil nasc éigin idir na teangacha Thai-Kadai agus na teangacha Astrainéiseacha, na teangacha Astráiseacha nó na teangacha Sínea-Thibéadacha.

Teanga thonúil í an Téalainnis, agus ní bhaintear mórán úsáide as míreanna gramadaí inti - is teanga scoite (teanga anailíseach) í, mar sin. Tá sí ó dhúchas ag 65 mhilliún duine, ach bíonn canúintí éagsúla ann ar fud na Téalainne, cuid acu an-difriúil, agus uaireanta is deacair a rá cé acu canúint Téalainnise nó teanga ghaolmhar atá á labhairt in áit nó i réigiún áirithe. Tá an Laoisis, teanga náisiúnta Laos, an-chosúil leis an gcanúint Téalainnise a labhraítear i dtuaisceart na Téalainne, mar shampla. Is léir, áfach, go bhfuil na canúintí seo go léir ag éirí níos cosúla leis an Téalainnis chaighdeánach faoi thionchar na meán cumarsáide.

Comhartha bóthair sa Téalainn
Tá stíleanna éagsúla in úsáid sa Téalainnis: Téalainnis na sráide, an Téalainnis mhórluachach, an Téalainnis reitriciúil, an Téalainnis Ríoga agus an Téalainnis reiligiúnach. Sa Téalainnis Ríoga, úsáidtear a lán focal ón gCiméiris (teanga náisiúnta na Cambóide), agus bíonn a lán focal ó theangacha naofa an Bhúdachais - an tSanscrait agus an Pháilis - le cloisteáil sa Téalainnis reiligiúnach.

## Tagairtí
# Busan

| Busan |
| --- |
| 부산 (ko)  |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Bratach  |   |

 |
|  |
|   |
|

---

 |
| Siombail oifigiúil | Camellia japonica, Camellia japonica agus faoileán bán  |
| Suíomh |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  ﻿ / ﻿ |

 |
|  |
|  |
| Stát ceannasach | an Chóiré Theas  |
|  |
|  |
|

---

 |
| Príomhchathair | Ceantar Yeonje  |
| Daonra |
| Iomlán | 3,453,198 (2018)  |
| • Dlús | 4,485.66 hab./km² |
| Tíreolaíocht |
| Cuid de | Gyeongsang (en)   |
| Achar dromchla | 769.83 km²  |
| Suite i nó in aice le limistéar uisce | Tsushima Strait (en)  agus Port of Busan (en)   |
| Airde | 30 m  |
| Ar theorainn le | Ulsan South Gyeongsang (en)   |
| Sonraí stairiúla |
| Eachtra thábhachtach | Battle of Dadaejin (en)  (1592)  |
| Eagraíocht pholaitiúil |
| Comhlacht feidhmiúcháin | Busan Metropolitan Government (en)   |
| Comhlacht reachtach | comhairle bardasach Busan  |
| Aitheantóir tuairisciúil |
| Cód poist | 46000, 619–963 agus 49599  |
| Lonnaithe i gcrios ama | UTC+09:00  |
| Glaochód | 51  |
|  |
| Cód ISO 3166-2 | KR-26  |
|  |
| Eile |
|

---

 |
| Suíomh gréasáin | busan.go.kr  |
|

---

 |

Cathair agus calafort in oirdheisceart na Cóiré Theas is ea **Busan** (Cóiréis: 부산 or 釜山: foghraíocht in IPA: pusʰan), nó **Pusan** roimh an mbliain 2000). Is é Busan an dara cathair is mó sa tír i ndiaidh Seoul. Is é Busan an 5ú calafort is mó ar Domhan de réir tonnáiste lasta. Tá 3,657,840 duine ina gcónaí ann (2005). Tá timpeall 4,6 milliún duine ina gcónaí i mórcheantar Busan, ceantar ina bhfuil dhá chathair eile, Gimhae agus Yangsan, suite.

Tá an siopa iolranna is mó ar Domhan, Shinsegae Centum City, in Busan.

## Stair

Bhí Busan ar an dá chathair sa Chóiré (Daegu an ceann eile) a d'fhan saor ó na fórsaí cumannacha le linn Chogadh na Cóiré sna luath 1950idí. Bhí rialtas Phoblacht na Cóiré suite in Busan ar feadh tamaill sa tréimhse sin. Phlódaigh teifigh isteach in Busan as chuile chearn den tír agus d'fhág sin a rian ar chultúr na cathrach, mar shampla ar an gcócaireacht.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Busan ag suíomh turasóireachta i mBéarla. Arna rochtain ar 29 Blt. 2016 Curtha i gcartlann 2010-07-26 ar an Wayback Machine

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoi thíreolaíocht na Cóiré Theas é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Hangul

Hangul
|  |
| Cineál | tras-scríobh fóinéimeach, córas scríofa foghrach, featural writing system (en) , alphabetic writing system (en) , siollabra, constructed writing system (en)  agus aibítir aoncháis |
| Teangacha | an Chóiréis agus Jejuan (en)  |
| Cruthaitheoir | Sejong Mór |
| Cruthú | 1443 |
| Bunús | Cóiré |
| Stair | Origin of Hangul (en)  |
| ISO 15924 | Hang (286) |
| Treo téacs | clé go deas agus ingearach deas-go-clé |
| Raon Unicode | U+1100-11FF, U+3130-318F, U+A960-A97F, U+AC00-D7AF agus U+D7B0-D7FF |

Is é an **Hangul** (Cóiréis: *한글, hangeul nó hangǔl*) aibítir dhúchasach na Cóiréise, agus í in iomaíocht leis an gcóras neamh-aibítreach, Hanja, a fuarthas ar iasacht ón tSín. Tá an córas Hangul bunaithe ar fhuaimniú na teanga, ach ní thugann sé aird ar chomhshamhlú na gconsan, a bhíonn coitianta sa Chóiréis labhartha. Is é an Hangul an t-aon chóras scríbhneoireachta a úsáidtear sa Chóiré Thuaidh, ach tá an dá chineál scríbhneoireachta le feiceáil sa Chóiré Theas i gcónaí.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoi theangacha é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Fuadach

An 'fuadach' is cáiliúla
Is éard atá i gceist le **fuadach** ná tógáil duine nó ruda chun bealaigh le fórsa.

## Féach freisin

* Fuadaigh
* Gainneáil ar dhaoine

## Tagairtí
# Súl

| Súl |
| --- |
| 서울 (ko)  |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Bratach  |   |

 |
|  |
|   |
|

---

 |
| Siombail oifigiúil | Ginkgo biloba, foirsítia agus Pica pica  |
| Ainmnithe in ómós | príomhchathair  |
| Suíomh |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  ﻿ / ﻿ |

 |
|  |
|  |
| Stát ceannasach | an Chóiré Theas  |
|  |
|  |
| Iamhchríoch laistigh de | Gyeonggi Province (en)   |
| Príomhchathair de | an Chóiré Theas  |
|

---

 |
| Príomhchathair | Ceantar Jung  |
| Daonra |
| Iomlán | 9,668,465 (2020)  |
| • Dlús | 15,974.33 hab./km² |
| Teanga oifigiúil | an Chóiréis  |
| Tíreolaíocht |
| Achar dromchla | 605.25 km²  |
| Suite i nó in aice le limistéar uisce | Han River (en) , Cheonggyecheon (en) , Jungnangcheon (en) , Anyangcheon (en) , Tancheon (en)  agus Yangjaecheon (en)   |
| Airde | 38 m  |
| Ar theorainn le | Gyeonggi Province (en)  Incheon  |
| Sonraí stairiúla |
| Leanann sé/sí | Keijō (en)   |
| Cruthú | 6 Meitheamh 1395 |
| Eachtra thábhachtach | Cluichí Oilimpeacha an tSamhraidh 1988 (1988) 2008 Namdaemun fire (en)  (10 Feabhra 2008) Corn FIFA an Domhain 2002 (2002) 2010 G20 Seoul summit (en)  Second Battle of Seoul (en)  1986 Asian Games (en)   |
| Eagraíocht pholaitiúil |
| Comhlacht feidhmiúcháin | Seoul Metropolitan Government (en)   |
| Comhlacht reachtach | comhairle bardasach Shúl  |
| • Méara Shúl  | Oh Se-hoon (2021–)  |
| Aitheantóir tuairisciúil |
| Cód poist | 01000–01200  |
| Lonnaithe i gcrios ama | UTC+09:00  |
| Glaochód | 02  |
|  |
| Cód ISO 3166-2 | KR-11  |
|  |
| Eile |
|

---

 |
| Suíomh gréasáin | english.seoul.go.kr  |
|

---

 |

Príomhchathair agus an chathair is mó na Cóiré Theas is ea **Súl** nó **Seoul** (Sŏul 서울), atá suite in iarthuaisceart na tíre. Tagann an t-ainm ón bhfocal Seorabeol nó Seobeol i gCóiréis, a chiallaíonn "príomhchathair". Na h-ainmneacha eile a thugadh uirthi níos luaithe ná

* Wiryeseong (위례성; 慰禮城; sa ríshliocht Baekje),
* Hanyang (한양; 漢陽 agus
* Hanseong (한성; 漢城 (sna ríshliocht Goryeo agus Joseon).

Bhí Súl ina príomhchathair le linn na ríshliocht Baekje agus Joseon, agus roghnaíodh é ina príomhchathair arís nuair a bunaíodh an stát nua-aimseartha Poblacht na Cóiré sa bhliain 1948.

Cé nach bhfuil an chathair ach 600km ina achar, tá níos mó ná 11 milliún duine ina gcónaí ann.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoi thíreolaíocht na Cóiré Theas é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |