Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Arastatal

Arastatal|   |
| Ainm sa teanga dhúchais | (grc) Ἀριστοτέλης  |
| Beathaisnéis |
| Breith | 384 "RCh" Stageira (Chalkidian League) |
| Bás | 322 "RCh" 61/62 bliana d'aois Chalcis (an Mhacadóin) |
| Siocair bháis | Bás nádúrtha (Galar stéige) |
| Áit adhlactha | Stageira   |
|  |
|  |
|  |
|  |
| Faisnéis phearsanta |
| Grúpa eitneach | Gréagaigh |
| Scoil a d'fhreastail sé/sí | an tAcadamh Platónach   |
| Áit chónaithe | an Aithin an Aithin Assos (en)  |
| Lámhcheannas | Ciotógacht |
| Gníomhaíocht |
| Réimse oibre | Fealsúnacht agus fealsúnacht nádúrtha |
| Suíomh oibre  | Chalcis   |
| Gairm | fealsamh  |
| Gluaiseacht | Peripatetic school (en)  |
| Mac/iníon léinn de chuid | Platón |
| Mac/iníon léinn | Alastar Mór, Theophrastus, Aristoxenus, Dicaearchus, Eudemus of Rhodes (en) , Clearchus of Soli (en) , Phaenias of Eresus (en) , Chamaeleon, Neleus of Scepsis (en) , Clytus of Miletus (en) , Meno agus Hipparchus of Stagira (en)  |
| Faoi thionchar | Platón, Sócraitéas, Heraclitus, Parmenides, Zeno Elea, Democritus, Anaximander, Eipiciúras, Hipeacraitéas agus Eimpeidicléas  |
| Teangacha | An tSean-Ghréigis |
| Saothar |
| **Saothar suntasach Organon (en)
* Physics (en)
* eudaimonia (en)
* (320í "RCh") Constitution of the Athenians (en)
* (335 "RCh") Poetics (en)
* (340 "RCh") Meteorology (en)
* (349 "RCh") Nicomachean Ethics (en)
* (4 haois "RCh") Metaphysics (en)
* (4 haois "RCh") Politics (en)
 |
| Teaghlach |
| Céile | Pythias   |
| Páirtí | Herpyllis   |
| Páiste | Niocamachas  ( Herpyllis) Pitias  ( Pythias)  |
| Athair | Niocamachas |
| Siblín | Arimneste agus Arimnestus |
| Duine muinteartha | Nicomachus (en)  (sliochtach)  |
|

---

 |
|

---

    |

Busta Arastatail.
Tá **Arastatal** (Gréigis: *Αριστοτέλης*, Aristotelēs; 384 RC – 7 Márta, 322 RC) i measc na smaointeoirí is tábhachtaí i dtraidisiún fealsúnachta an Iarthair.

## Rugadh agus óige

Rugadh Arastatal sa bhliain 384 RC i Stagira, ar an leithinis de Chalcidice sa Ghréig. Bhí a athair, Nicomachus, ina lia cúirte do Rí Amyntas III na Macadóine. Níor fhreastail sé ar scoil–mhúin a athair sa bhaile é. B'fhéidir gurbh é eolas leighis a athar a bhí mar inspioráid dá shuim i bhfeiniméin nádúrtha ní ba dheireannaí.

Níl mórán eolais le fáil faoina mháthair, Phaestis, a fuair bás ag aois óg. D'éag a athair nuair a bhí Arastatal deich mbliana d’aois, agus fágadh mar dhílleachta é. Cuireadh é faoi stiúradh a uncail, Proxenus na n-Atarnéas, a mhúin an ghramadach, an reitric, agus fillíocht d'Arastatal óg.

Chuaigh sé chuig an Aithin nuair a bhí sé 17 bliain d'aois, mar a fhreastail sé san Acadamh*.* Go tapaidh, d'éirigh Arastatal mar an dalta ab fhearr de Phlatón. D'fhan sé san Acadamh ar feadh 20 bliain.

Bhunaigh Arastatal an scoil peiripitéatach, na *hArastotailíochta*.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoi dhuine Gréagach é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# 14ú haois

## Forbhreathnú

## Tarluithe

1314: Cath Bannockburn, 24 Meitheamh. Bhuaigh arm na hAlba ar na Sasanaigh agus bhain neamhspleáchas amach.

## Daoine Suntasacha

## Deichniúra agus blianta

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **1290í** | 1290 | 1291 | 1292 | 1293 | 1294 | 1295 | 1296 | 1297 | 1298 | 1299 |
| **1300í** | 1300 | 1301 | 1302 | 1303 | 1304 | 1305 | 1306 | 1307 | 1308 | 1309 |
| **1310í** | 1310 | 1311 | 1312 | 1313 | 1314 | 1315 | 1316 | 1317 | 1318 | 1319 |
| **1320í** | 1320 | 1321 | 1322 | 1323 | 1324 | 1325 | 1326 | 1327 | 1328 | 1329 |
| **1330í** | 1330 | 1331 | 1332 | 1333 | 1334 | 1335 | 1336 | 1337 | 1338 | 1339 |
| **1340í** | 1340 | 1341 | 1342 | 1343 | 1344 | 1345 | 1346 | 1347 | 1348 | 1349 |
| **1350í** | 1350 | 1351 | 1352 | 1353 | 1354 | 1355 | 1356 | 1357 | 1358 | 1359 |
| **1360í** | 1360 | 1361 | 1362 | 1363 | 1364 | 1365 | 1366 | 1367 | 1368 | 1369 |
| **1370í** | 1370 | 1371 | 1372 | 1373 | 1374 | 1375 | 1376 | 1377 | 1378 | 1379 |
| **1380í** | 1380 | 1381 | 1382 | 1383 | 1384 | 1385 | 1386 | 1387 | 1388 | 1389 |
| **1390í** | 1390 | 1391 | 1392 | 1393 | 1394 | 1395 | 1396 | 1397 | 1398 | 1399 |
| **1400í** | 1400 | 1401 | 1402 | 1403 | 1404 | 1405 | 1406 | 1407 | 1408 | 1409 |

## Tagairtí
# An tSomáilis

An tSomáilis| Af-Soomaali, اف صومالِ agus 𐒖𐒍 𐒈𐒝𐒑𐒛𐒐𐒘 |
| --- |
| Cineál | teanga nádúrtha agus teanga bheo |
| Úsáid |
| Cainteoirí dúchais | 16,200,000 (2019) |
| Dúchasach do | Djibouti, Afar Region (en) , Dire Dawa, Oromia Region (en) , Somali Region (en) , Garissa County (en) , Mandera County (en) , Wajir County (en)  agus an tSomáil |
| Stáit | Djibouti, an Aetóip, an Chéinia, an tSomáil, Críoch Shomáile agus Waqooyi-Bari (en)  |
|  |
|  |
| Comhordanáidí | ﻿ / ﻿ |
| Aicmiú teangeolaíoch |
| teanga dhaonna teangacha Afra-Áiseacha teangacha Cúiseacha East Cushitic (en)  Lowland East Cushitic (en)  Omo–Tana (en)  Macro-Somali (en)  Somali languages (en)  |
| Tréithe |
| Córas scríbhneoireachta | aibítir Laidineach, Wadaad's writing (en)  agus Osmanya (en)  |
| Leibhéal leochaileachta | 1 sábháilte |
| Cóid |
| ISO 639-1 | so |
| ISO 639-2 | som |
| ISO 639-3 | som |
| Glottolog | soma1255 |
| Linguasphere | 14-GAG-a |
| Ethnologue | som  |
| ASCL | 9208  |
| IETF | so  |

Is í **an tSomáilis** an teanga a labhraíonn formhór mhuintir na Somáile agus na Somálaigh sna tíortha in aice láimhe. Is teanga Cúiseach í agus í an dara teanga Cúiseach is mó a labhraítear ar domhan í (i ndiaidh na hOraimise). Is teanga oifigiúil na Somáile agus Críoch Shomáile í agus tá stádas aici mar theanga aitheanta sa Chéinia, i nDiobúití agus san Aetóip. Le tús an Cogadh Cathartha Somálach sna 1990idí, tháinig go leor Somálach ar imirce go dtí an Eoraip, Mericeá Thuaidh agus an Meánoirthear. Mar gheall ar sin, ta diaspóra mór a labhraíonn an teanga ar fud an domhain. Go hoifigiúil, úsáidtear an Aibítir Laidineach sa tSomáilis.

## Stair

Go stairiúil, bhí a scripteann féin ag an tSomáilis ach tá siad caillte le fada. Le déanaí, d'úsáid an teanga an Aibítir Arabach agus Wadaad chomh maith leis an Aibitír laidinieach. Sa bhliain 1972, ghlac an rialtas an Aibitír Laidineach go hoifigiúil. D'athraigh an teangeolaí Shire Jama Ahmed an aibítir a chinntiú go raibh sé oiriúnach don Somáilis.

Roghnaíodh an tSomáilis mar theanga oifigiúil na Somáile sa bhliain 1973 agus d'éiligh an Chúirt Réabhlóideach Uachtarach go n-úsaidfeadh an teanga in oideachas agus i riarachán. Chomh maith le sin, cheap bunreacht Críoch Shomáile an teanga mar theanga oifigiúil sa bhliain 2001.

## Gramadach

### Deilbhíocht

Is teanga gleanúna í an tSomáilis a úsáideann infhilleadh. Cuirtear iarmhíreanna éagsúla ag deireadh na focail mar alt cinnte. Tá *-ki* nó *-ka* curtha ag deireadh ainmfhocail fhirinscneacha agus tá *-ti* nó *-ta* curtha ag deireadh ainmfhocail bhaininscneacha sa tuiseal dearbhach.

Chomh maith leis an tuiseal dearbhach, tá trí tuiseal eile sa teanga; an tuiseal ainmneach, an tuiseal ginideach agus an tuiseal gairmeach.

### Comhréir

Dé ghnáth, is é ord na bhfocal a úsáidtear sa teanga ná: Ainmní - Cuspóir - Briathar.

## Tagairtí
# Yokosuka

| Yokosuka |
| --- |
| 横須賀市 (ja)  |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|   |   |

 |
|  |
|   |
|

---

 |
| Siombail oifigiúil | Prunus speciosa agus Crinum asiaticum  |
| Suíomh |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  ﻿ / ﻿ |

 |
|  |
|  |
| Stát ceannasach | an tSeapáin |
| Maoracht sa tSeapáin | Maoracht Kanagawa  |
|  |
|  |
| Daonra |
| Iomlán | 390,275 (2020)  |
| • Dlús | 3,871.01 hab./km² |
| Tíreolaíocht |
| Achar dromchla | 100.82 km²  |
| Suite i nó in aice le limistéar uisce | Bá Thóiceo, Sagami Bay (en) , Port of Yokosuka (en)  agus Uraga Channel (en)   |
| Pointe is airde | Mount Ōgusu (en)  (241.3 m)  |
| Ar theorainn le | Yokohama Miura Zushi Hayama  |
| Sonraí stairiúla |
| Leanann sé/sí | Toshima, Kinukasa, Taura, Kurihama, Uraga, Kitashitaura, Takeyama, Zushi, Nagai agus Ōkusu  |
| Cruthú | 1 Aibreán 1889 15 Feabhra 1907 |
| Á leanúint ag | Zushi  |
| Eachtra thábhachtach | Perry Expedition (en)  (1853)  |
| Eagraíocht pholaitiúil |
| Comhlacht reachtach | Yokosuka city council (en)   |
| • Méara Yokosuka  | Katsuaki Kamiji (2017–)  |
| Aitheantóir tuairisciúil |
| Cód poist | 238-8550  |
| Lonnaithe i gcrios ama | UTC+09:00  |
| Glaochód | 46  |
|  |
| Eile |
|

---

 |
| Suíomh gréasáin | city.yokosuka.kanagawa.jp  |
|

---

 |

Croí-Chathair de chuid na Seapáine is ea **Yokosuka** (横須賀市). Tá sí suite i ndeisceart Honshu, an oileán Seapánach is mó. Tá 414,960 duine ina gcónaí i Yokosuka (daonáireamh 2010).

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# 1735

1735| Sampla de | bliain féilire agus common year starting and ending on Saturday (en)  |
| Féilirí eile |
| féilire Ghréagóra | 1735 (mdccxxxv) |
| Ioslamach | 1148 – 1149 |
|  Síneach | 4431 – 4432 |
| Eabhrach | 5495 – 5496 |
| Hiondúch | 1790 – 1791 (*Vikram Samvat*) 1657 – 1658 (*Shaka Samvat*) 4836 – 4837 (*Kali Yuga*) |
| Peirseach | 1113 – 1114 |
| Airméanach | 1184 |
| Rúnach | 1985 |
| *Ab urbe condita* | 2488 |
| Catagóirí |
| **BreitheannaBásanna** |
| Aois |
| 17ú haois - **18ú haois** - 19ú haois |
| Deich mbliana |
| 1700í 1710í 1720í - **1730í** - 1740í 1750í 1760í |
| Bliain |
| 1732 1733 1734 - **1735**  - 1736 1737 1738

---

 |
|   |

## Tarluithe

## Breitheanna

* 1 Eanáir — Paul Revere, gabha geal Meiriceánach
* 28 Meán Fómhair — Augustus FitzRoy, 3ú Diúc Grafton, príomh-aire ar an mBreatain Mhór (b. 1811)
* 30 Deireadh Fómhair — John Adams 2ú uachtarán na Stát Aontaithe Mheiriceá (b. 1826)

## Básanna
# 1648

1648| Sampla de | bliain féilire agus leap year starting on Wednesday and ending on Thursday (en)  |
| Féilirí eile |
| féilire Ghréagóra | 1648 (mdcxlviii) |
| Ioslamach | 1058 – 1059 |
|  Síneach | 4344 – 4345 |
| Eabhrach | 5408 – 5409 |
| Hiondúch | 1703 – 1704 (*Vikram Samvat*) 1570 – 1571 (*Shaka Samvat*) 4749 – 4750 (*Kali Yuga*) |
| Peirseach | 1026 – 1027 |
| Airméanach | 1097 |
| Rúnach | 1898 |
| *Ab urbe condita* | 2401 |
| Catagóirí |
| **BreitheannaBásanna** |
| Aois |
| 16ú haois - **17ú haois** - 18ú haois |
| Deich mbliana |
| 1610í 1620í 1630í - **1640í** - 1650í 1660í 1670í |
| Bliain |
| 1645 1646 1647 - **1648**  - 1649 1650 1651

---

 |
|   |

## Eachtraí

## Básanna

## Breitheanna
# Lillian Gish

Lillian Gish|  (1921)  |
| Beathaisnéis |
| Breith | (en) Lillian Diana Gish  14 Deireadh Fómhair 1893 Springfield, Ohio  |
| Bás | 27 Feabhra 1993 99 bliana d'aois Nua-Eabhrac, New York  |
| Siocair bháis | Bás nádúrtha (Cliseadh croí) |
| Áit adhlactha | Church of the Heavenly Rest (en)    |
|  |
|  |
|  |
|  |
| Áit chónaithe | Springfield |
| Teanga dhúchais | Béarla Meiriceánach |
| Gníomhaíocht |
| Suíomh oibre  | Stáit Aontaithe Mheiriceá   |
| Gairm | aisteoir scannáin, aisteoir teilifíse, gníomhaí síochána, aisteoir, aisteoir stáitse, dírbheathaisnéisí, scríbhneoir scripte, stiúrthóir scannán, stiúrthóir  |
| Tréimhse ama | 20ú haois |
| Tréimhse oibre | 1902 –  1988 |
| Ball de | Daughters of the American Revolution (en)    |
| Teangacha | Béarla |
| Saothar |
| Suíomh a chartlainne | * New York Public Library for the Performing Arts (en)  \*T-Mss 1996-011
 |
| Teaghlach |
| Céile | luach ar iarraidh   |
| Athair | James Leigh Gish  agus Mary Gish |
| Siblín | Dorothy Gish |
| **Gradam a fuarthas (1987)  National Board of Review Award for Best Actress (en) , as a saothar *The Whales of August (en)*
* (1984)  Gradam Saoil an AFI
* (1982)  Gradam Kennedy Center
* (1980)  Ohio Women's Hall of Fame (en)
* (1979)  Gradam Crystal
* (1970)  Gradam Oinigh an Acadaimh
* Commandeur des Arts et des Lettres
* réalta ar Hollywood Walk of Fame
* Ordre des Arts et des Lettres
 |
| Ainmnithe do* (1988) Independent Spirit Award for Best Female Lead (en) , as a saothar *The Whales of August (en)*
* (1967) Golden Globe Award for Best Supporting Actress – Motion Picture (en) , as a saothar *The Comedians (en)*
* (9 Feabhra 1947) Duais Acadaimh don Aisteoir Tacaíochta is Fearr, as a saothar *Duel in the Sun (en)*
 |
|  **Síniú**  |
|

---

 |
| Suíomh gréasáin | lilliangish.com  |
|

---

  |

Ba bhan-aisteoir Meiriceánach í **Lillian Diana Gish** (14 Deireadh Fómhair 1893 – 27 Feabhra 1993).

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoin aisteoir / banaisteoir é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol a bhaineann le scannáin nó scannánaíocht é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol teilifíse é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoi dhuine Meiriceánach é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# George Arliss

George Arliss|   |
| Beathaisnéis |
| Breith | (en) Augustus George Andrews  10 Aibreán 1868 Londain, England  |
| Bás | 5 Feabhra 1946 77 bliana d'aois Londain, England  |
| Siocair bháis | Bás nádúrtha (Galar tógálach) |
| Áit adhlactha | All Saints Churchyard, Harrow Weald (en)    |
|  |
|  |
|  |
|  |
| Faisnéis phearsanta |
| Scoil a d'fhreastail sé/sí | Scoil Harrow   |
| Gníomhaíocht |
| Gairm | scríbhneoir, scríbhneoir scripte, aisteoir stáitse, aisteoir scannáin, dírbheathaisnéisí, drámadóir, stiúrthóir scannán, aisteoir  |
| Tréimhse oibre | 1887 –  1943 |
| Fostóir | Warner Bros.   |
| Teangacha | Béarla |
| Teaghlach |
| Céile | Florence Arliss (1899–1946), bás an duine  |
| **Gradam a fuarthas (8 Feabhra 1960)  réalta ar Hollywood Walk of Fame
* (5 Samhain 1930)  Duais an Acadaimh don aisteoir is fearr, as a saothar *Disraeli (en)*
 |
| Ainmnithe do* (19 Meán Fómhair 1930) Duais an Acadaimh don aisteoir is fearr, as a saothar *The Green Goddess (en)*
* Duais an Acadaimh don aisteoir is fearr, as a saothar *Disraeli (en)*
 |
|  **Síniú**  |
|

---

 |
|

---

   |

B'aisteoir Sasanach é **George Arliss** (10 Aibreán, 1868 – 5 Feabhra, 1946). Bhuaigh sé an gradam Aisteoir is Fearr sna gradaim Academy i 1930.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoin aisteoir / banaisteoir é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoi dhuine Sasanach é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoi scríbhneoir é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |