Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 7 Deireadh Fómhair

Is é an **7 Deireadh Fómhair** an 280ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 281ú lá i mbliain bhisigh. Tá 85 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte

* Eaglais Chaitliceach Rómhánach - *Lá féile an Phápa Marcus*

## Daoine a rugadh ar an lá seo

* 1227 — Pápa Nioclás IV, Pápa ó 1288 go 1292 (b. 1292)
* 1841 — Nicolás I Mhontainéagró (b.1921)
* 1885 — Niels Bohr, fisiceoir Danmhairgeach (b.1962)
* 1897 — Elijah Muhammad, ceannaire reiligiúnach Meiriceánach (b. 1975)
* 1900 — Heinrich Himmler, polaiteoir Naitsíoch (b.1945)
* 1917 — June Allyson, ban-aisteoir Meiriceánach (b. 2006)
* 1927 — Ronald D. Laing, síciatraí (b.1989)
* 1931 — Desmond Tutu, easpag agus gníomhaíoch (b. 2021)
* 1934 — Ulrike Meinhof, iriseoir agus míliteach Gearmánach (b. 1976)
* 1939 — Harold Walter Kroto, ceimiceoir Briotanach (b. 2016)
* 1950 — Mickey Brady, polaiteoir Éireannach
* 1951 — Natsuo Kirino, scríbhneoir Seapánach
* 1952 — Micheál Ó Domhnaill, ceoltóir Éireannach (b.2006)
* 1952 — Vladimir Putin, Uachtarán na Rúise
* 1956 — Alain Perrin, imreoir sacair Francach
* 1959 — Simon Cowell, léiritheoir ceoil agus pearsa theilifíse Shasanach
* 1960 — Kevin Boyle, staraí Meiriceánach
* 1969 — Margaret Murphy O'Mahony, polaiteoir Éireannach
* 1974 — Charlotte Perrelli, amhránaí Sualannach
* 1976 — Taylor Hicks, ceoltóir Meiriceánach
* 1977 — Lapo Elkann, fear gnó Iodálach
* 1978 — Alesha Dixon, amhránaí Sasanach
* 1979 — Selçuk Bayraktar, tionsclaí Turcach
* 1982 — Jermain Defoe, imreoir sacair
* 1987 — Sam Querrey, imreoir leadóige Meiriceánach
* 1996 — Lewis Capaldi, amhránaí Albanach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo

* 1368 — Lionel d'Anvers, Diúc Chlarence (r.1338)
* 1792 — George Mason, státaire Meiriceánach (r.1725)
* 1849 — Edgar Allan Poe, scríbhneoir Meiriceánach (r.1809)
* 1855 — François Magendie, fiseolaí Francach (r. 1783)
* 1919 — Alfred Deakin, polaiteoir Astrálach agus 2ú Príomh-Aire na hAstráile (r. 1856)
* 1924 — John Abercromby, an 5ú Barún Abercromby, 5ú barún Abercromby (r. 1841)
* 1926 — Emil Kraepelin, síciatraí Gearmánach (r. 1856)
* 1935 — George Ramsay, imreoir sacair Albanach (r. 1885)
* 1961 — James Murphy, polaiteoir Éireannach (r. 1887)
* 1993 — Cyril Cusack, aisteoir Éireannach (r.1910)
* 1994 — Niels Kai Jerne, imdhíoneolaí Danmhargach (r. 1911)
* 2004 — Miki Matsubara, amhránaí agus cumadóir Seapánach (r. 1959)
* 2008 — George Emil Palade, bitheolaí ceall agus dochtúir Rómánach (r. 1912)
* 2019 — Ulick O'Connor, drámadóir, scríbhneoir, staraí agus léirmheastóir Éireannach (r. 1928)
* 2020 — Mario José Molina, ceimiceoir Meicsiceach (r. 1943)
* 2021 — James Brokenshire, polaiteoir coimeádach Sasanach (r. 1968)

## Tarluithe eile

* 1949 - Bunaíodh Poblacht Dhaonlathach na Gearmáine (An Ghearmáin Thoir)
* 1950 - Bhunaigh Máthair Treasa Misinéirí na Carthanachta
* 1996 - Thosaigh *Fox News Channel* craoltóireacht
* 2006 - Maraíodh Anna Politkovskaya i Moscó
* 2022 - Maraíodh deichniúr i bpléascadh sa Chraoslach, Contae Dhún na nGall
* 2024 - Rinne Hamas agus grúpaí Palaistíneacha eile ionsaí gan choinne ar Iosrael. Maraíodh 1,200 duine agus tógadh 240 giall. Thosaigh Cogadh Iosrael-Gaza dá bharr sin
# Scríbhneoir

Scríbhneoir|  |
| Cineál fostaíochta | údar, ealaíontóir agus scríbhneoir |
| Réimse oibre | scríobh agus síniú leabhair |

Cé gur beag duine nach n-úsáideann an scríbhneoireacht ó am go ham, is gnách nach dtugtar **scríbhneoir** ach ar dhaoine a scríobhann ábhar a d'fhéadfaí a áireamh mar litríocht.

I measc na scríbhneoirí is cáiliúla as Éirinn tá Seamus Heaney, Máirtín Ó Cadhain, Liam Ó Flaitheartaigh agus na céadta eile.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoi leabhar nó litríocht é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Stair

*Historia*, Nikolaos Gyzis (1892)
Cur síos ar an saol atá caite, agus ciall a bhaint aisti, atá i gceist le **stair**. Is ón Fhraincis "*Histoire*" a tháinig an focal go Gaeilge, agus tá a bhunús sa bhfocal Gréigise ἱστορία, *historia*, a chiallaíonn eolas a fuarthas trí imscrúdú. Is féidir stair réigiúin leathain agus cultúir ar fad a chur síos agus staidéar a dhéanamh orthu, nó is féidir dian-staidéar a dhéanamh ar thír, ar bhaile, ar dhuine, nó ar cheird nó aon gné eile den saol thar am.

## Stair an domhain

Dineasár
*Príomhalt: Stair an Domhain*
Baineann stair an Domhain leis na heachtraí agus tréimhsí i bhforbairt an phláinéid ar feadh na 4.6 billiún bliain idir cruthú na cruinne agus an lá inniu.

* An Ollphléasc, cruthú na hollchruinne
* Aeón Prótarasóch
	+ Ré Phailéaprótarasóch
	+ Ré Mhéiseaprótarasóch
	+ Ré Neoprótarasóch
* Ré Phailéasóch
	+ An Pailéasóch
	+ An Méiseasóch
	+ An Céineasóch

## Réamhstair

Stonehenge
*Príomhalt: An Réamhstair*
Roinntear an réamhstair mar seo:

* An Chlochaois
* An Chré-umhaois
* An Iarannaois

## Aoiseanna idir an réamhstair agus an lá inniu

An Phlá Mhór
* An Ré Ársa
* An Ré Dhorcha
* An Mheánaois
* Ré na Lochlannach
* Ré na Fionnachtana
* Ré an Réasúin, nó Aois na hEagna
* Ré na hEagnaíochta, nó Ré an tSoilsithe
* Aois na Tionsclaíochta
* Aois na Faisnéise
* Aois an Spáis

## Gnéithe den stair acadúil

* Stair Áitiúil
* Stair Mhíleata
* Stair Shóisailta

## Féach freisin

* Stair na hÉireann

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |