Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Antaithéachtach

Drugaí a mhoillíonn nó a chuireann bac ar phróiseas normálta théachtadh na fola, cosúil le heipirin is uarfairin. Úsáidtear iad mar chóireáil is coiscthigh ar ghalair a dhéanann téachtáin fola a chuirfeadh bac ar shreabhadh i bhfuileadáin. Úsáidtear uarfairin mar nimh francach a mharaíonn an francach trí chur fola inmheánach, ach tá francaigh ag éirí frithsheasmhach dó de réir a chéile.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Cánóg dhubh

Cánóg dhubh| *Puffinus puffinus*  |
| --- |
|   |
| Taifead |
|   |
| Sonraí |
| Mais | 521 g  |
| Réise sciathán | 82 cm  |
|  |
| Stádas caomhnaithe |
|  |
|  |
| Speiceas is lú imní |
| AICD | 22698226  |
|  |
| Tacsanomaíocht |
|  |
| Aicme | Aves |
| Ord | Procellariiformes |
| Fine | Procellariidae |
| Géineas | Puffinus |
| Speiceas | **Puffinus puffinus**  (Brünnich, 1764) |
|  |
|  |
| Ainmníocht |
| An chéad ainm Laidine a bhí air | *Procellaria puffinus*  |
| Léarscáil de raon an tacsóin |
|   |

Is éan í an **chánóg dhubh** (*Puffinus puffinus*).

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol ainmhí é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Guairdeall

Guairdeall| *Hydrobates pelagicus*  |
| --- |
|   |
| Taifead |
|   |
| Sonraí |
| Réise sciathán | 38 cm  |
|  |
| Stádas caomhnaithe |
|  |
|  |
| Speiceas is lú imní |
| AICD | 22698477  |
|  |
| Tacsanomaíocht |
|  |
| Aicme | Aves |
| Ord | Procellariiformes |
| Fine | Hydrobatidae |
| Géineas | Hydrobates |
| Speiceas | **Hydrobates pelagicus**  Linnaeus, 1758 |
|  |
|  |
| Léarscáil de raon an tacsóin |
|   |

Is éan mara é an **guairdeall** (*Hydrobates pelagicus*). Tugtar **gearr róid**, **gearr róid bandaphrompach**, **gearr úisc**, agus **peadairín na stoirme** ar an speiceas seo freisin. Úsáidtear an téarma *guairdeall* ar speicis éin eile sna géinis *Hydrobates*, *Macronectes*, *Oceanites*, agus *Oceanodroma* freisin, ach is é *Hydrobates pelagicus* an ceann is coitianta in Éirinn.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Navachóigh

Navachóigh|  |
|  |
| Cineál | grúpa eitneach |
| Daonra iomlán | 311,000 (2015)  |
| Teanga | an Navachóis, Béarla agus Plains Indian Sign Language (en)  |
| Creideamh | an Chríostaíocht, an Eaglais Bhundúchasach Mheiriceánach agus anamachas |
| Suíomh Gréasáin | navajo-nsn.gov… |

Pobal Meiricéanach Dúchasach in Iardheisceart na Stát Aontaithe is ea na **Navachóigh** (*Navajo*) **Diné** (AFI [dɪnɛ]), a chiallaíonn "daoine"). Tá cónaí orthu in iardheisceart na Stát Aontaithe. Tá Navachóis ag cuid mhaith díobh, agus tá roinnt acu ina mbaill de Náisiún Navachó. Tá thart ar 300,000 Navachóch sna Stáit Aontaithe, go háirithe in Arizona, i Nua-Mheicsiceo, i Utah, agus i gCalifornia.

Manuelito, ceannaire Navachóach
Is é an dara phobal is mó ó thaobh daonra de (300,000) tá tearmann na treibhe ar an gceann is mó (70,000 cm cearn.)

## Tagairtí
# Cusco

| Cusco |
| --- |
| Qusqu (qu)  |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Bratach  | Armas  |

 |
|  |
|   |
|

---

 |
| Suíomh |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  ﻿ / ﻿ |

 |
|  |
|  |
| Stát ceannasach | Peiriú |
| Department of Peru (en)  | Cusco Department (en)  |
| Province of Peru (en)  | Cusco Province (en)   |
|  |
|  |
| Príomhchathair de | Cusco District (en)  Cusco Province (en)  Cusco Department (en)  Incigh (1 haois–1536) Viceroyalty of Peru (en)  (1821–1824)  |
| Daonra |
| Iomlán | 428,450 (2017)  |
| • Dlús | 1,112.86 hab./km² |
| Tíreolaíocht |
| Achar dromchla | 385 km²  |
| Airde | 3,399 m  |
| Sonraí stairiúla |
| 13 haois  **23 Márta 1534**:  Statement with potentially incorrect Julian date (en)  |
| Eachtra thábhachtach | Léigear Cuzco  |
| Eagraíocht pholaitiúil |
| • Ceannaire an rialtais | Luis Pantoja Calvo (2023–)  |
| Aitheantóir tuairisciúil |
| Cód poist | 08000  |
| Lonnaithe i gcrios ama | UTC−05:00  |
| Glaochód | 84  |
|  |

Cathair is ea **Cusco** (**Cuzco** nó **Qusqu**) atá suite in oirdheisceart Pheiriú i ngar do Ghleann Urubamba sna hAindéis. Is í príomhchathair Réigiún Cusco agus Chúige Cusco í. Bhí 427,218 duine ina gcónaí i gCusco sa bhliain 2015 de réir meastúcháin oifigiúil. B'í príomhchathair Impireachta na nInceach í.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Hamstar buí

Hamstar buí| *Mesocricetus auratus*  |
| --- |
|
 ♀ |
| Taifead |
|   |
| Sonraí |
| Tréimhse iompair | 16 laethanta  |
| Tréimhse saoil is faide | 3.9 bliain  |
|  |
| Stádas caomhnaithe |
|  |
|  |
| Speiceas i mbaol |
| AICD | 13219  |
|  |
| Tacsanomaíocht |
|  |
| Aicme | Mammalia |
| Ord | Rodentia |
| Fine | Cricetidae |
| Treibh | Mesocricetini |
| Géineas | Mesocricetus |
| Speiceas | **Mesocricetus auratus**  Waterhouse, 1839 |
|  |
|  |
| Léarscáil de raon an tacsóin |
| Ceantair eindéimeacha | an tSiria  |

Is ainmhí é an **hamstar buí**. Mamach atá ann.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol ainmhí é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Bitheolaíocht fhorbarthach

Is éard **is bitheolaíocht fhorbarthach** ann ná staidéar ar an bpróiseas trína bhfásann agus a bhforbraíonn ainmhithe agus plandaí. Cuimsíonn bitheolaíocht fhorbarthach freisin bitheolaíocht athghiniúna, atáirgeadh éighnéasach, meiteamorfóis, agus fás agus difreáil gascheall san orgánach fásta.
# Oinceolaíocht

Brainse den mhíochaine a bhaineann le nádúr is bunús sceachaillí, chomh maith lena bhfreagairt do dhrugaí, máinliacht is radaíocht inianaíoch (ó radanúiclídí nó X-radaíocht).

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Imdhíoneolaíocht

Póstaer sna 1970idí
Staidéar ar fhreagairtí bitheolaíocha orgánaigh bheo ar ionsaí baictéar beo, víreas nó seadán, agus cosaint orthu, is ea i**mdhíoneolaíocht**.

Scrúdaítear freagairt na colainne ar ábhair choimhthíocha eile freisin, próitéiní go háirithe, mar a bheadh in orgáin ionphlandaithe, conas a aithníonn sí gur próitéiní coimhthíocha iad, agus a mheabhraíonn sí an t-eolas seo.

## Féach freisin

* Imdhíonadh
* Albert Calmette

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Teoiric na bhfrídíní galair

Gur fionnadh an micreascóp sa 17ú céad, ní raibh aon eolas ná tuiscint ar cad ba bhun leis na galair thógálacha, agus mar sin ní raibh córacha leighis cuí orthu ar fáil. Leis an micreascóp, bhí daoine in ann neacha beo micreascópacha a fheiceáil den chéad uair. Tar éis 100 bliain eile, d'fhás an tuiscint ar an gceangal idir na horgánaigh fhíorbheaga sin is galair éagsúla, go mór mór tar éis don bhaictéareolaí Gearmánach Robert Koch a thaispeáint i 1876 go raibh baictéir ar leith ciontach as antrasc. Lean an dochtúir Sasanach Edward Jenner is an ceimicí Francach Louis Pasteur leis an obair seo, agus d'fhorbair siad córacha leighis i gcoinne galair bhaictéar ar a dtugtar *vacsaíní*. Faoi seo tá na mílte baictéar aitheanta ag eolaithe, is víris freisin, agus mar thoradh ar sin tuiscint mhaith ar a lán galar. Tá modhanna chun bia a láimhseáil, bealaí díonta, drugaí frithghalair ar leith, córais sláinte poiblí, coraintín, modhanna steirilithe obráide, agus a lán eile bunaithe ar an teoiric seo.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# 19ú haois

Na coilíneachtaí sa bhliain 1800
## Forbhreathnú

## Tarluithe

## Daoine Suntasacha

* Napoléon Bonaparte - impire na Fraince
* Abraham Lincoln - uachtarán Stáit Aontaithe Mheiriceá
* Banríon Victeoiria - impire na Breataine Móire.
* Jane Austen - scríbhneoir
* Honoré de Balzac - scríbhneoir
* Charles Baudelaire - scríbhneoir
* Ludwig van Beethoven - cumadóir Gearmánach
* Otto von Bismarck - státaire Gearmánach
* Simón Bolívar - státaire
* Anne Brontë - scríbhneoir
* Charlotte Brontë - scríbhneoir
* Emily Brontë - scríbhneoir
* Frédéric Chopin - cumadóir
* Charles Dickens - scríbhneoir
* Emily Dickinson - scríbhneoir
* Benjamin Disraeli - státaire Sasanach
* Friedrich Engels - smaointeoir
* Gustave Flaubert - scríbhneoir

## Deichniúra agus blianta

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **1790í** | 1790 | 1791 | 1792 | 1793 | 1794 | 1795 | 1796 | 1797 | 1798 | 1799 |
| **1800í** | 1800 | 1801 | 1802 | 1803 | 1804 | 1805 | 1806 | 1807 | 1808 | 1809 |
| **1810í** | 1810 | 1811 | 1812 | 1813 | 1814 | 1815 | 1816 | 1817 | 1818 | 1819 |
| **1820í** | 1820 | 1821 | 1822 | 1823 | 1824 | 1825 | 1826 | 1827 | 1828 | 1829 |
| **1830í** | 1830 | 1831 | 1832 | 1833 | 1834 | 1835 | 1836 | 1837 | 1838 | 1839 |
| **1840í** | 1840 | 1841 | 1842 | 1843 | 1844 | 1845 | 1846 | 1847 | 1848 | 1849 |
| **1850í** | 1850 | 1851 | 1852 | 1853 | 1854 | 1855 | 1856 | 1857 | 1858 | 1859 |
| **1860í** | 1860 | 1861 | 1862 | 1863 | 1864 | 1865 | 1866 | 1867 | 1868 | 1869 |
| **1870í** | 1870 | 1871 | 1872 | 1873 | 1874 | 1875 | 1876 | 1877 | 1878 | 1879 |
| **1880í** | 1880 | 1881 | 1882 | 1883 | 1884 | 1885 | 1886 | 1887 | 1888 | 1889 |
| **1890í** | 1890 | 1891 | 1892 | 1893 | 1894 | 1895 | 1896 | 1897 | 1898 | 1899 |
| **1900í** | 1900 | 1901 | 1902 | 1903 | 1904 | 1905 | 1906 | 1907 | 1908 | 1909 |

## Tagairtí
# Satailít (spásárthach)

Spásárthach atá ag fithisiú an Domhain nó rinn spéire eile. Ba é an chéad cheann a lainseáladh Sputnik 1 de chuid an Aontais Shóivéadaigh i 1957. Anois tá níos mó ná 3,600 díobh ag fithisiú an Domhain i gcomhair spiaireachta, suirbhéireachta, cumarsáide, réamhaisnéis aimsire is réalteolaíochta.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |