Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Sinsile

Sinsile| *Chinchilla*  |
| --- |
|  Chinchilla lanigera  |
| Sonraí |
| Is foinse é an tacsón seo de | chinchilla (en)   |
| Tréimhse ama |
| an Sealad Holaicéineach  |
| Tacsanomaíocht |
|  |
| Aicme | Mammalia |
| Ord | Rodentia |
| Fine | Chinchillidae |
| Géineas | **Chinchilla**  Bennett, 1829 |
|  |
| Cineál tacsanomaíoch | Chinchilla lanigera  |
|  |
| Léarscáil de raon an tacsóin |
|   |

Is creimire beag é an **tsinsile**, cosúil le cabhaí, dúchasach do Mheiriceá Theas. Beag, suas le 35 cm ar fhad. An fionnadh tiubh bog liath, an t-eireaball dosach, na cluasa mór cruinn. Saothraítear go forleathan í le haghaidh a fionnaidh, an fionnadh is costasaí ar domhan. Tá an dá speiceas di ann, mar atá *Chinchilla chinchilla* and *Chinchilla lanigera*.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol ainmhí é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Gearbú

Gearbú| Dipodidae  |
| --- |
|  Jaculus orientalis  |
| Sonraí |
| Modh gluaiseachta | déchosachas agus ceathairchosachas  |
| Tréimhse ama |
| an Sealad Olagaicéineach  —
  |
| Tacsanomaíocht |
|  |
| Fíleam | Chordata |
| Aicme | Mammalia |
| Ord | Rodentia |
| Forfhine | Dipodoidea |
| Fine | **Dipodidae**  Fischer von Waldheim, 1817 |
|  |
|  |

Creimire, cosúil le luch is ea an **gearbú**. Gluaiseann sé trí léimeanna, agus is féidir leis léim chomh fada le 3 m. Na cosa cúil 4 oiread ar a laghad níos faide ná na cosa tosaigh. Na cluasa mór, an t-eireaball fada le ribí fada gruaige ag a bharr. Itheann sé síolta, plandaí nó feithidí; ní ólann. Tugtar *francach an fhásaigh* air freisin.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Codlamán

Codlamán| Gliridae  |
| --- |
|  Graphiurus murinus  |
| Tréimhse ama |
| Ypresian (en)   —
  |
| Tacsanomaíocht |
|  |
| Fíleam | Chordata |
| Aicme | Mammalia |
| Ord | Rodentia |
| Fine | **Gliridae**  Thomas, 1897 |
|  |
|  |
| Ainmníocht |
| Ainmnithe in ómós | codladh  |

Saghas ainmhí is ea an **codlamán**. Mamach atá ann, creimire oíche. Ta timpeall is 26 speiceas ann i bhfine na Gliridae.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol ainmhí é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Iora

Iora| Sciuridae  |
| --- |
|  iora glas  |
| Sonraí |
| Is foinse é an tacsón seo de | squirrel skin (en)   |
|  |
| Tacsanomaíocht |
|  |
| Fíleam | Chordata |
| Aicme | Mammalia |
| Ord | Rodentia |
| Fine | **Sciuridae**  Fischer von Waldheim, 1817 |
|  |
|  |
| Ainmníocht |
| This zoological name is coordinate with (en)  | Sciurinae agus Sciurini  |

Is ainmhí beag é an t-**iora**. Mamach atá ann. Is creimire feoiliteach é.

## Féach Freisin:

* Iora Rua
* Iora Glas

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Pioca

Pioca| *Ochotona*  |
| --- |
|  Ochotona princeps  |
|  |
| Tacsanomaíocht |
|  |
| Fíleam | Chordata |
| Aicme | Mammalia |
| Ord | Lagomorpha |
| Fine | Ochotonidae |
| Géineas | **Ochotona**  Link, 1795 |
|  |
|  |
| Ainmníocht |
| Ainm comhchiallach an tacsóin | *Lagomys*  |

Ainmhí is ea an **pioca** a bhfuil gaol aige leis an gcoinín agus a bhfuil ina bhall d'ord *Lagomorpha*. Is mamach é an pioca a mbíonn cónaí air i sléibhte na hÁise agus Mheiriceá Thuaidh. Tá 34 speiceas pioca ann atá fós beo sa domhan, agus tá siad go léir sa ghéineas *Ochotona*. Speiceas eile ab ea pioca na Sairdíne a bhí ina ghéineas féin, *Prolagus* taobh istigh den fhine *Ochotonidae*. Tá pioca na Sairdíne díothaithe sa 2000 bliain is déanaí mar gheall ar ghíomhaireachtaí daoine, áfach.
# Clád

Cladagram (crann teaghlaigh) de ghrúpa bitheolaíochta, ag taispeáint sinsear coitianta deiridh an chrainn ilchodaigh, sé sin an líne ingearach 'stoc' (gas) ag an mbun, le gach brainse sliochtach ar thaispeántar lastuas. Is cládanna iad na foghrúpaí gorm agus dearg (ar chlé agus ar dheis), grúpaí (iomlán) monaifíléiteacha; taispeánann gach ceann a shinsear coitianta 'gas' ag bun an bhrainse (nó an fhoghrúpa). Ní clád é an foghrúpa glas ach grúpa paraifíléiteach, a bhfuil  *neamhiomlán* , toisc anseo go n-eisiann sé an brainse gorm cé go bhfuil gorm sliochtach ón sinsear coitianta ag bun an bhrainse ghlais.
Is éard is **clád** ann (ón Ghréigis: Κλάδος, klados "craobh") ná grúpa orgánach le ginealas coitianta agus ag gach de dhírshliocht acu, agus is ionann é agus "craobh" amháin ar "chrann na beatha"

## Sanasaíocht

Cheap an bitheolaí Julian Huxley an téarma "clade" sa bhliain 1957 chun tagairt a dhéanamh ar thoradh an phróisis Cládaghineas, coincheap a fuair sé ar iasacht ó Bhernhard Rensch.
Is cládanna iad go leor grúpaí d'ainmnithe coitianta, mar shampla, creimirí, nó feithidí; mar gheall gur i ngach cás díobh, bíonn a n-ainmneacha comhdhéanta de shinsear coitianta, maille lena n-iaróibh go léir. Mar shampla, brainse de mamaigh is ea na creimirí a scoilt amach ón chlád Dinosauria, ag deireadh na tréimhse nuair nach raibh na Dinosauria ina veirteabraigh trastíre ceannasach, 66 milliún bliain ó shin. Is clád iad an daonra bunaidh agus a chuid sliocht go léir. Is ionann clád na gcreimirí agus an t-ord Rodentia, agus clád na bhfeithidí leis an ord Insecta. Áirítear sna cládanna seo cládanna níos lú, ar nós an iora talún nó an tseangáin, gach ceann acu a bhíonn comhdhéanta de chládanna níos lú fós. Bíonn an clád "Rodentia" san áireamh freisin sna cládanna mamach, veirteabrach agus ainmhí.

## Sainmhínithe

Is Tá ainmneacha cládanna iad Gavialidae, Crocodylidae agus Alligatoridae a chuirtear i bhfeidhm anseo ar chrann fíliginiteach na gCrocodilia.
Bíonn an clád, de réir sainmhínithe monaifíléiteach, rud a chiallaíonn go bhfuil sinsear amháin aige (orgánach, daonra, nó speiceas) agus a sliocht uile. Is féidir go mbeadh an sinsear aitheanta nó anaithnid; is féidir le haon agus gach ball den chlád a bheith ar mharthain nó imithe in éag.
# Leipiridigh

Leipiridigh| Leporidae  |
| --- |
|  giorria an Artaigh  |
| Taifead |
|   |
|  |
| Tacsanomaíocht |
|  |
| Fíleam | Chordata |
| Aicme | Mammalia |
| Ord | Lagomorpha |
| Fine | **Leporidae**  Fischer von Waldheim, 1817 |
|  |
|  |

Leipiridigh
Is coiníní agus giorriacha iad **leipiridigh** (fine *Leporidae*).

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol ainmhí é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Luch

Luch| *Mus*  |
| --- |
|  luch thí  |
| Sonraí |
| Príomhfhoinse bia | síol, fréamh, duilleog, feithid agus bia  |
| Tréimhse ama |
| an Sealad Méicéineach  —
  |
| Tacsanomaíocht |
|  |
| Aicme | Mammalia |
| Ord | Rodentia |
| Fine | Muridae |
| Fofhine | Murinae |
| Géineas | **Mus**  Linnaeus, 1758 |
|  |
|  |

Is mamach beag í **luch** agus baint aici le hord na gcreimirí. Is an luch thí (*Mus musculus*) an speiceas is mó iomrá, agus tá an luch mhóinéir (*Apodemus*) líonmhar in áiteanna éigin, cé go ndéanann iolair, seabhaic agus a leithéidí creach uirthi.

Tá roinnt creimirí ann atá dealraitheach le lucha agus atá le fáil i dtithe uaireanta. Orthu sin tá *Peromyscus leucopus* (an luch chosbhán) agus *Peromyscus maniculatus*.

Is iomaí ainmhí agus éan a itheann lucha - nathracha, madraí rua agus eile. Mar sin féin, tá an luch ar cheann de na géinis mhamacha is rathúla toisc gur féidir léi maireachtáil san oiread sin áiteanna.

Is féidir le lucha dochar a dhéanamh, go háirithe nuair a itheann siad barra. Is féidir leo díobháil a dhéanamh do thithe agus galracha a spré trí chac agus trí sheadáin.

Istoíche is mó a bhíonn lucha sa siúl. Níl radharc na súl go han-mhaith acu agus téann siad i muinín a gcluasa géara agus ina gcumas bolaíochta chun teacht ar bhia.

## Nótaí

## Féach freisin

* Francach (ainmhí)

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol ainmhí é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Éabhlóid inréimneach

Comhchlaonadh
Sa bhitheolaíocht, is éard is **éabhlóid inréimneach** ann ná éabhlóid neamhspleách cosúlachta struchtúrtha nó feidhmithe, nach bhfuil bunaithe ar chosúlacht an ábhair ghéinitigh a fuarthas le hoidhreacht, ag dhá orgánach neamhghaolmhara mar oiriúnú do mhodh beatha ar leith. Mar shampla, is toradh ar éabhlóid chomhchlaonta na cosúlachtaí idir éin is ialtóga a bhaineann lena gcumas eitilte.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Crann fíliginiteach

Crann fíliginiteach Is éard is **crann fíliginiteach** (nó **crann éabhlóideach**) ann, ná léaráid bhrainseach nó "crann" a léiríonn an caidreamh éabhlóideach i measc speicis bhitheolaíocha éagsúla nó aonán eile bunaithe ar dhifríochtaí ina dtréithe fisiceacha nó géiniteacha. Is cuid de chrann fíliginiteach amháin í an bheatha ar fad ar domhan, rud a léiríonn an tsinsearacht choiteann.

Tuigtear fíligineacht ar an mbealach céanna le crann ginealais. Is é fréamh an chrainn ná an crann sinsearach agus is iad barr na gcraobhacha sliochtaigh an tsinsir sin. De réir mar a bhogann tú ón bhfréamh go barr na mbrainsí, tá tú ag bogadh ar aghaidh in am.

Nuair a scoilteann ginealach (speiceasú), léirítear é mar ghabhal fíliginiteach. Nuair a tharlaíonn eachtra speiceasaithe, eascraíonn dhá ghlúin iníne nó níos mó as ginealach aonair sinsearach.

Rianaíonn fíligineachtaí patrúin de shinsearacht chomhroinnte idir ginealaigh. Tá cuid dá stair ag gach ginealach nach bhfuil le fáil ach ann féin agus tá codanna eile ann atá comhroinnte le ginealaigh eile.

Ar an dóigh chéanna, tá sinsearaigh ag gach ginealach nach bhfuil le fáil ach sa ghinealach sin agus
agus tá sinsearaigh eile ann atá comhroinnte le ginealaigh eile.

Go dtí 60 go 70 bliain ó shin, níor aithin eolaithe ach dhá ríocht; Plandaí agus Ainmhithe. É sin ráite, de réir mar a d'fhorbair an tacsanomaíocht, aithníodh samhail ina raibh cúig ríocht, an tsamhail a nglactar leis go ginearálta i measc fhormhór na n-eolaithe.

De na cúig ríocht go léir, is orgánaigh eocarótacha iad Animalia, Plantae, Protoctista agus Fungais agus is orgánaigh prócarótacha iad Baictéir..

## Nais sheachtracha

* COMHAD FÍRICÍ:BITHEOLAÍOCHT GCE