Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Luch fhómhair

Luch fhómhair| *Micromys minutus*  |
| --- |
|   |
| Taifead |
|   |
| Sonraí |
| Príomhfhoinse bia | síol  |
| Tréimhse saoil is faide | 3.8 bliain  |
|  |
| Stádas caomhnaithe |
|  |
|  |
| Speiceas is lú imní |
| AICD | 13373  |
|  |
| Tacsanomaíocht |
|  |
| Aicme | Mammalia |
| Ord | Rodentia |
| Fine | Muridae |
| Géineas | Micromys |
| Speiceas | **Micromys minutus**  (Pallas, 1771) |
|  |
|  |
| Ainmníocht |
| Ainm comhchiallach an tacsóin | *Mus campestris*  |
| An chéad ainm Laidine a bhí air | *Mus minutus*  |
| Léarscáil de raon an tacsóin |
|   |

Ainmhí is ea an **luch fhómhair**. Is é an creimire is lú san Eoraip é. Tá an speiceas seo as láthair ó Éirinn.

Luch fhómhair

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol ainmhí é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |

## Tagairtí
# Radaíocht ultraivialait

Is éard is **radaíocht ultraivialait** ann ná radaíocht leictreamaighnéadach le tonnfhaid níos lú ná na tonnfhaid infheicthe, is é sin 200-400 nm. I 1801 d'fhionn an fisiceoir Gearmánach Johann Ritter (1776-1810) an radaíocht seo. Dofheicthe do radharc na súl, agus cuireann tús le fluairiseacht in ábhair áirithe. Gintear í le trasdul leictreon in adaimh, mar a tharlaíonn i lampaí díluchtúcháin mearcair. Is fochuid de radaíocht na Gréine í. Os cionn an atmaisféir tá an raon iomlán tonnfhad ultraivialait inti, ach asúnn an t-atmaisféar na tonnfhaid ghearra, agus is iad na tonnfhaid fhada 300-400 nm sa raon ultraivialait a shroicheann dromchla an Domhain. Roinneann na húdaráis idirnáisiúnta a bhíonn i mbun cosanta i gcoinne drochiarmhairtí radaíochta an raon ultraivialait i 3 fhobhanda — UVC (200-280 nm), UVB (280-315 nm), agus UVA (315-400 nm)—bunaithe ar iarmhairtí difriúla na raon seo ar fhíocháin ainmhithe is plandaí. Is í an radaíocht ultraivialait i solas na Gréine a thugann dath na Gréine ar chraiceann. Ach is eol le fada gur carcanaigin, cúis ailse chraicinn, na tonnfhaid is giorra de go háirithe a shroicheann dromchla an Domhain. Is measa an iarmhairt seo i gcás daoine gealchraicneacha, na Ceiltigh mar shampla, ná cuid mhaith daoine eile. Méadaíonn an dóchúlacht go mbuailfidh ailse chraicinn duine geal de réir mar a mhéadaíonn an fad ama a chaitheann sí/sé amuigh nochtaithe do sholas na Gréine. Cuireann an solas ultraivialait isteach ar na géinte i gcealla an chraicinn. Cuid de na cealla athraithe seo, maireann siad agus fásann go neamhrialta mar shiad ailse. Cuid eile, deisíonn siad iad féin agus leanann ar aghaidh mar is gnách. Ach cuid eile nach féidir leo iad féin a dheisiú, faigheann siad bás, rud a fhágann spás is deis do na cealla athraithe fás níos tapa fós. Meastar gur mar seo a tharlaíonn an fás fíorthapa i gcás meileanóma urchóidigh, an ailse chraicinn is marfaí ar fad. Mar sin, is tábhachtach craiceann geal a chosaint ar rónochtadh do sholas na Gréine. Déanann an ciseal ózóin UVB is UVC a scagadh amach, rud a chosnaíonn daoine, ainmhithe is plandaí ón mbaol seo, agus dá bharr seo is cúis imní an poll sa chiseal ózóin atá ag tarlú le blianta.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Carbaihiodráit

Carbaihiodráit|   |
| Substaint cheimiceach | aicme struchtúrtha ian agus nutrient group (en)  |

Is comhdhúile iad **carbaihiodráití** comhdhéanta de Charbón, Hidrigin agus Ocsaigin. Tá an Hidrigin agus an Ocsaigin i láthair sa choibhneas céanna agus atá in uisce, 2:1.

Tá na carbaihiodráití (ó 'hiodráití charbóin') nó siúicríde (Sean-Ghréigis σάκχαρον de bhrí "siúcra") i measc na ceithre grúpaí is líonmhaire de mhóilíní, agus tá próitéiní, lipidí, agus aigéid núicléasacha san áireamh.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoin substaint cheimiceach é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Vól léana

Vól léana| *Microtus agrestis*  |
| --- |
|   |
| Sonraí |
| Tréimhse iompair | 19.5 laethanta  |
| Tréimhse saoil is faide | 4.8 bliain  |
| Gnáthóg | foraois agus caschoill  |
| Mais | 2 g  |
| Meánlíon in ál | 4.4  |
|  |
| Stádas caomhnaithe |
|  |
|  |
| Speiceas is lú imní |
| AICD | 13426  |
|  |
| Tacsanomaíocht |
|  |
| Aicme | Mammalia |
| Ord | Rodentia |
| Fine | Cricetidae |
| Géineas | Microtus |
| Speiceas | **Microtus agrestis**  (Linnaeus, 1761) |
|  |
|  |
| Ainmníocht |
| Ainm comhchiallach an tacsóin | *Mus gregarius*  |
| An chéad ainm Laidine a bhí air | *Mus agrestis*  |
| Léarscáil de raon an tacsóin |
|   |

Dáileadh an vóil
Vól liath-donn is ea an **vól léana** nó an **vól earrghearr** (*Microtus agrestis*), atá thart ar deich ceintiméadar ar fhad, le eireaball gearr. Ceann de na mamach is coitianta san Eoraip is ea é, le raon ag síneadh ó chósta an Atlantaigh go Loch Baikal. Bíonn siad ar fáil i ngnáthóga taise féarmhara, amhail coillearnach, riasc nó ar bhruacha aibhneacha. Cé go ndéanann siad poill nó rapacha éadomhain, de ghnáth, tógann siad neadacha os cionn na talún. Foinse thábhachtach bia is ea iad d'ulchabháin agus roinnt creachadóirí eile. Ní*fhanann l*íon na na n-ainmhithe seo siocair, ach  bíonn sé thíos seal thuas seal go timthriallach. Póraíonn siad go torthúil, den chuid is mó i rith an tsamhraidh, ach is minic ar feadh na bliana go léir, fiú faoi bhun an sneachta. Táirgeann na vóil bhaineannacha suas le seacht n-ál sa bhliain, gach ceann ar an mheán ó cheithre cinn go sé cinn óga a bhaintear den chíoch tar éis thart ar ceithre lá dhéag.Tá an vól léana forleathan agus coitianta agus tá sé liostaithe mar "buairt is lú" ag an Aontas Idirnáisiúnta do Chaomhnú an Dúlra (AICD).

## Iompar

Vól léine óg
## Tagairtí
# Cnó Brasaíleach

Cnó Brasaíleach| *Bertholletia excelsa*  |
| --- |
|   |
| Sonraí |
| Is foinse é an tacsón seo de | Brazil nut (en)  agus Brazil nut oil (en)   |
| Planda |
| Cineál an toraidh | capsúl  |
|  |
| Stádas caomhnaithe |
|  |
|  |
| Leochaileach |
| AICD | 32986  |
|  |
| Tacsanomaíocht |
|  |
| Ríocht | *Plantae* |
| Ord | *Ericales* |
| Fine | *Lecythidaceae* |
| Géineas | *Bertholletia* |
| Speiceas | Bertholletia excelsa  Bonpl. |
|  |
|  |

Crann síorghlas a fhásann 30 m ar airde, dúchasach do dhufairí na Brasaíle. Na duilleoga leathfhada, na bláthanna bán i bpanacail mhóra. Capsúl adhmadach cruinn an toradh, 15 cm ar leithead, a chuimsíonn 12-15 síol, pacáilte go dlúth, adhmadach tríthaobhach, a dtugtar *cnónna Brasaíleacha* orthu. Ní shaothraítear é. Na cnónna a dhíoltar i siopaí, is cnónna a bhailítear ó chrainn fhiáine iad.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Marmat

Marmat| *Marmota*  |
| --- |
|   |
| Taifead |
|   |
| Sonraí |
| Is foinse é an tacsón seo de | marmot oil (en)   |
| Tréimhse ama |
| an Sealad Méicéineach  —
  |
| Tacsanomaíocht |
|  |
| Aicme | Mammalia |
| Ord | Rodentia |
| Fine | Sciuridae |
| Fofhine | Xerinae |
| Géineas | **Marmota**  Blumenbach, 1779 |
|  |
|  |
| Ainmníocht |
| Ainm comhchiallach an tacsóin | *Arctomys*  |

Marmat
Iora rua mór a chónaíonn ar an talamh, dúchasach don Eoraip, an Áise agus Meiriceá Thuaidh is ea an **marmat**. Timpeall 75 cm ar fhad. Áitríonn sí an tír oscailte agus maireann i bpoill. Codlaíonn sí suas le 9 mí sa gheimhreadh. Itheann sí fásra is feithidí.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol ainmhí é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Marmat machaire earrdhubh

Marmat machaire earrdhubh| *Cynomys ludovicianus*  |
| --- |
|   |
| Taifead |
|   |
|   |
| Sonraí |
| Tréimhse iompair | 35 laethanta  |
| Tréimhse saoil is faide | 11 bliain  |
| Mais | 15 g  |
|  |
| Stádas caomhnaithe |
|  |
|  |
| Speiceas is lú imní |
| AICD | 6091  |
|  |
| Tacsanomaíocht |
|  |
| Aicme | Mammalia |
| Ord | Rodentia |
| Fine | Sciuridae |
| Treibh | Marmotini |
| Géineas | Cynomys |
| Speiceas | **Cynomys ludovicianus**  Ord, 1815 |
|  |
|  |
| Léarscáil de raon an tacsóin |
|   |

Is ainmhí é an **marmat machaire earrdhubh**. Mamach atá ann.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol ainmhí é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Gófar póca

Gófar póca| Geomyidae  |
| --- |
|   |
| Sonraí |
| Príomhfhoinse bia | fréamh, gas, duilleog agus bleib  |
| Galar | lomairt  |
|  |
| Tacsanomaíocht |
|  |
| Fíleam | Chordata |
| Aicme | Mammalia |
| Ord | Rodentia |
| Fine | **Geomyidae**  Bonaparte, 1845 |
|  |
|  |

Is creimire, cosúil le madra crainn é an **gófar póca** nó an **gófar**, atá dúchasach do Mheiriceá Thuaidh is Láir. Is baill de fhine na Geomyidae iad, timpeall is 35 speiceas sa iomlán. An ceann mór le gialla láidre cosúil le francach. Na leicne infhillte ina b‘pócaí’, líneáilte le fionnadh. Tochlaíonn sé poill lena chlárfhiacla. Áitríonn sé talamh oscailte.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol ainmhí é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Finíochas

I gcúrsaí gnó nó i gcúrsaí polaitíochta, is éard is **finíochas** ann ná cleachtas i measc an dreama sin a bhfuil an chumhacht acu nó atá in ann tionchar a imirt ar dhaoine eile chun fabhar a thabhairt do ghaolta nó cairde leo, go háirithe ó thaobh post.

Tá sé bunaithe ar an bhfocal *finíoch* a bhfuil dhá chiall leis: 1. ball teaghlaigh, comhchiníoch. 2. Oibrí atá beag ach áisiúil.

## Tagairtí
# Fearamón

Is éard is **fearamón** ann ná ceimiceán a tháltar go dtí an taobh amuigh d'ainmhí ionas go mbíonn iarmhairt ar leith aige ar bhall eile den speiceas céanna. Spreagann fuascailt fearamón freagairt ar leith iompair ón ainmhí eile, cosúil le cúpláil nó ionsaí. Athraíonn prímeáil fearamón fiseolaíocht an fhaighteora, iarmhairt ar na hormóin atáirgthe, b'fhéidir. Tá fearamóin coitianta i measc na bhfeithidí, agus faightear i gcreimirí is moncaithe iad. Baintear sochar astu sa bhfeirmeoireacht chun am is minicíocht na cúplála in ainmhithe feirme is gluaisne feithidí a rialú. Is dócha go bhfuil an-chuid le foghlaim ar na ceimiceáin seo is a bhfeidhmithe.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Ginmhilleadh

Is éard is **ginmhilleadh** ann ná deireadh a chur le toircheas trí suth nó féatas a bhaint nó a dhíbirt sula bhféadann sé maireachtáil taobh amuigh den útaras.

Tugtar breith anabaí nó ginmhilleadh spontáineach ar eachtraí a tharlaíonn gan idirghabháil. Nuair a ghlactar céimeanna d'aon ghnó chun deireadh a chur le toircheas, tugtar ginmhilleadh spreagtha air nó go hannamh ná sin "breith anabaí spreagtha".

De ghnáth tagraíonn an téarma neamhathraithe *ginmhilleadh* do ghinmhilleadh spreagtha. Tugtar "foirceannadh déanach ar thoircheas", ar ghnáthamh comhchosúil tar éis don fhéatas maireachtáil taobh amuigh den bhroinn.

Póstaer sa Rúis, 1925
## Gnéithe leighis

Is é atá i gceist leis an teicníc mháinliachta is coitianta ná an ceirbheacs a leathadh agus caidéal súite a úsáid. Dealraíonn sé go bhfuil an druga mifipriostón i gcomhar le prostaglandin chomh sábháilte agus chomh héifeachtach le máinliacht le linn an chéad agus an dara ráithe toirchis.

Nuair a dhéantar é i gceart, tá ginmhilleadh ar cheann de na ghnáthamh is sábháilte sa leigheas, ach is é ginmhilleadh neamhshábháilte príomhchúis le mortlaíocht máithreacha, go háirithe sa domhan i mbéal forbartha.

## Stair

Téann stair an ghinmhillte siar go dtí an ré ársa ach tá go leor conspóide ann faoi.

## Gnéithe de dhlí

Na dlíthe sa bhliain 2019
Tá an ginmhilleadh dlíthiúil in Éirinn, buíochas leis an mBille um an Séú Leasú is Triocha ar an mBunreacht. Vótáil 66.40% den phobal ar son an bille seo ar an 25 Bealtaine 2018. Roimhe seo, bhí an ginmhilleadh neamhdhlíthiúil in Éirinn. Tá an ginmhilleadh dlíthiúil freisin sa Bhreatain is cuid mhaith tíortha eile faoi chúinsí ar leith. Tá an ginmhilleadh conspóideach i gcuid mhaith tíortha.

## Féach freisin

* Breith anabaí
* An tOchtú Leasú ar Bhunreacht na hÉireann
* Savita Halappanavar
* Roe v. Wade

## Naisc

### Gaeilge

* Faisnéis do Shaoránaigh: Eolas ar ghinmhilleadh - an dlí
* Faisnéis do Shaoránaigh: Toircheas Neamhphleanáilte

### Béarla

* MedlinePlus Medical Encyclopedia: Abortion

## Tagairtí
# Moirfín

Moirfín|  |
| Spriocghalar | pian, dispnia agus fibricíteas |
| Sonraí cliniciúla |
| Riosca le linn toirchis | Australian pregnancy category C (en)  agus US pregnancy category C (en)  |
| Grúpa cógaseolaíochta | morphinan alkaloid (en)  |
| Cód ATC | N02AA01 |
| Sonraí ceimiceacha agus fisiceacha |
| Foirmle | C17H19NO3 |
| Mais mhóilíneach | 285.136 Da |
| Leáphointe | 254 °C |
| Aitheantóirí |
| Uimhir CAS | 57-27-2 |
| PubChem (SID) | 5288826 |
| IUPHAR/BPS | 1627 |
| DrugBank | DB00295 |
| ChemSpider | 4450907 |
| UNII | 76I7G6D29C |
| KEGG | D08233 |
| ChEBI | 17303 |
| ChEMBL | CHEMBL70 |
| PDB liogann ID | MOI |
| ECHA | 100.000.291 |

Is éard is **moirfín** ann ná druga a dhíorthaítear ó chodlaidín, a úsáidtear chun pian ghéar a mhaolú. De bhrí gur druga andúile é, bíonn sé faoi rialú.

Is féidir le ródháileog a bheith marfach de bhrí go gcuireann sí cosc ar an riospráid. Úsáidtear freisin é in ullmhúcháin frithbhuinní.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Aimsiú ó mhacalla

Aimsiú ó mhacalla
Brath réada trí bhíthin fuaimthonnta ardmhinicíochta, frithchaite ag an réad. Úsáideann ainmhithe áirithe an tsondáil seo — an ialtóg, an míol mór is an deilf — i gcomhair treoshuímh is seilge. Tá an próiseas seo bunúsach in úsáidí ultrafhuaime sa mhíochaine.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Pocaire gaoithe coiteann

Pocaire gaoithe coiteann| *Falco tinnunculus*  |
| --- |
|   |
| Sonraí |
| Mais | 201 g 21 g 167 g  |
| Réise sciathán | 0.73 m  |
| Meánlíon in ál | 4.2  |
| Tréimhse ghoir | 28 laethanta  |
|  |
| Stádas caomhnaithe |
|  |
|  |
| Speiceas is lú imní |
| AICD | 22696362  |
|  |
| Tacsanomaíocht |
|  |
| Aicme | Aves |
| Ord | Falconiformes |
| Fine | Falconidae |
| Géineas | Falco |
| Speiceas | **Falco tinnunculus**  Linnaeus, 1758 |
|  |
|  |
| Léarscáil de raon an tacsóin |
|   |

Speiceas beag d'éan creiche atá sa **phocaire gaoithe coiteann** (*Falco tinninculus*). Tugtar **bod gaoithe**, **bodaire gaoithe**, **seabhac buí**, nó **pocaire gaoithe** air freisin. Speiceas de phocaire gaoithe atá ann, agus tá sé i bhfine na bhfabhcún, nó na *bhFolcanidae* as Laidin. Tá sé ar cheann de na héin chreiche is coitianta in Éirinn, agus toisc nach bhfuil cónaí ar speiceas ar bith eile de phocaire gaoithe in Éirinn, is gnáth a tugtar *pocaire gaoithe* go simplí air.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol ainmhí é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Príomhach

Príomhach| Primates  |
| --- |
|   |
| Tréimhse ama |
| an Sealad Pailéicéineach  —
  |
| Tacsanomaíocht |
|  |
| Foríocht | Bilateria |
| Fíleam | Chordata |
| Aicme | Mammalia |
| Forord | Euarchontoglires |
| Ord | **Primates**  Linnaeus, 1758 |
|  |
|  |
| Léarscáil de raon an tacsóin |
|   |

Tá **príomhach** (Laidin: príomh, sa chéad áit) ionadaitheach d'ord sna mamaigh plainteacha. De réir rangaithe fíliginitigh na linne seo, baineann na príomhaigh le na Euarchontoglires.

Roinntear na príomhaigh, go traidisiúnta, ina dhá ghrúpaí, sé sin na strepsirrhiniens agus na haplorrhiniens, sé sin, rannóg na moncaithe, ina bhfuil an géineas Homo (nó an duine) agus na Hominidae (nó homainidí).

## Saintréithe

Dealraíonn ainm na bPríomhach sa deichiú eagrán den leabhar 'Systema Naturae', le Carl von Linné, obair mhór a rinne iarracht ar na speicis beo a rangú de réir a bhfogasachtí fiseolaíocha.

De réir Linné, áirítear an duine agus speicis d'ainmhithe eile sna Príomhaigh. Go beacht, tá sé roinnte i gceithre speiceas:
Homo, Simia (moncaithe), Lemur, agus Vespertilio (sciatháin leathair). Níos déanaí ar aghaidh, rinneadh athbhreithniúchán ar rangú Linné, agus anois níl na sciatháin leathair istigh ann níos mó, ach tá an t-ainm príomhach fágtha.

**Scála meánmhais na bpríomhach**| Speiceas | Baineann | Fireann |
| --- | --- | --- |
| Goraille (Gorilla gorilla) | 105 kg | 205 kg |
| An Duine (*Homo sapiens*) | 62.5 kg | 78.4 kg |
| Moncaí Patas (*Erythrocebus patas*) | 5.5 kg | 10 kg |
| Moncaí fadshrónach(*Nasalis larvatus*) | 9 kg | 19 kg |
| Moncaí marmaisíneach(*Cebuella pygmaea*) | 120 g | 140 g |

De ghnáth, is é príomhthréith na bpríomhach ná an saol foraoise, ingne láimhe agus ladhracha, inniúlacht ar ghreamú le ordóga freasúracha, ardcheannasach na céadfa radhairce (an radharc steiréascópach) ar chéadfa an bholaidh a bhíonn ina chóras céadfach ceannasach i dtromlach na mamach. Cuirtear ar aghaidh go bhfuil intinn níos
forbartha ag na príomhaigh, ná mórchuid na mamach eile, ach níl cruthúnas ann go bhfuil seo fíor i gcás ollteaghlaigh na Hominoidea.

Athraíonn méid na bpríomhach ó 13 cm (léamar luchach, Microcebus murinus) agus 175 cm, agus an mhais ó 100 g go 275 kg
(goraille,Gorilla gorilla).

* Logaill na súl dírithe chun tosaigh, ag ceadú amhairc dhéshúiligh.
* Forbairt maothán cúlphlaice na hinchinne.
* Bíonn an ga agus an ulna iontach soghluaisteach, agus gluaiseachtaí sofaisticiúla sna láimhe.
* Ceadaíonn na méara agus an t-ordóg fhreastúrach greamú a éascú.
* Glacann ingne réidhe áit na gcrúb i dtromlach na speiceas.

## Gnáthóg agus Dáileadh

Mórchuid na bpríomhach is i gcrainn a bhíonn cónaí orthu. Bíonn cuid de na speiceas ina n-ainmhithe páirt-talún, mar atá na babúin agus na Moncaithe Patas, agus tá roinnt speiceas ina n-ainmhithe lán-talún, mar atá na Gelada agus an Duine.

## Naisc sheachtracha

* Phylogénie des primates (en)
* Historique de la taxonomie des primates (en)

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol ainmhí é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Leon

Leon| *Panthera leo*  |
| --- |
|   |
| Taifead |
|   |
|   |
| Sonraí |
| Tréimhse iompair | 108 laethanta  |
| Príomhfhoinse bia | crúbach  |
| Tréimhse saoil is faide | 27 bliain  |
| Mais | 1.65 kg 188 kg 126 kg  |
| Meánlíon in ál | 2.5  |
| Tréimhse ama |
| an Sealad Pléisticéineach Luath  —
  |
| Stádas caomhnaithe |
|  |
|  |
| Leochaileach |
| AICD | 15951  |
|  |
| Tacsanomaíocht |
|  |
| Aicme | Mammalia |
| Ord | Carnivora |
| Fine | Felidae |
| Géineas | Panthera |
| Speiceas | **Panthera leo**  (Linnaeus, 1758) |
|  |
|  |
| Ainmníocht |
| An chéad ainm Laidine a bhí air | *Felis leo*  |
| Léarscáil de raon an tacsóin |
|   |

Físeán de leoin baineann agus a coileáin i gCúlchiste Phinda
Ainmhí feoiliteach is ea an **leon**. Mamach atá ann, agus is ball d'fhine na bhFelidae é. Is é an leon an saghas cait is mó ar domhan sa lá atá inniu ann ach amháin an tíogar. Tá leoin ina gcónaí san Afraic, agus tá grúpa beag ann san India freisin.

Leoin ag an zú i mBaile Átha Cliath
## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol ainmhí é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# An Nua-Ghuine

An Nua-Ghuine
Is oileán san Aigéine í **an Nua-Ghuine**.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Tundra

Crios fásra gan chrainn ó thuaidh i dtreo an Mhoil Thuaidh ó na foraoisí (an taiga) i Meiriceá Thuaidh, an Eoraip agus an Áise. Den chuid is mó, bíonn sé foleagtha le buanreo, agus is é a bhíonn sa bhfásra ná caonaigh, crotail, ilbhliantóga luibheacha, toim chranda, agus féir. Bíonn an séasúr fáis an-ghairid, ach te a dhóthain chun an sneachta a leá agus ciseal gníomhach an bhuanreo a choscairt. Bíonn na logáin sheascannacha a tharlaíonn ansin ina ngnáthóga an-fhabhracha do phóraithe na muiscítí.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |