Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# An Afraic

| An Afraic |
| --- |
| Africa (la)  |
|   |
|

---

 |
| Suíomh |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  ﻿ / ﻿ |

 |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
| Daonra |
| Iomlán | 1,549,862,036 (2025)  |
| • Dlús | 52.27 hab./km² |
| Déamainm | Afracach  |
| Tíreolaíocht |
| Cuid de | Ostfeste (en)  an Afrai-Eoráise Domhan Afro-Asia (en)   |
| Achar dromchla | 29,648,481 km²  |
| Pointe is airde | Mount Kibo (en)  (5,895 m)  |
| Pointe is ísle | Logán Afarach (−135 m)  |
| Ar theorainn le | an Eoráise an Áise  |
| Aitheantóir tuairisciúil |
| Lonnaithe i gcrios ama | UTC−01:00 UTC±00:00 UTC+01:00 UTC+02:00 UTC+03:00 UTC+04:00  |
|  |

Is ilchríoch mhór í an **Afraic**. Is í an dara ilchríoch is mó ar domhan, i ndiaidh na hÁise. Tá achar de 30,244,050 km² (11,677,240 mi²) inti, a chlúdaíonn 20.3% d'achar iomlán an domhain. San Afraic atá thart ar 15% den daonra domhanda, breis agus billiún daoine ina 54 tír. Ó thuaidh agus ó dheas, tá aeráid mheánmharach inti, fásaigh ollmhóra taobh ó thuaidh de Thropaic an Phortáin, foraoiseacha báistí timpeall ar an Mheánlíne, agus tailte féaracha eatarthu. Rinne Eorpaigh agus Arabaigh slad ar an Afraic ar feadh na gcéadta bliain, agus níor tháinig cuid ar bith di slán ó ionradh sa naoú haois déag agus sa bhfichiú haois.

## Tíortha

* an Aetóip
* an Afraic Theas
* an Ailgéir
* Angóla
* Beinin
* an Bhotsuáin
* an Bhurúin
* Buircíne Fasó
* Camarún
* an Chéinia
* An Cósta Eabhair
* Djibouti
* an Éigipt
* An Eiritré
* Esuaitíní
* Gána
* an Ghabúin
* an Ghaimbia
* an Ghuine
* an Ghuine Mheánchriosach
* Guine Bhissau
* Leosóta
* an Libéir
* an Libia
* Madagascar
* Mailí
* Maracó
* an Mhaláiv
* an Mháratáin
* Mósaimbíc
* an Namaib
* an Nigéir
* an Nígir
* Oileán Mhuirís
* Poblacht an Chongó
* Poblacht Dhaonlathach an Chongó
* Poblacht na hAfraice Láir
* Rinn Verde
* Ruanda
* an tSaimbia
* São Tomé agus Príncipe
* Sead
* an tSeineagáil
* na Séiséil
* Siarra Leon
* an tSiombáib
* an tSomáil
* an tSúdáin
* An tSúdáin Theas
* an Tansáin
* Tóga
* an Túinéis
* Uganda

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoi thíreolaíocht na hAfraice é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Francach dubh

Francach dubh| *Rattus rattus*  |
| --- |
|   |
| Sonraí |
| Tréimhse saoil is faide | 4.2 bliain  |
|  |
| Stádas caomhnaithe |
|  |
|  |
| Speiceas is lú imní |
| AICD | 19360  |
|  |
| Tacsanomaíocht |
|  |
| Aicme | Mammalia |
| Ord | Rodentia |
| Fine | Muridae |
| Treibh | Rattini |
| Géineas | Rattus |
| Speiceas | **Rattus rattus**  (Linnaeus, 1758) |
|  |
|  |
| Ainmníocht |
| Ainm comhchiallach an tacsóin | *Mus rattoides*  |
| An chéad ainm Laidine a bhí air | *Mus rattus*  |
| Léarscáil de raon an tacsóin |
|   |

Is creimire coiteann earrfhada é an **francach dubh** (Rattus rattus), ar a dtugtar freisin an **francach dín**, **francach loinge**, nó **francach tí**, den ghéineas francach steiréitíopúil *Rattus*, san fhofhine Murinae. Is dócha gur tháinig sé as fo-ilchríoch na hIndia, ach tá sé le fáil ar fud an domhain anois.

Tá dath dubh go donn éadrom ar an bhfrancach dubh le taobh íochtair níos éadroime. Is uiliteoir ginearálta é agus lotnaid thromchúiseach d'fheirmeoirí toisc go gcothaíonn sé ar raon leathan barra talmhaíochta. Coinnítear mar pheata é uaireanta. I gcodanna den India, meastar go bhfuil sé naofa agus meas air sa Teampall Karni Mata i Deshnoke.

## Tacsanomaíocht

## Féach freisin

* Francach (ainmhí)

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol ainmhí é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Francach donn

Francach donn| *Rattus norvegicus*  |
| --- |
|   |
| Sonraí |
| Tréimhse saoil is faide | 3.8 bliain  |
| Gnáthóg | mórchríoch agus caschoill  |
|  |
| Stádas caomhnaithe |
|  |
|  |
| Speiceas is lú imní |
| AICD | 19353  |
|  |
| Tacsanomaíocht |
|  |
| Aicme | Mammalia |
| Ord | Rodentia |
| Fine | Muridae |
| Treibh | Rattini |
| Géineas | Rattus |
| Speiceas | **Rattus norvegicus**  (Berkenh., 1769) |
|  |
|  |
| Ainmníocht |
| An chéad ainm Laidine a bhí air | *Mus norvegicus*  |
| Léarscáil de raon an tacsóin |
|   |

Ainmhí is ea an **francach donn**.

## Féach freisin

* Francach (ainmhí)

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Zónóis

Zónóis| Cineál | galar ainmhithe, host-pathogen interaction (en)  agus galar tógálach  |
| Speisialtacht leighis | galair thógálacha  |
| Pataigineas |
| Tarchur pataigineach | cross-species transmission (en)   |
| Acmhainní seachtracha |
| Enciclopèdia Catalana | 0152174  |
| DiseasesDB | 28555  |
| MeSH | D015047  |
| UMLS CUI | C0043528  |

Is é is ciall le zónóis ná galar ar féidir leis an duine é a tholgadh ó ainmhí. Zónóisí iad na galair seo leanas, mar shampla:

* Antrasc
* Calar
* Confadh
* Coróinvíreas
* fiabhrais fhuilreatha éagsúla, ar nós fiabhras Dengue, galar víris Ebola, fiabhras fuilreatha Omsk, fiabhras Lassa agus eile
* Galar na mbó mire nó an einceifealapaite spúinseach bhólachta, a aithnítear ar an duine mar ghalar Creutzfeldt-Jakob
* Sisteasóimiáis nó *bilharzia*

Francach ag dul ar bord loinge
## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol faoin galar é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Blaosc

Blaosc|  |
| Sonraí |
| Cuid de | axial skeleton (en)  |
| Soláthar artaireach | internal carotid artery (en) , external carotid artery (en)  agus right common carotid artery (en)  |
| Aitheantóirí |
| MeSH | D012886 |
| FMA | 54964 : il-aiseach – ordlathach |
| Acmhainní seachtracha |
| Gray | p.128 |
| EB Online | science/skull |
| Téarmaíocht anatamaíoch |

Blaosc daonna
Is struchtúr cnámhach é **blaosc**, aimsithe sa cheann a lán ainmhithe.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol anatamaíochta é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Iontaise

*Ocenebra erinaceus*
Iarsma d'orgánach a bhí beo uair amháin atá iompaithe go cloch agus gafa go domhain i sraith íochtarach carraigeacha is ea **iontaise**. Ciallaíonn sé sin go raibh rud beo ann uair amháin ach go bhfuil sé athraithe go cloch agus gafa sa charraig anois.

Cumtar iontaise nuair a imoibríonn mianraí san uisce faoin talamh le creatlacha planda nó ainmhí, na mianraí seo ag glacadh páirte sa struchtúr in ionad dúl eile, ionas go gcruthaítear macasamhail den bhunphlanda nó an bunainmhí.

Iontaise as Loch Aillíon
De bhrí go bhfuil na sraitheanna íochtaracha carraigeacha níos seanda ná na sraitheanna uachtaracha, ní mór gur ó thréimhse gheolaíoch níos seanda aon speiceas a fhaightear i sraith íochtarach ná ceann a fhaightear i sraith uachtarach.

Ó fhianaise seo na n-iontaisí, déanann na pailé-ointeolaithe staidéar ar éabhlóid na beatha ar Domhan, ó na hiontaisí is ársa — na halgaí gormghlasa a mhair timpeall 3,500 milliún bliain ó shin — go dtí na speicis bheatha atá ar Domhan inniu.

## Iontaisí in Éirinn

crosóg mhara beo in Éirinn inniu
Sna 1980idí fuair an Dochtúir Éamon Doyle iontaise i gcarraig i gConamara. Níor fhéach eolaithe ar an iontaise go dtí an bhliain 2017. Crosóg mhara a bhí inti. Bhí sí an-bheag agus tá sí 435 milliún bliain d’aois! Ní raibh na dineasáir féin ar an saol ag an am sin.

Léiríonn sé sin go raibh Conamara – agus Éire iomlán – faoin bhfarraige fadó fadó. Agus tá gaolta leis an gcrosóg mhara fós beo i bhfarraigí na hÉireann agus gan mórán athraithe orthu ó shin.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Giall

Giall|  |
| Cuid de | béal |
| Aitheantóirí |
| MeSH | D007568 |
| Acmhainní seachtracha |
| EB Online | science/jaw |
| Téarmaíocht anatamaíoch |

An chnámh uachtarach is an chnámh íochtarach atá timpeall ar an mbéal agus a choinníonn na fiacla. Bíonn an chnámh uachtarach, an mhascaill, greamaithe go docht leis an aghaidh, agus gluaiseann an chnámh íochtarach, an mandabal, ina coinne. Gluaiseann na gialla i gcoinne a chéile le linn cogaint is meilt bia. Gluaiseann an mandabal le linn urlabhra freisin.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol anatamaíochta é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Caochfhrancach

Caochfhrancach| *Heterocephalus glaber*  |
| --- |
|   |
| Sonraí |
| Tréimhse iompair | 70 laethanta  |
| Tréimhse saoil is faide | 28 bliain  |
| Mais | 1.5 g 33.9 g  |
| Meánlíon in ál | 11  |
|  |
| Stádas caomhnaithe |
|  |
|  |
| Speiceas is lú imní |
| AICD | 9987  |
|  |
| Tacsanomaíocht |
|  |
| Aicme | Mammalia |
| Ord | Rodentia |
| Fine | Bathyergidae |
| Géineas | Heterocephalus |
| Speiceas | **Heterocephalus glaber**  Rüppell, 1842 |
|  |
|  |
| Léarscáil de raon an tacsóin |
|   |

Ainmhí is ea an **caochfhrancach**.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol ainmhí é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Iora rua

Iora rua| *Sciurus vulgaris*  |
| --- |
|  geimhreadh  |
| Taifead |
|   |
| Sonraí |
| Tréimhse iompair | 38 laethanta  |
| Is foinse é an tacsón seo de | mionvéir  |
| Tréimhse saoil is faide | 14.8 bliain  |
| Meánlíon in ál | 6.5  |
|  |
| Stádas caomhnaithe |
|  |
|  |
| Speiceas is lú imní |
| AICD | 20025  |
|  |
| Tacsanomaíocht |
|  |
| Aicme | Mammalia |
| Ord | Rodentia |
| Fine | Sciuridae |
| Treibh | Sciurini |
| Géineas | Sciurus |
| Speiceas | **Sciurus vulgaris**  Linnaeus, 1758 |
|  |
|  |
| Léarscáil de raon an tacsóin |
|   |

Is creimire beag é an t-**iora rua** (*Sciurus vulgaris*). Mamach atá ann. Is creimire feoiliteach é. Tá na hioraí rua flúirseach go maith ar fud na Eoráise. Tá laghdú mór tar éis teacht ar líon na n-ioraí rua sa Bhreatain, Éirinn agus in Iodáil le blianta beaga anuas, ó tháinig ioraí glasa (*Sciurus carolinensis*) isteach ó Mheiriceá Thuaidh.

## Caomhnú

Tá dhá phríomhchúis leis an laghdú ollmhór atá tagtha ar líon na n-ioraí rua:

* An t-iora glas
* Damáiste do na coillte agus áiteanna cónaithe na n-ioraí rua

Is ainmhithe dúchasacha Éireannacha iad na hioraí rua. Fuair siad go léir bás tar éis na hOighearaoise deireanaí, ach tugadh isteach arís iad..

#### An tIora Glas

1. Is féidir leis an iora glas dearcán a ithe, ní féidir leis an iora rua.
2. Iompaíonn na hioraí glasa víreas ("Squirrel poxvirus" as Béarla). Cé nach ndéanann sé dochar don iora glas déanann sé dochar don iora rua nuair a mheascann siad leo.
3. Nuair a bhíonn an t-iora rua faoi bhrú, ní bheirtear an líon céanna.

#### Iarrachtaí Caomhnú

Tá an t-iora rua cosanta faoin Acht um Fhiadhúlra, 1976 in Éirinn agus Ard an Fhiadhúlra, 1985 sa Ríocht Aontaithe

## Naisc Sheachtracha

* An t-iora rua (le TG4)

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol ainmhí é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Cadhpú

Cadhpú| *Myocastor coypus*  |
| --- |
|   |
| Taifead |
|   |
| Sonraí |
| Tréimhse iompair | 133 laethanta  |
| Is foinse é an tacsón seo de | nutria meat (en)  agus seithe cadhpú  |
| Tréimhse saoil is faide | 8.5 bliain  |
| Mais | 225 g 6.7 kg 6.36 kg  |
| Meánlíon in ál | 4.5  |
|  |
| Stádas caomhnaithe |
|  |
|  |
| Speiceas is lú imní |
| AICD | 14085  |
|  |
| Tacsanomaíocht |
|  |
| Aicme | Mammalia |
| Ord | Rodentia |
| Fine | Myocastoridae |
| Géineas | Myocastor |
| Speiceas | **Myocastor coypus**  (Molina, 1782) |
|  |
|  |
| Ainmníocht |
| An chéad ainm Laidine a bhí air | *Mus coypus*  |
| Léarscáil de raon an tacsóin |
|   |

Creimire, cosúil le cabhaí, atá dúchasach do Mheiriceá Theas agus a tugadh isteach in áiteanna eile. Mór, thar 1 m ar fhad. Cosúil le francach le soc leathan maol. Áitríonn sé bogaigh. Tochlaíonn sé i gcaoi a fhéadfaidh damáiste a dhéanamh do dhíoga is struchtúir eile. Saothraítear é ar son an fhionnaidh bhoig ar a thaobh thíos (seithe caidhpú).

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol ainmhí é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Vól bruaigh

Vól bruaigh| *Myodes glareolus*  |
| --- |
|   |
| Sonraí |
| Tréimhse saoil is faide | 4.9 bliain  |
|  |
| Tacsanomaíocht |
|  |
| Aicme | Mammalia |
| Ord | Rodentia |
| Fine | Cricetidae |
| Géineas | Myodes |
| Speiceas | **Myodes glareolus**  Schreber, 1780 |
|  |
|  |
| Léarscáil de raon an tacsóin |
|   |

Ainmhí is ea an **vól bruaigh** (*Myodes glareolus*).

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol ainmhí é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Francach cangarú

Francach cangarú| *Dipodomys*  |
| --- |
|   |
| Sonraí |
| Tréimhse iompair | 30 laethanta  |
|  |
| Tacsanomaíocht |
|  |
| Aicme | Mammalia |
| Ord | Rodentia |
| Fine | Heteromyidae |
| Fofhine | Dipodomyinae |
| Géineas | **Dipodomys**  Gray, 1841 |
|  |
|  |

Is ainmhí é an **francach cangarú**. Mamach atá ann.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol ainmhí é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Iora rua eireabaill lannaigh

Iora rua eireabaill lannaigh| Anomaluridae  |
| --- |
|   |
| Tréimhse ama |
| Priabonian (en)   —
  |
| Tacsanomaíocht |
|  |
| Fíleam | Chordata |
| Aicme | Mammalia |
| Ord | Rodentia |
| Fine | **Anomaluridae**   |
|  |
|  |

Is creimire é an **iora rua ireabaill lannaigh**, cosúil le hiora rua, a áitríonn coillearnach i lár na hAfraice. Ní fíoriora rua é. Ag bun an eireabaill bíonn lanna móra sa bhfo-chraiceann. 6 chineál atá cosúil le hiora rua eitilte, scannán tacaithe ag slat fhada loingeáin a thagann amach ó gach uillinn.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Iora rua eitilte

Iora rua eitilte| Pteromyini  |
| --- |
|  Glaucomys sabrinus  |
|  |
| Tacsanomaíocht |
|  |
| Aicme | Mammalia |
| Ord | Rodentia |
| Fine | Sciuridae |
| Treibh | **Pteromyini**  Brandt, 1855 |
|  |
|  |

Iora rua le cleitearnach mór craicinn idir a chosa tosaigh is deiridh. Téann sé ar foluain idir na crainn, suas le 450 m i léim amháin. Gníomhach le breacadh is crónú an lae. 33 speiceas san Áise, ceann amháin in oirthear na hEorpa, agus dhá cheann i Meiriceá Thuaidh.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |