Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ialtóg

Ialtóg| Chiroptera  |
| --- |
|   |
| Taifead |
|   |
|   |
| Sonraí |
| Is foinse é an tacsón seo de | feoil ialtóige  |
| Airde | 1 in agus 1 ft  |
| Réise sciathán | 6 ft  |
|  |
| Tacsanomaíocht |
|  |
| Foríocht | Bilateria |
| Fíleam | Chordata |
| Aicme | Mammalia |
| Forord | Laurasiatheria |
| Ord | **Chiroptera**  Blumenbach, 1779 |
|  |
|  |
| Léarscáil de raon an tacsóin |
|   |

Ainmhí beag is ea an **ialtóg**. Mamach eitilte in ord na Chiroptera is ea í. Is éard atá i gceist le **Chiroptera** (fuaimnítear /kaɪˈrɒptərə/) nó ord faoi ríocht na mamach. Is mamaigh eitilte iad na hialtóga san ord seo. Tagann an téarma *Chiroptera* ó dhá fhocal i nGréigis, cheir (χειρ) "lámh" agus pteron (πτερον) "sciathán".

## Ainmneacha eile

### Gaeilge na hÉireann

* amadáinín
* bás dorcha
* eitleog leathair
* feascarluch
* leadhbóg leathair
* sciathán leathair

### Gaeilge na hAlban

Tugtar *ialtag* ar an ainmhí seo i nGaeilge na hAlban.

### Gaeilge Mhanann

*Craitnag* a deirtear i nGaeilge Mhanann.

## Tagairtí
# Marmat machaire

Marmat machaire| *Cynomys*  |
| --- |
|  Cynomys ludovicianus  |
| Tréimhse ama |
| Piacenzian (en)   —
  |
| Tacsanomaíocht |
|  |
| Aicme | Mammalia |
| Ord | Rodentia |
| Fine | Sciuridae |
| Fofhine | Xerinae |
| Géineas | **Cynomys**  Rafinesque, 1817 |
|  |
|  |

Ainmhí is ea an **marmat machaire**, géineas *Cynomys*.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol ainmhí é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Torcán craobhach

Torcán craobhach (*Erethizon dorsatum*)
Is éard is **torcán craobhach** (nó **torcán**) ann ná creimire a bhfuil cuid dá ribí gruaige mionathraithe ina spíonta fada géara.

Maireann sé i ngnáthóga éagsúla. Suas le 30 speiceas díobh ann, baill a mhaireann ar an talamh sa Seandomhan (fine Hystricidae), agus baill a mhaireann go forleathan i gcrainn sa Domhan Úr (fine Erethizontidae). Is laistigh den infrea-ord Hystricognathi an dá fhine seo, in éineacht leis na sinsilí, na cadhpúnna, agus roinnt creimirí eile. Mar sin, ní grúpa tacsanomaíochta iad na torcáin chraobhacha.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol ainmhí é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Béabhar

Béabhar| *Castor*  |
| --- |
|  Castor fiber  |
| Taifead |
|   |
| Sonraí |
| Is foinse é an tacsón seo de | Castor (en) , beaver meat (en) , beaver (en) , beaver dam (en)  agus beaver canal (en)   |
| Galar | tuile, bogach agus tomhailt  |
|  |
| Tacsanomaíocht |
|  |
| Fíleam | Chordata |
| Aicme | Mammalia |
| Ord | Rodentia |
| Fine | Castoridae |
| Géineas | **Castor**  Linnaeus, 1758 |
|  |
| Cineál tacsanomaíoch | Castor fiber  |
|  |
| Léarscáil de raon an tacsóin |
|   |

Creimire mór is ea an **béabhar**, cosúil leis an iora rua, ó Mheiriceá Thuaidh, tuaisceart na hEorpa is an Áise.

Leathuisciúil. Na cosa cúil scamallach, an t-eireaball leathan leata lannach. Tógann sé lóiste le cearchaillí is láib i lochán coilleamaí.

Go minic déanann sé damba ar shruthán le lochán a dhéanamh. Uair dá raibh,sheilgtí é le haghaidh a fhionnaidh.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol ainmhí é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Muc ghuine

Muc ghuine| *Cavia porcellus*  |
| --- |
|   |
| Taifead |
|   |
| Sonraí |
| Tréimhse iompair | 72 laethanta  |
| Ionchas saoil | 5 bliain |
| Gnáthóg | Peiriú  |
| Tréimhse ama |
| an Sealad Holaicéineach  |
| Tacsanomaíocht |
|  |
| Aicme | Mammalia |
| Ord | Rodentia |
| Fine | Caviidae |
| Géineas | Cavia |
| Speiceas | **Cavia porcellus**  (Linnaeus, 1758) |
|  |
|  |
| Ainmníocht |
| Ainm comhchiallach an tacsóin | *Cavia cobaya*  |
| An chéad ainm Laidine a bhí air | *Mus porcellus*  |

Is creimire den chlann Caviidae í an **mhuc ghuine** (*Cavia porcellus* nó *Cavia cobaya*). In ainneoin an ainm, ní muca iad, agus níl siad ón Ghuine.

## Naisc sheachtracha

* (en) Muc ghuine, bia Curtha i gcartlann 2016-05-01 ar an Wayback Machine

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol ainmhí é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Hamstar

Hamstar| Cricetinae  |
| --- |
|  hamstar buí  |
| Tréimhse ama |
| an Sealad Méicéineach Meánach  —
  |
| Tacsanomaíocht |
|  |
| Aicme | Mammalia |
| Ord | Rodentia |
| Fine | Cricetidae |
| Fofhine | **Cricetinae**  Fischer von Waldheim, 1817 |
|  |
|  |
| Ainmníocht |
| Bunlitriú | Cricetini  |

Creimire beag le heireaball gearr is cluasa móra. Stórálann sé bia i málaí taobh istigh dá leicne. Cónaíonn sé i bpoll.

Déanann sé cumarsáid le fuaim ardmhinicíochta. Is peata coitianta gné amháin, an hamstar órga.

Meastar gur de shliocht clainne amháin, máthair is a hál de 12 a tochlaíodh as a bpoll in Aleppo na Siria i 1930, gach hamstar órga baile ar Domhan anois.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol ainmhí é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Giorria

Giorria| *Lepus*  |
| --- |
|  giorria sléibhe  |
| Sonraí |
| Is foinse é an tacsón seo de | hare meat (en)   |
| Tréimhse ama |
| an Sealad Méicéineach  —
  |
| Tacsanomaíocht |
|  |
| Fíleam | Chordata |
| Aicme | Mammalia |
| Ord | Lagomorpha |
| Fine | Leporidae |
| Géineas | **Lepus**  Linnaeus, 1758 |
|  |
| Cineál tacsanomaíoch | Lepus timidus  |
|  |

Ainmhí beag is ea an **giorria**. Mamach atá ann agus is ball d'fhine na Leporidae é.

## Speiceas

* Géineas *Lepus*
	+ Foghéineas *Macrotolagus*
		- *Lepus alleni*
	+ Foghéineas *Poecilolagus*
		- *Lepus americanus* — giorria Meiriceánach
	+ Foghéineas *Lepus*
		- *Lepus arcticus* — giorria an Artaigh
		- *Lepus othus*
		- *Lepus timidus* — giorria sléibhe
	+ Foghéineas *Proeulagus*
		- *Lepus insularis*
		- *Lepus tibetanus*
		- *Lepus tolai*
	+ Foghéineas *Eulagos*
		- *Lepus castroviejoi*
		- *Lepus comus*
		- *Lepus coreanus*
		- *Lepus europaeus* — giorria gallda
		- *Lepus mandshuricus*
		- *Lepus starcki*
	+ Foghéineas *Sabanalagus*
		- *Lepus fagani*
		- *Lepus victoriae*
	+ Foghéineas *Indolagus*
		- *Lepus hainanus*
		- *Lepus nigricollis*
		- *Lepus peguensis*
	+ Foghéineas *Sinolagus*
		- *Lepus sinensis*
	+ Foghéineas *Tarimolagus*
		- *Lepus yarkandensis*
		- *Lepus altamirae*
		- *Lepus brachyurus*
		- *Lepus californicus*
		- *Lepus callotis*
		- *Lepus capensis* — giorria na Rinne
		- *Lepus corsicanus*
		- *Lepus flavigularis*
		- *Lepus granatensis*
		- *Lepus habessinicus*
		- *Lepus oiostolus*
		- *Lepus saxatilis*
		- *Lepus townsendii*

## Féach freisin

* Giorria guaireach (*Caprolagus hispidus*)
* Giorria mara (*Aplysia punctata*)

## Tagairtí
# Coinín

Coinín| Leporidae  |
| --- |
|  |
| Taifead |
|   |
|  |
| Tacsanomaíocht |
|  |
| Fíleam | Chordata |
| Aicme | Mammalia |
| Ord | Lagomorpha |
| Fine | **Leporidae**  Fischer von Waldheim, 1817 |
|  |
|  |

Is mamach beag é an **coinín**. Tá níos mó ná caoga speiceas éagsúla coiníní agus giorriacha ann. Tá coiníní, piocaí, agus giorriacha san ord *Lagomorpha*, le coiníní agus giorriacha amháin san fhine *Leporidae*. Laistigh de na Leporidae, tá deich ngéineas ann; cuimsíonn an géineas *Lepus* na giorriacha, agus de ghnáth tugtar *coinín* ar na speicis sa naoi ngéineas eile. Dá bharr sin, ní clád tacsanomaíochta iad na coiníní.

Tá coiníní ina gcónaí ar fud an domhain. Bíonn siad ina gcónaí ina dteaghlaigh agus itheann siad glasraí agus féar. Sa dúiche fhiáin, bíonn coiníní ina gcónaí i bpoill a thógann siad dóibh féin ar a dtugtar rapacha. Tá an t-ainm coinicéar ar scata coiníní ina gcónaí le chéile. Tá cáil ar choiníní as a bheith ag bocléim agus ag ithe cairéad.

Tá tréimhse iompair timpeall 31 laethanta ag coiníní. Is féidir 12-13 coiníní óga a bheith ag an mbaineannach, is annamh ál chomh mór le 18 nó chomh beag le ceann amháin. Coimeádtar coiníní mar pheataí ag daoine áirithe. Tógtar coiníní feola freisin.

Mar gur creach d'ainmhithe eile iad coiníní, bíonn siad cúramach sa pháirc. Má bhraitheann siad contúirt, seasann siad ina staic agus faireann siad. Tá réimse radhairc an-leathan ag coinín, scanadh lastuas ina theannta sin. Is iad a naimhde ná sionnaigh agus madraí; béir, racúin, minceanna, easóga agus nathracha. Tógann éin chreiche coiníní uaireanta. Bíonn daoine ag scaoileadh coiníní freisin. Ritheann siad chuig a bpoill, ina bhfuil tá siad slán sábháilte go hiondúil.

Tá struchtúr sóisialta casta acu agus, mar mhadraí, tá ordlathas acu. Bíonn coiníní sona nuair a sheasann a gcluasa. Nuair a shileann a gcluasa síos, níl siad ar a suaimhneas.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol ainmhí é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# An Labhráise

An Labhráise
Ainm a thugtar ar an ollilchríoch ó thuaidh, a chuimsíonn Meiriceá Thuaidh, Eoraip is Áise an lae inniu (gan an India san áireamh), a thosaigh ag scaradh ón aon mhais amháin talún Pangaea timpeall 200 milliún bliain ó shin. Tugtar *Gonduanalainn* ar an ollilchríoch a bhí fágtha.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Peata

Peataí
Is ainmhí teaghlaigh coinnithe do comhluadar é **peata**.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol ainmhí é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |