Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Emeritus

Is teideal oinigh é emeritus a dheonaítear do dhuine a théann ar scor ó phost iomráiteach, go minic ó phost dáimhe acadúla, ach ceadaítear dó leanúint ar aghaidh ag baint úsáide as an teideal roimhe seo, mar atá in "ollamh emeritus".

## Tagairtí
# Capabára

Capabára| *Hydrochoerus hydrochaeris*  |
| --- |
|   |
| Taifead |
|   |
| Sonraí |
| Tréimhse iompair | 150 laethanta  |
| Tréimhse saoil is faide | 15.1 bliain  |
| Mais | 1.5 kg 48.9 kg  |
| Meánlíon in ál | 4  |
|  |
| Stádas caomhnaithe |
|  |
|  |
| Speiceas is lú imní |
| AICD | 10300  |
|  |
| Tacsanomaíocht |
|  |
| Aicme | Mammalia |
| Ord | Rodentia |
| Fine | Caviidae |
| Géineas | Hydrochoerus |
| Speiceas | **Hydrochoerus hydrochaeris**  (Linnaeus, 1766) |
|  |
|  |
| Ainmníocht |
| An chéad ainm Laidine a bhí air | *Sus hydrochaeris*  |
| Léarscáil de raon an tacsóin |
|   |

Is creimire mór é an **capabára** (Béarla: *capybara*; Spáinnis: *carpincho*, *capibára*, *chancho de agua*). Mamal atá ann. Ainmhithe leath-uisceacha atá iontu, is brí leis sin ná go gcaitheann siad leath dá gcuid ama in uisce agus an chuid eile ar an talún (i gcoitinne cois na huisce) agus tá cónaí orthu go príomha i Meiriceá Theas agus i Meiriceá Lárnach, agus tá daonra beag ionrach in Florida freisin. Ainmhithe sóisialta agus cairdiúla atá iontu, agus fanann siad i ngrúpaí i rith a saoil. Tá siad creiche orthu ag an Iaguar, Cadhman agus Anacanda.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol ainmhí é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |

Catagory:Creimirí
Catagory:Mamal
# Talamh-iora órbhratach

Talamh-iora órbhratach| *Callospermophilus lateralis*  |
| --- |
|   |
| Taifead |
|   |
|  |
| Stádas caomhnaithe |
|  |
|  |
| Speiceas is lú imní |
| AICD | 42468  |
|  |
| Tacsanomaíocht |
|  |
| Aicme | Mammalia |
| Ord | Rodentia |
| Fine | Sciuridae |
| Treibh | Marmotini |
| Géineas | Callospermophilus |
| Speiceas | **Callospermophilus lateralis**  (Say, 1822) |
|  |
|  |
| Ainmníocht |
| Ainm comhchiallach an tacsóin | *Spermophilus lateralis*  |
| An chéad ainm Laidine a bhí air | *Sciurus lateralis*  |
| Léarscáil de raon an tacsóin |
|   |

Is ainmhí beag é an t-**talamh-iora órbhratach**. Mamach atá ann.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol ainmhí é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# Luch thí

Luch thí| *Mus musculus*  |
| --- |
|   |
| Taifead |
|   |
| Sonraí |
| Tréimhse saoil is faide | 4 bliain  |
| Gnáthóg | féarthalamh  |
|  |
| Stádas caomhnaithe |
|  |
|  |
| Speiceas is lú imní |
| AICD | 13972  |
|  |
| Tacsanomaíocht |
|  |
| Aicme | Mammalia |
| Ord | Rodentia |
| Fine | Muridae |
| Treibh | Murini |
| Géineas | Mus |
| Speiceas | **Mus musculus**  Linnaeus, 1758 |
|  |
|  |
| Ainmníocht |
| Ainm comhchiallach an tacsóin | *Mus molossinus yonakuni*  |
| Léarscáil de raon an tacsóin |
|   |

Ainmhí is ea an **luch thí**.

Luch thí (*Mus musculus*)
Fiacla tosaigh
## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol ainmhí é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.*
*Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh.* |
# An Tréimhse Chailceach

Amóinít
An tréimhse gheolaíoch dheireanach (an 3ú ceann) sa ré Mhéiseasóch, 140-65 milliún bliain ó shin. Lena linn tháinig plandaí bláfara chun cinn, agus na dineasáir ceannasach gur díothaíodh iad ag a deireadh. Chlúdaigh na farraigí cuid mhaith talún, agus sil-leagadh an-chuid cailce in iarthuaisceart na hEorpa.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# An Sealad Pailéicéineach

Is é **an Sealad Pailéicéineach** an sealad geolaíoch ó 65.5 (± 0.3) milliún bliain ó shin go dtí 56.0 (± 0.2) milliún bliain ó shin.

Is é an chéad sealad den Tréimhse Phailéigéineach sa Ré Chaenasóch é. Mar aon leis an chuid is mó de na tréimhsí geolaíocha eile níos sine, tá na strataim a shainmhíníonn tús agus deireadh an tsealaid sainaitheanta go maith, ach tá dáta dheireadh an tsealaid fós éiginnte.

Lean an Sealad Pailéicéineach go díreach tar éis an olldíothú, an teagmhas díobhaidh a tharla ag deireadh an Chailcigh, ar a dtugtar *an teorainn CT* (Cailceach - Treasach), an marc tagartha le haghaidh díobhadh na ndineasár (ach amháin a shliocht, na héin nua-aimseartha) agus go leor fásra agus ainmhithe eile.

## Sanasaíocht

Bhain an pailéaluibheolaí agus geolaí Francach Wilhelm Philipp Schimper úsáid as an bhfocal "Paléocène" den chéad uair sa bhliain 1874 agus é ag déanamh cur síos ar thaiscí in aice le Páras.

Is meascán portmanta é an téarma "Paléocène" den Sean-Ghréigis *palaios* (παλαιός) a chiallaíonn "sean", *eos* (ἠώς) a chiallaíonn "breacadh an lae", agus *kainos* (καινός) a chiallaíonn "nua" nó "le déanaí", toisc gur tháinig beatha nua-aimseartha chun cinn sa sealad seo.

| Ré | Tréimhse | Sealad | Milliún bliain |
| --- | --- | --- | --- |
| Caenasóch | Ceathartha | Holaicéineach | 0,011784 |
| Pléisticéineach | 2,588 |
| Neoigineach | Pléicéineach | 5,332 |
| Méicéineach | 23,03 |
| Pailéigéineach | Olagaicéineach | 33,9 ±0,1 |
| Eoicéineach | 55,8 ±0,2 |
| Pailéicéineach | 65,5 ±0,3 |

## Tagairtí
# An Sealad Eoicéineach

Sa gheolaíocht, tugtar **an Sealad Eoicéineach** ar an dara ré a aithnítear sa tréimhse Threasach 55-38 milliún bliain ó shin. Bhí an aeráid níos teo ná roimhe, agus thosaigh fásra is ainmhithe nua-aoiseacha ag teacht chun cinn.

| Ré | Tréimhse | Sealad | Milliún bliain |
| --- | --- | --- | --- |
| Caenasóch | Ceathartha | Holaicéineach | 0,011784 |
| Pléisticéineach | 2,588 |
| Neoigineach | Pléicéineach | 5,332 |
| Méicéineach | 23,03 |
| Pailéigéineach | Olagaicéineach | 33,9 ±0,1 |
| **Eoicéineach** | 55,8 ±0,2 |
| Pailéicéineach | 65,5 ±0,3 |

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# An Sealad Olagaicéineach

Ré gheolaíoch sa tréimhse Threasach, 37-25 milliún bliain ó shin is ea **an tOlagaicéineach**. An teocht níos lú ná roimhe sin, chúlaigh an fharraige, agus tháinig cuid mhaith de na mamaigh atá ann anois chun cinn. Mhair an t-indreacóitéiriam, an mamach talún is mó riamh, le linn na tréimhse seo.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# An Sealad Méicéineach

Tugtar **an Sealad Méicéineach** ar an sealad geolaíoch sa tréimhse Threasach timpeall 24-5 milliún bliain ó shin. Sa sealad seo a tharla na teagmhais is mó tógáil sléibhte: tógadh na Himiléithe is na hAlpa, agus forbairt an chuid is mó de na mamaigh nua-aoiseacha.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# An Sealad Pléicéineach

Is é **an Sealad Pléicéineach** an sealad deireanach den tréimhse Threasach, 5-2 mhilliún bliain ó shin, díreach roimh an Sealad Pléisticéineach.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# An Sealad Pléisticéineach

Is é **an Sealad Pléisticéineach** an sealad luath den dá ré sa tréimhse Cheathartha dheireanach, 2 mhilliún go dtí timpeall 10,000 bliain ó shin. Sa leathsféar thuaidh, tharla cuid mhaith tréimhsí oighrithe inar leathnaigh an t-oighear ó dheas is ar chúlaigh arís. Ba shuntasach gur díothaíodh mamaigh, cosúil leis an mamat is an mastadán, sna limistéir oighrithe, gur tharla éabhlóid an duine, agus gur tháinig cuid mhaith de bheatha mhamach an lae inniu chun cinn le linn na ré.

## Tagairtí

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as *Fréamh an Eolais*, ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta leis an Ollamh Matthew Hussey, foilsithe ag Coiscéim sa bhliain 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin acu beirt as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ón leabhar a roinnt linn go léir. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# An Sealad Holaicéineach

An Sealad Holaicéineach|  |
|  |
|

|  |
| --- |
|  |
|  |

 |
|

|  |
| --- |
|  |

 |
| Cineál | sealad series (en)   |
| Cuid de | an Tréimhse Cheathartha agus ICS Standard Global Chronostratigraphic (Geochronologic) Scale (en)   |
| Tréimhse | 9701 "RCh" - luach ar iarraidh |
| ← an Sealad Pléisticéineach

luach ar iarraidh  → |
| Croineolaíocht |
|  |
|  |
|  | Iron Age Cold Epoch (en)  |
|  | Middle Bronze Age Cold Epoch (en)  |
|  | Tréimhe The na Meánaoise |
|  | Holocene climatic optimum (en)   |
| Codanna |
| **Greenlandian (en)NorthgrippianMeghalayan**  |
|  |

Sealad geolaíoch is ea an **Holaicéineach**, a thosaigh 11,700 bliain ó shin, agus atá fós ar siúl. Tá an Holaicéineach san Tréimhse Cheathartha, agus tháinig sé tar éis an tSealaid Phléisticéinigh. Is tréimhse idiroighreach é.
Tagann a ainm ó na focail Gréigise ὅλος (holos, *go hiomlán nó ar fad*) agus καινός (kainos, *nua*), a chiallaíonn "go hiomlán úrnua". Aithnítear é, leis an tréimhse the reatha, ar a dtugtar Croineolaíocht iseatópach, agus is féidir é a mheas mar thréimhse idiroidhreach san Oighearaois reatha, bunaithe ar an fhianaise sin.

Cuimsíonn an Sealad Holaicéineach freisin fás agus tionchar na speiceas daonna fud fad an domhain, lena n-áirítear a stair scríofa, forbairt na sibhialtachtaí móra, agus an trasdul suntasach foriomlán i dtreo an tsaoil uirbigh. Táthar den tuairim go mbíonn tionchar an-tábhachtach ag an duine ar Dhomhan na linne seo, agus a chuid éiceachórais, agus ar éabhlóid na speiceas, lena n-áirítear fianaise litisféarach, nó níos déanaí fianaise atmaisféireach ar thionchair an duine. Mar gheall ar seo, beartaíodh go sonrach téarma nua, an Sealad Antrapoicéineach, agus úsáidtear é go neamhfhoirmiúil le haghaidh an chuid is déanaí den stair nua-aimseartha agus an tionchair shuntasaigh daonna ón Réabhlóid Neoiliteach (thart ar 12,000 bliain roimhe seo)
# Monagamas

Monagamas
Is éard is **monagamas** ann ná an cleachtadh nó an nós duine amháin a phósadh agus gan duine ar bith eile a phósadh.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Polaigíneas

Tíortha ina bhfuil polaigíneas dlíthiúil
Is éard is **polaigíneas** ann ná an cleachtadh nó an nós ina bhfuil níos mó ná bean chéile amháin ag fear.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Is síol é an t-alt seo.* *Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.* Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |
# Dáileadh cosmapolaiteach

Raon gnáthaithe an tseabhaic ghoirm (*Falco peregrinus*).Is speiceas cosmapolaiteach é an seabhac gorm. Glas: limistéar pórúcháin; Dúghorm: limistéar geimhrithe; Bánghorm: cuairteoir eachtrainn; Buí: limistéar pórúcháin sa samhradh.
Sa bhitheolaíocht, deirtear go bhfuil **dáileadh cosmapolaiteach** nó iltíreach ag tacsón má shíneann a raon trasna an domhain ar fad nó an chuid is mó den domhan i ngnáthóga cuí. Deirtear go léiríonn tacsón den sórt sin, speiceas de ghnáth, **cosmapolaiteachas** nó iltíreachas. Tá a mhalairt fíor maidir le speicis dhúchasacha, atá le fáil in aon suíomh geografach amháin.

## Téarmaí agus coincheapa gaolmhara

Tá an téarma **paindéimeachas** in úsáid freisin, ach níl gach údar i gcomhréir le chéile sa chiall ina n-úsáideann siad an téarma; labhraíonn cuid acu ar an **phaindéimeachas** go príomha agus iad ag tagairt do ghalair agus do phaindéimea, agus cuid eile mar théarma idirmheánach idir eindéimeachas agus **cosmapolaiteachas**, i ndáiríre feictear ar **phaindéimeachas** mar fho**chosmapolaiteachas**. Ciallaíonn sé seo gearr do **chosmapolaiteachas**, ach le bearnaí móra sa dáileadh, abair, as láthair iomlán ón Astráil . Athraíonn an téarmaíocht, agus tá roinnt díospóireachta ann maidir le cé acu an bhfuil a mhalairt fíor idir eindéimeachas agus **paindéimeachas** nó **cosmapolaiteachas**..